یک هفته پیش بود که فاطمه ذوالقدر، نماینده مجلس دهم، در نشستی که به بررسی ابعاد تأمین امنیت زنان میپرداخت، از وعده دولت برای ارائه لایحه تأمین امنیت زنان در برابر خشونت در مدت دو ماه آینده خبر داد؛ لایحهای که اطلاعات دقیقی از آن در دست نیست اما گزارشهای منتشره از معاونت زنان نشان میدهد پیشنویس لایحه دارای دو بخش جزایی و مدنی است.
جی پلاس، بخش جزایی آن از سوی قوه قضائیه و بخش مدنی آن که به مسائل حقوقی و فقهی میپردازد، بهوسیله معاونت امور زنان و خانواده ریاستجمهوری در حال بررسی است. ابعاد خشونت علیه گروههای مختلف اجتماعی و بهویژه گروههای کمتر مورد حمایت قانونی، چنان گسترده است که از منحصرشدن به خشونت فیزیکی خارج شده و خشونتهای کلامی و غیرکلامی را با زیرشاخههای گسترده دربر میگیرد.
در چنین شرایطی فعالان اجتماعی معتقد هستند حساسیتها درباره وضعیت اعمال خشونت علیه زنان باوجود اهمیت زیاد آن، نباید صرفا به خشونتهای فیزیکی و خانگی محدود شود و باید فکری به حال اعمال خشونت گسترده محیطی در جامعه کرد. تکرار کلیشهها، تحقیرها و توهینهای جنسیتی از طریق تریبونهای رسمی بهمثابه اسیدپاشی به هویت انسانی بسیاری از زنانی است که در ساختار سنتی برخی جوامع یا گروهها که زن جزئی از مایملک مرد محسوب میشود، بیشتر بهنوعی خشونت هدایتشده ساختاری علیه زنان شبیه است که گاه بدون در نظر گرفتن موقعیت و جایگاه افراد، بهوسیله آنها ابراز میشود بدون آنکه پیگرد قانونی در انتظارشان باشد. صحبتهای یکی از نمایندگان سابقهدار مجلس دهم در همین چند ماه و اهانتهای جنسیتی مطرحشده بهوسیله او در کنار توهینهای یک هفته پیش عضو شورای شهر تهران به خانواده یک خبرنگار زندانی نشان میدهد همچنان زنان و هویت جنسی آنان بهمثابه در دسترسترین ابزار برای تسویهحسابهای شخصی مردانه مورد سوءاستفاده برخی از صاحبان قدرت قرار میگیرد. این درواقع، شکلی از خشونت پنهان است که هرازگاهی در گفتمان ساختار سیاسی و اجتماعی ما بازتولید
میشود. در چنین شرایطی، ضمانت اجرای قوانینی چون تأمین امنیت زنان در برابر خشونت چیست؟ تا چه حد تصویب چنین قوانینی میتواند جلوی پروژه تئوریزهشدن خشونت علیه زنان در ادبیات و ساختار قدرت را بگیرد؟ دکتر شهلا اعزازی، جامعهشناس و مدیر گروه مطالعات زنان انجمن جامعهشناسی ایران، با اشاره به مثبتبودن کلیات تدوین چنین طرحی از سوی معاونت زنان میگوید: جریاناتی که اخیرا در محفل رسمی اتفاق افتاده، نشان میدهد اگر در دورهای در محافل مردانه دو مرد بر سر مسئلهای با یکدیگر درگیر میشدند و کار به توهینهای اصطلاحا ناموسی کشیده میشد اکنون این توهینها و تحقیرهای جنسیتی در منازعات مردانه به محافل عمومی و مجامع برآمده از آرای مردم کشیده شده است؛در نتیجه نمیدانم اگر قرار باشد مجری قانون هم در یک چنین فرهنگی قانون وضع کند، آنوقت آیا قوانین واقعا کارایی لازم را دارند. خانم دکتر اعزازی، لایحه تأمین امنیت زنان در برابر خشونت تا دو ماه آینده به مجلس ارائه میشود. با توجه به گستردهبودن ابعاد خشونت فکر میکنید تصویب این لایحه و قانونیشدن آن چه تأثیری در وضعیت زنان دارد؟ مسئله خشونت علیه زنان و لایحهای که
از آن صحبت میشود تا آنجا که من از آن اطلاع دارم به نظر میرسد بیشتر منحصر به خشونتهای خانگی علیه زنان باشد و نه خشونتهایی که در محل کار و فضاهای عمومی اتفاق میافتد. ما به این خشونتها در اصطلاح، خشونت ساختاری میگوییم. ابتدا باید بگویم بسیار خوب است که برای رسیدگی به وضعیت زنانی که سالها تحت خشونت بودند قانونی تدوین و تصویب شود که هم از آنها حمایت کند و هم با جرمانگاری موضوع خشونت، مجازاتی متفاوت برای عامل آن در نظر بگیرد. حمایتهایی مثل خانه امن، ارائه مشاوره و همراهی با زنان خشونتدیده برای رسیدگی به مسائل حقوقی و قضائیشان از نکات مثبت تصویب چنین قوانینی است. اما مسئله مهم این است که انواع دیگر خشونت در این میان نادیده گرفته میشوند؛ خشونتهای کلامی و خشونتهای روانی که تحقیر زنان را در بطن خود دارد به شدت میتواند برای تمام زنان ناراحتکننده و آسیبزننده باشد. این مسئله فقط متعلق به یک طبقه یا بهتر است بگویم طبقات متوسط و افراد تحصیلکرده نیست. حتی زنانی که از لحاظ سطح سواد در موقعیت بالایی قرار ندارند و از نظر اجتماعی و اقتصادی نیز در زمره طبقات فرودست قرار میگیرند هم در معرض این تحقیر جمعی
جنسیتی قرار میگیرند. تحقیر جمعی جنسیتی در چه جوامع و ساختارهایی اتفاق میافتد؟ به نظر شما در چنین جوامعی تصویب قوانینی از این دست ضمانت اجرائی دارد؟ در جامعه ما اصولا زنان در حوزه خانواده تا حدی وقتی با مرد خاصی در رابطه مادری، همسری و فرزندی قرار میگیرند تا حدودی مورد احترام هستند اما وضعیت زنانی که در ساختارهای مختلف اجتماعی و اقتصادی صاحب هویتهای دیگری علاوه بر اینها هستند چندان مورد توجه نیست. فرهنگ عامه برخی افراد مرتبا در پی دیکتهکردن این موضوع است که چون زن در تملک مرد دیگری است؛ بنابراین مایملک او محسوب میشود و به همین دلیل برای تحقیرکردنش هم میتوان از مایملک او با الفاظ ناشایست یاد کرد. مردانی که با یکدیگر درگیر هستند و با همدیگر سر نزاع دارند از طریق تحقیر زنان یکدیگر، همدیگر را تخریب و تحقیر میکنند. این مسئله به تنهایی نوعی خشونت است که چارهای برای آن اندیشیده نمیشود. موردی که به آن اشاره کردید همین یک هفته پیش در شورای شهر اتفاق افتاد و چون خبرش پیچید تکذیبیهای هم برای خبر آمد. دقیقا. متأسفانه امروز میبینیم این ساختار به طور مرتب تشدید میشود. اگر
در دورهای در محافل خصوصی مردانه دو مرد بر سر مسئلهای با یکدیگر درگیر میشدند و کار به توهینهای اصطلاحا به گفته خودشان ناموسی کشیده میشد، اکنون این توهینها و تحقیرهای جنسیتی در منازعات مردانه به محافل عمومی و مجامع برآمده از آرای مردم کشیده شده است. در همین مورد مجلس یا موردی که در شهرداری اتفاق افتاد، میبینیم متأسفانه از تریبونهای رسمی هم این حرفها منتشر میشود و واکنش درباره اینها واقعا کم است. مردانی که توهینهای جنسیتی میکنند زنان را در زمره مایملک مردانی میبینند که با آنها در طرف مقابل منازعه هستند؛ بنابراین میبینیم فحشهای ناموسی بیش از همه خود آن مردان را ناراحت میکند چون احساس میکنند به مایملکشان توهین شده است؛ در نتیجه من نمیدانم اگر قرار باشد مجری قانون هم در یک چنین فرهنگی باشد آن وقت آیا قوانین واقعا کارایی لازم را دارند. همین مسئله در واقع موضوعی است که میخواهیم به آن بپردازیم؛ اجرای قوانین حامی گروههای اجتماعی از جمله زنان در معرض خشونت، چه ضمانتی برای اجرا دارد؟ بههرحال، نوع رویکرد برخی افراد که نمیتوانیم مطلقا بگوییم تعدادشان زیاد است، نشان میدهد در
مواردی کتکخوردن زن را امری نهچندان قابل اعتنا میدانند و میگویند: «برو خدا را شکر کن که کشته نشدی.» این رویکرد سلیقهای البته در برخی موارد با رویکرد حمایتی برخی قضاتی که آگاه به ضعیفبودن جایگاه زنان در ساختار قانونی هستند، همراه میشود. اما از طرفی، وقتی که میشنویم چنین گفتمانی از طرف افرادی که امکان انتشار صحبتشان در مجامع عمومی وجود دارد، مطرح میشود، زنگ هشداری به صدا درمیآید که برخی از گفتمانهایی که گمان میکنیم در جامعه مدرن جایگاهی ندارند و بهدلیل گستردهشدن حوزههای فعالیت زنان در سطوح مختلف اجتماعی پنهان ماندهاند بهیکباره امکان بروز و ظهور پیدا میکنند. تصور عمومی این است که در مقابل این نوع گفتمان باید یک واکنش قانونی صورت بگیرد.آیا در دستگاههای سیاستگذاری این ظرفیت را میبینید که با دستیازی به قوانین حمایتی رویه شکایت از این افراد را در پیش بگیرند؟ واقعا نمیدانم اگر این لایحه همان لایحه تدوینشده یک سال پیش باشد، منحصر به خشونت خانگی است و عملا در این زمینهها که ما درباره آن صحبت کردیم، اتفاقی نمیافتد. در بسیاری از کشورها هر نوع بیاحترامی به گروهی از افراد جامعه
از سوی خود مسئولان پیگیری میشود. ما در مجلس نیاز به کسانی داریم که در مقابل توهینها و تحقیرهای جنسیتی بایستند. این نمایندگان فقط منحصر به نمایندگان زن نمیشود بلکه نمایندگان مرد هم باید در این زمینه موضعگیری داشته باشند. در موارد پیشآمده، زنان در این میانه بازیگر اصلی نبودهاند و منازعات بین افراد دیگری در جریان بوده است. به این ترتیب، تسویهحسابهای شخصی بین مردان به تحقیرهای جنسیتی تقلیل پیدا میکند. این مسئله البته در سایر مناسبات اجتماعی ما هم قابل مشاهده است. میتوان اینطور تحلیل کرد که همان مناسبات درواقع به باقی ساختارها هم تسری پیدا میکند؟ همینطور است. برای خود من همواره این سؤال مطرح بود که چرا در فضاهای مجازی این همه شاهد توهین و تحقیر جنسیتی هستیم. مهم نیست که فردی که مثلا در یک صفحه اجتماعی پست میگذارد درباره چه چیز نوشته است. ممکن است درباره آب و هوا بنویسد و فقط به این دلیل که حساسیتی روی آن فرد وجود دارد، انواع و اقسام توهینها به سمتش روانه شود. بخشی از این کامنتها، تکرار بیرویه توهینهای جنسیتی است اما تفاوتی وجود دارد. در فضای مجازی، ناشناسبودن افراد، تا حدود
زیادی به پیشبرد و ادامه تحقیر و توهینهای جنسیتی کمک می کند اما در حوزههای عمومیتر همانطور که گفتم مسئله متفاوت است و افراد بیشتر در معرض تحلیل گروههای مختلف اجتماعی به واسطه رفتارها و گفتارهایشان هستند. در همین مورد اخیر، تکذیبیهها باید تبدیل به یک عذرخواهی رسمی شود. اگر چنین توهینی را یک روزنامه به عنوان یک مرجع رسانهای به هر یک از شخصیتها انجام دهد، فورا به عنوان افترا و توهین به مسئولان تحت تعقیب قرار میگیرد پس چطور است زمانی که مسئولان خودشان افترایی را متوجه نیمی از افراد یک جامعه می کنند، مورد توبیخ و تنبیه قرار نمیگیرند. در حالیکه توهین رسمی از مجامع رسمی به گروهی از افراد جامعه باید خشونت جمعی علیه گروهی از جامعه تلقی شود و جنبه عمومی پیدا کند که ابرازکنندگان آن باید درباره عواقب و واکنشهایش آگاه باشند. خشونت و پرخاشگری به یکدیگر اگرچه بهطور کلی راهبرد خوبی برای حل منازعات شخصی یا حتی ملی نیست اما حتی اگر قرار است به این شکل با یکدیگر برخورد کنند، چرا پای زنانی را که به هر نحوی نسبی یا سببی با آن مرد در ارتباط هستند، پیش میکشند. خواهران و مادران این افراد مقصر این منازعات نیستند. مسئله
اصلی این است که تفکر مردسالارانه و ضد زنی درمیان برخی افراد جامعه وجود دارد که بهدلیل برخوردنکردن با این تفکر، روزبهروز در حال زیادشدن است و باید در نظر بگیریم ادامهدارشدن این روند از طریق تریبونهای رسمی بههیچوجه قابلقبول نیست. بنابراین به نظر شما باید سطح باورپذیری ابعاد خشونت علیه زنان مورد بررسی قرار گیرد و به این ترتیب، تمهیدات قانونی برای مقابله با انواع خشونت اندیشیده شود. با افرادی که توهینها و تحقیرهای جنسیتی را از طریق تریبونهای رسمی اشاعه میدهند، سالها پیش از این باید برخوردهایی صورت میگرفت. آن زمان که حتی سخنانی در لفافه بیان میشد، باید از سوی مسئولان و قانونگذارانی که توهین را جرم تلقی میکنند، مورد اعتراض قرار میگرفت تا دیگر امروز شاهد دامنهدارشدن این تحقیرها و توهینها نباشیم. بهنظر میرسد شرایط فعلی، نوعی نبود واکنش به برخی رفتارهاست که در حوزه جامعه مدرن نمیگنجد. این مسئله البته بهتنهایی مختص حوزه زنان نیست. خیلی از موارد اساسا پیگیری نمیشود. در همان قضیه اسیدپاشیها ما نفهمیدیم بالاخره ماجرا به کجا کشیده شد. در جامعهای چون جامعه ایران که نهادهای مدنی
بهدلیل محدودیتها بهسختی امکان حساسسازی محیط پیرامونی را دارند، کسی که دارای پست و مقامی است باید به این مسائل واکنش نشان دهد تا اثرگذاری موضوع بیشتر شود وگرنه حساسسازی افراد جامعه و فعالان مدنی نمیتواند بهتنهایی فرد را متوجه عواقب گفتار و سخنان ناخوشایندش کند. پس با این تفاسیر، به نظر میرسد باید در لایحه خشونت علیه زنان همه جنبهها را دید و آن وقت درباره کم و کیف اجرائی آن اظهارنظر قطعی کرد؟ در این میان، چه راهکارهای میتواند کمککننده باشد. ببینید اخیرا شهرداری همایشهایی را برای امنیت در فضای شهری برگزار میکند و این یعنی متوجه شدهاند که شهر برای زنان ناامن است. نهتنها برای زنان بلکه برای کودکان و سالمندان هم این ناامنی تا حدود زیادی وجود دارد. زنان مورد آزارهای دیگری هم قرار میگیرند. بهعنوان مثال، اگر قوانینی بیاید که از زنانی که مورد خشونت جنسی در محیط کار قرار گرفتهاند، حمایت کند، آن وقت با جدیگرفتن قانون و قابل اثباتبودن آن میتوان پیگیر وضعیت حقوقی این زنان بود. اگر قوانینی تصویب شود که ضمانت اجرای مشخصی داشته باشد، در آن صورت نه فقط یک زن بلکه همه زنان در برابر
آزارهای کلامی و غیرکلامی و خشونتهای جنسی در محیط کار محافظت می شوند. من فکر میکنم امکانات فرهنگی، بسیار گستردهتر از قانون میتواند عمل کند. مساجد و روحانیون مذهبی میتوانند دربرابر بسیاری از این توهینهای جنسیتی موضعگیری کنند. قانون باید با توجه به مشکلاتی که در ساختار اجتماعی به وجود میآید، نگاه خود را برگرداند. راهحل دیگر این است که رسانههایی مثل تلویزیون و سینما در ترویج اینکه باید در برابر چنین توهینهایی ایستاد و واکنش نشان داد، بسیار موثر عمل کند. در این میان، نقش آموزش و پرورش را نمیتوان نادیده گرفت. وقتی در همان کلاس اول ابتدایی به بچهها بیاموزند که تضادها را خشونتآمیز حل و فصل نکنید و اگر مورد خشونت قرار گرفتید، تضادها را با خود آن فرد حل کنید و نه با استفاده از تحقیر جنسی وابستگان آنها. در این صورت ما یک گام از قانون جلوتر خواهیم بود و آن بسترسازی برای تغییر زیرساختهای ناکارآمد فرهنگی است. منبع: روزنامه وقایع اتفاقیه