مصطفی عقاد، کارگردان سوریالاصلهالیوود و آفرینندۀ فیلم محمد رسولالله(ص)، در دیدار با امام موسی صدر، وقتی از تأثیر این اثر سینمایی در جهان غرب سخن گفت، امام موسی صدر او را خطاب قرار داد: «چرا چنین اثری برای علی(ع) نمیسازی؟» مصطفی عقاد در پاسخ چنین گفت: «علی(ع) شخصیتی است که همه او را میستایند؛ حتی دشمنترین دشمنانش، مسیحی و یهودی و کافر و مؤمن و مسلمان و غیر مسلمان، همه و همه علی را پذیرفتهاند و او را قبول دارند. اگر قرار باشد کسی نقش علی(ع) را در فیلم امام علی(ع) ایفا کند، کسی نیست جز شما امام صدر؛ چرا که در سرزمین لبنان، همه و همه از اهل کتاب گرفته تا مسلمانان، شما را چون علی میستایند.»
این گفتار مصطفی عقاد، گویای همۀ زوایای پنهان شخصیت امام موسی صدر است؛ شخصیتی که سران غرب به داشتن یک زاویه از چند زاویۀ شخصیتی آن مرد غبطه میبرند.
اقوام ایرانی و لبنانی، از ویژگیهای شبیه به هم برخوردارند و ساختار اجتماعی و فرهنگی پیوندخوردهای دارند. عالمان و رهبران دینی این دو سرزمین، با در اختیار داشتن سابقۀ تاریخی درخشان، تاکنون بر همان شیوه وحدتبخش و پر جاذبۀ امام شیعیان، علی(ع)، عمل کردهاند و از همین رو است که مرام آنان، یاد علی(ع) را در ذهنها زنده میسازد؛ مرامی که از دوست و دشمن، مؤمن و کافر، یهود و نصارا، گبر و بتپرست، بر نیکی و نیکویی آن گواهی میدهد.
امام خمینی (ره) و امام موسی صدر (ره)، رهبران نمونه و مصادیق کاملی از علیگونه زیستن بودند و این همان رمزی است که طایفۀ شیعه را در این دو سرزمین، یکدل و یکپارچه و کارآمد و پایدار کرده است.
امام موسی صدر، در حقیقت آن چنان بود که در صدر اسلام نخستین امام شیعیان از همه دوستداران خود خواسته بود. حفظ اساس اسلام و وحدت امّت، حتّی با غصب شدن حق و پایمال شدن عزیزترینها و دم برنیاوردن و سکوت کردن؛ از پای ننشستن و جهاد و مبارزه را ترک نگفتن؛ پرورش انسانهای مؤمن و رعایت نظم و تقوا؛ عملکرد و کارنامۀ درخشان غیرتمندترین مرد الهی - علی(ع) - بود. امام موسی صدر در طول زندگی درخشان خود، همواره آموزههای علوی زیستن را به کار بست و با آرمانهای توحیدی، جامعهای متفرّق و گوناگون را به وحدت رساند؛ وحدتی ناگسستنی و پایدار. او با صبر و دوراندیشی تمام، راهی را فراروی ملت لبنان گشود که حضرت امام نیز همان را بر مردم ایران گشودند. راهی که به وقوع بزرگترین معجزۀ زمانه غیبت انجامید و پدیدۀ انقلاب اسلامی و بسیج مستضعفین را تحقق بخشید. تدبیرها و روشهای عالمانۀ امام موسی صدر، نه تنها در راستای یکپارچه کردن سرزمین عروس هزار داماد خاورمیانه بود، بلکه کوشش همهجانبهای برای وحدت دنیای اسلام و به ویژه دنیای عرب از سوی او دیده میشد و این همان چیزی بود که از اسلام ناب یافته بود. او متولّد و رشدیافته شهری بود که ژرفترین اندیشهها و نابترین روشهای اسلامی و الهی در آن نهفته بود.
امام موسی صدر سال 1307 در قم به دنیا آمد و در پانزده سالگی وارد حوزۀ علمیه شده بود. با نبوغ و استعداد خاصّی که داشت، در چهار سال، دروس سطح را به پایان رساند. در نوزده سالگی عازم نجف شد و نُه سال در حوزههای علمیه عراق تحصیل کرد. در تمام دورۀ سیزده سالۀ تحصیل او در قم و نجف، آشنایی با فلسفة ملاصدرا و فقه جواهری، عمدۀ تلاشهای علمی او بود. در 28 سالگی به ایران بازگشت و با درجۀ اجتهاد به عنوان نخستین دانشجوی روحانی در رشتۀ «حقوق در اقتصاد» به دانشگاه تهران رفت. او یکی از بهترین شاگردان مرحوم علّامه طباطبایی بود. همراهی او در بحثهای علمی، بیشتر با شخصیتهایی همچون آیتالله بهشتی، آیتالله شبیری و آیتالله اردبیلی بود. سرانجام با توصیههای آیات عظام بروجردی، حکیم و شیخ مرتضی آلیاسین، وصیت رهبر شیعیان لبنان، مرحوم آیتالله سید عبدالحسین شرفالدین را لبیک گفت و در 31 سالگی به سوی لبنان شتافت.
امام موسی صدر، در نخستین روزهای حضور خود در لبنان، مطالعۀ عمیقی دربارۀ محرومیتهای مردم این منطقه انجام داد و سه برنامۀ کوتاهمدت، میانمدت و درازمدت را در راستای محرومیتزدایی لبنان اجرا کرد. او با سازماندهی محرومان، همان راهی را پیمود که پیامبر خدا(ص) در مدینه و مکّه برای تحقق حکومت اسلامی انجام داده بود. او در ادامۀ این سیاست، طایفۀ شیعه را در سرتاسر لبنان وحدت بخشید و برای استمرار این وحدت، از دولت لبنان خواست تا با راهاندازی مجلس اعلای شیعیان لبنان موافقت نماید و در سال 1352 «جنبش محرومان لبنان» را راهاندازی کرد.
سال 1354 جنگ داخلی لبنان با دخالت مستقیم اسرائیل و آمریکا آغاز شد و این بار نیز حضور این مرد بود که وحدت ملّت لبنان را حفظ کرد. منش او در برخورد با مسائل تفرقهانگیز تا آنجا آرامبخش بود که از او چهرهای الهی ساخته بود. امام موسی صدر، بین همة مذاهب و فرقهها آنچنان وحدتی آفریده بود که در بین شیعیان یادآور معصومین(ع)، در میان مسیحیان یادآور مسیح(ع)، در جمع کلیمیان یادآور موسی(ع) و در میان اهل سنّت یادآور محمد(ص) بود.
تلاشهای او برای وحدت میان ادیان توحیدی، در همۀ زمینهها بود. نامهنگاری به علمای الازهر مصر و فقهای اهلسنت، جمعآوری چهارصد فتوای فقهی و احکام مربوط به حجّ به نقل از امام صادق(ع) و مورد قبول صحاح سته و ارسال آن برای پادشاه عربستان، تقریب فقهی میان مذاهب اسلامی جهت احیای تمدّن اسلامی، دعوت از علمای شیعه و سنی برای اتّفاقنظر در وحدت افق شرعی، درخواست از علمای شیعه و سنّی برای اعلام واحد زمان عید فطر و دیگر اعیاد و انجام نماز جماعت در روز و وقت یکسان در کشورها، خرید کردن از اهل کتاب و پاک دانستن آنها، برادر دانستن همۀ مسلمانان، دوری کردن از طرح مباحث اختلافی و متعصبانه، خواندن انجیل و تورات برای نصارا و یهود و شرکت جستن در جماعات و مراسم آنان؛ همه گوشه هایی است از هزاران هزار رفتار و گفتار این مرد الهی که به کالبد مردل عروس خاورمیانه و پیکر صد چاک لبنان، جان و روح تازه میبخشید و از اسلام چهرهای جامعالاطراف و کارآمد نشان میداد. او با نگاهی کاملاً عاشقانه و عالمانه و عارفانه و برخاسته از متن اسلام ناب، حرکتی را بنیان نهاد که به لبۀ دوم قیچی اسلام در مرکز دنیا، - خاورمیانه - برای بریدن دست استعمارگران تبدیل شد. بسترسازی و پاکسازی منطقۀ خاورمیانه، نخستین هدفی بود که او با آن، احیای تمدن اسلامی را دنبال میکرد؛ تمدنی که برای احیای آن، نیازمند مردانی همچون مردان پولادینْ ارادۀ حزبالله بود.
شهید سید عباس موسوی، دبیر کل پیشین حزبالله لبنان، یکی از برجستهترین شاگردان امام موسی صدر در لبنان بود که با همان شیوه و مرام امام موسی صدر توانست حزبالله را به عنوان قدرتمندترین و محکمترین مشت آهنین و متکی به سلاح ایمان و شهادت در برابر اسرائیل قرار دهد. مشتی که با گذشت دو دهه، بارها و بارها بر دهان اسرائیل فرود آمده است.
شاید کلام دوراندیشانة امام موسی صدر، امروزه به خوبی برای اندیشمندان و عالمان فهم شود، وقتی که سخن چنین گفت: «ما تلاش گسترده را در راه وحدت شعائر دینی و اسلامی، برای بالا بردن شأن اسلام مبذول داشتهایم و هر کس نسبت به اسلام اخلاص داشته باشد، به تقریب مذاهب فرا میخواند...»
و این همان حیات طیّبۀ قرآنی است که با اندیشۀ تابناک او بر آسمان و زمین لبنان سایه انداخته و از کشور چند فرقهای، ملّتی استوار و یکپارچه را در برابر دنیا استوار و نستوه کرده است. رفتار پر جذبه و نگاههای آسمانی امام صدر آنچنان بود که میرفت تا در کنار عظمتهای پیامبرگونۀ حضرت امام در ایران، انقلاب و حرکتی گسترده را در سرتاسر دنیای اسلام به وجود آورد. از همین رو، سرهنگ معمّر قذافی که خود را امیرالمؤمنین آفریقا! مینامید، با هراس و بیم از گسترش انقلاب اسلامی به آفریقا، در حرکتی شتابزده از او برای یک سمینار علمی دعوت کرد و در سوم شهریور 1357 او را به صورت پنهانی ربود. اکنون سه دهه از ربوده شدن او میگذرد و دنیای اسلام در فراق اوست؛ اما لبنان و همۀ فرزندان معنوی او، پرچم او را بر دوش میکشند.
در میان شاگردان و فرزندان معنوی امام موسی صدر، شهید سید عباس موسوی یکی از درخشانترین و بهترینها بوده است که حضور امام صدر را از نزدیک درک کرده و از او درسها گرفته است؛ اما سیدحسن نصرالله، داستان دیگری دارد. نصرالله یکی از همان پابرهنگان جبل عامل بوده است؛ یکی از همان فرزندان سختیکشیدۀ سرزمین لبنان که در مغازۀ سبزیفروشی پدرش، با دیدن چشمان آبی امام صدر، شیفتل راه و مرام او شد. مرامی که برای او، پیامبر(ص)، علی(ع)، فاطمه(س) و ابوذر را تداعی میکرد. سیدحسن با شیدایی تمام راه او را طی کرد و بر بلندایی ایستاد که او میخواست.
اکنون پرچم حزبالله، با اندیشۀ تابناک امام خمینی(ره) و امام صدر، در دستان سیدحسن نصرالله قرار گرفته است. پرچمی که در سهمگینترین تندبادها و توفانهای سه دهه گذشته، مقاوم ایستاده است. توان مقاومت و پایداری این گروه اندک، ولی نستوه، در باور بسیاری از تحلیلگران نمیگنجد.هماکنون «سیدحسن نصرالله» و نام «حزبالله»؛ درخشانترین نامهایی است که در قلب دنیای اسلام میدرخشد؛ اما در پس درخشش زیبای آن، همچنان میتوان تبسّم آسمانی و چشمهای آبی امام موسی صدر را از افق تاریخ روشن آن به نظاره نشست و زمزمۀ زیبای شهید مصطفی چمران را در فضای جبلعامل شنید؛ زمزمهای که چنین میسرود: «به کسی که او را بیش از حد دوست میدارم! به معبود من! به معشوق من! به امام موسی صدر! کسی که او را مظهر علی میدانم! او را وارث حسین میخوانم! کسی که رمز طایفۀ شیعه و افتخار آن و نماینده 1400 سال درد، غم، حرمان، مبارزه، سرسختی، حقطلبی و بالاخره شهادت است! تو ای محبوب من! رمز طایفهای... و من افتخار میکنم که در رکابت مبارزه میکنم و در راه پر افتخارت شربت شهادت مینوشم... درود آتشین من به روح بلند تو باد که از محدوده تنگ و باریک خودبینی و خودخواهی بیرون است و جولانگاهش عظمت آسمانها و اسماء مقدّس خداست. عشق سوزان من فدای عشقت باد که بزرگترین و زیباترین مشخّصه وجود توست و ارزندهترین چیزی است که مرا جذب تو کرده است...»