به گزارش جی پلاس، به نقل از سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، در طول دورانِ شکلگیری و پیروزی انقلاب اسلامی با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی، هیئتهای مذهبی علاوه بر حفظ کارکردهای سنتی، کارکردهای جدیدی نیز برعهده داشتهاند. از میان کارکردهای انقلابی هیئتهای مذهبی میتوان به کارکردهای سیاسی و نظامی، کارکردهای فرهنگی و هنری، کارکردهای اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد. براساس چنین کارکردهایی در درونِ هیئتهای مذهبی هستههای انقلابی شکل میگرفت؛ انقلابیون آموزش نظامی فرا گرفته، شعارها، اعلامیهها، نوارها، تصاویر و عکسهای انقلابی را تهیه، توزیع و تکثیر میکردند، تجلیل از انقلابیون و بزرگداشت یاد شهدا در قالب جلساتِ آموزش قرآن و احکام اسلامی، روضهخوانی و مراسم عزاداری، و... در درون این هیئتها انجام میشد.
با توجه به مطالب مذکور، شرایط و ساختار خاص هیئتهای مذهبی امکان سازماندهی، بسیج و فعالیتهای سیاسی را در جریان انقلاب اسلامی در کنار سایر سازمانها بهشکل قابل توجهی فراهم میکردند. مرکز اسناد انقلاب اسلامی روز گذشته بخش اول معرفی هیئتهای تاثیرگذار در انقلاب اسلامی را منتشر کرد. بخش دوم این گزارش به بررسی نقش هیئت مکتب الحسین (ع)، هیئت متحده انصارالقرآن و هیئت انصارالحسین (ع) میپردازد.
ت) هیئت مکتب الحسین (ع) (آذربایجانیهای مقیم مرکز)
۱ـ تاریخچه هیئت مکتب الحسین (ع)
یکی از هیئتهای فعال در انقلاب هیئت مکتب الحسین (ع) بود. این هیئت در سال ۱۳۳۴ ش تأسیس شده است. بانی اصلی هیئت، مرحوم وکیلی بود. قبل از انقلاب هیئت فقط روزهای جمعه برقرار و نام دیگر این هیئت حسین بن علی (ع) بوده است.[۱] در کتاب «یاران امام به روایت اسناد ساواک» به شهید سعیدی[۲] اشاره دارد و بیان میکند؛ آیتالله علیاکبر مهدوی خراسانی از بنیانگذاران هیئت مکتب الحسین (ع) و از همسنگران شهید محمدرضا سعیدی بودند.[۳] آیتالله مهدوی خراسانی در حوزهی قم با شهید باهنر و آیتالله هاشمی رفسنجانی هم حجره بودند، این آشنایی سبب شد تا بعدها هنگامی که هیئت مکتب الحسین (ع) تأسیس شد، آیتالله مهدوی خراسانی، از شهید باهنر و آیتالله هاشمی رفسنجانی برای سخنرانی در هیئت دعوت کنند.[۴]
هیئت مکتب الحسین (ع) به صورت سیار در منازل افراد مختلف برگزار میشد و اگر منزل افراد جا نداشت یا قادر به پرداخت هزینهی برگزاری هیئت نبودند، در مسجد نزدیک منزل اعضا، مراسم هیئت برگزار میشد. یکی از این مساجد، مسجد موسی بن جعفر بوده است که بنیانگذار اصلی آن شهید سعیدی بود. در بازجویی بهعملآمده از شهید سعیدی اذعان دارد چهار جمعه، جلسه هیئت مکتب الحسین (ع)، در مسجد سعیدی تشکیل شده است. [۵]
مسجد دیگری که مراسم هیئت در آن برگزار میشد، مسجد احمدیه بوده است. هر دوی این مساجد توسط آذریها اداره میشد. برنامهی هیئت بدین قرار بود: معمولاً جلسه، با تلاوت آیاتی از قرآن آغاز، سپس از روی رساله مراجع تقلید مانند آیتالله خوئی، آیتالله بروجردی، امام خمینی (ره) و... چند مسئله مطرح میشد و در انتها نیز، آیتالله مهدوی خراسانی سخنرانی داشتند. مرحوم وکیلی در شب پیروزی انقلاب اسلامی از دنیا رفت و هیئت بعد از فوت وی تعطیل شد تا اینکه خواهرزادهی ایشان ـ حاج محمدعلی فاخرـ کارخانهی خود را در سال ۱۳۶۵ به حسینیهی مکتب الحسین (ع) تبدیل کرد، تا یاد و خاطرهی دایی خود را زنده نگاه دارد.[۶]
اما در حال حاضر به مناسبتهای مختلف، شهادت، تولد و... هیئت اقدام به برگزاری مراسم میکند. صبحهای جمعه هر هفته نیز، مراسم ندبه را برگزار مینماید. از سخنرانان معروف هیئت میتوان به شهید سعیدی، شهید باهنر و آیتالله هاشمی رفسنجانی اشاره کرد که در اسناد نیز اسامی آنان آمده است. شهید باهنر در سالهای ۴۵ و ۴۶ در هیئت مکتب الحسین (ع) جهت سخنرانی حضور پیدا میکردند. [۷]
۲ـ میزان مشارکت مردمی و پایگاه اجتماعی
بهدلیل اینکه این هیئت در منازل اعضا تشکیل میشد و تا زمان وقوع انقلاب اسلامی نیز روال همینطور ادامه داشته و مکان ثابتی برای هیئت وجود نداشت، تعداد افراد شرکتکننده حداقل بیست سی نفر و حداکثر صد الی دویست نفر بود.[۷] در هیئت مکتب الحسین (ع) اقشار مختلفی از جمله دانشآموزان، دانشجویان، معلمان و طلاب شرکت داشتند.[۸] با توجه به اسناد، اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی نیز در این هیئت شرکت میکردند.[۹] یکی از اسناد اشاره دارد که هیئتی به نام هیئت ناصر تنوری در مراسم هیئت مکتبالحسین (ع) شرکت داشته است. [۱۰]
۳ ـ مبارزان و شهدای انقلابی هیئت
از مبارزان هیئت میتوان به مهدویخراسانی اشاره کرد که در سخنرانیهای خود به حمایت از امامخمینی (ره) میپرداخت و بهدلیل صراحت در سخنرانی، زندانی گردید. همچنین پسر ایشان توسط ساواک به شهادت رسید.[۱۱] با توجه به اسناد، یکی از فعالانِ هیئت سید مرتضی خاتمی است. وی معمولاً در ابتدای جلسات چند مسئله از رسالهی آیات عظام بهویژه امام خمینی (ره) میگفت و با توجه به اسناد ساواک، سخنان و اقدامات وی زیر نظر قرار بود و از آنها گزارش تهیه میشد. [۱۲]
با عنایت به اینکه در مکتبالحسین (ع) عناصری از مؤتلفهی اسلامی و حزب ملل شرکت داشتند و پایگاه نیروهای مبارز محسوب میشد، ساواک چند منبع را مأمور این هیئت کردهبود و گزارشهایی از سخنرانی وعاظ تهیه میکرد. گزارشهای ساواک حاکی از این است که مأموری از طرف ساواک در هیئت حضور داشته و با راهنمایی آقای مهدویخراسانی (بانی روحانی هیئت مکتبالحسین (ع) در جلسات هیئت شرکت میکرد. همان سند اشاره دارد که باید به منبع آموزش کامل داده شود تا بهطور مداوم در جلسات هیئت حضور پیدا کند و ضمن شناسایی افراد شرکتکننده، نحوهی فعالیت آنها را گزارش کند.[ ۱۳]
طبق سند شمارهی ۴۵ مورخ ۹/۵/۴۵ ساواک، مأموران ردیف ۲ و ۳ ساواک که در جلسهی سخنرانی شهید سعیدی در هیئت مکتبالحسین (ع) حضور داشتند، مبادرت به احضار سه نفر از افراد حاضر در هیئت، به نامهای ولیاله ناطقی، محمود دولابی و سید مرتضی خاتمی کرده و دربارهی سخنرانی شهید سعیدی آنان را مورد بازجویی قرار میدهند ولی درنهایت آنان بهدلیل اظهار بیاطلاعی آزاد میشوند.
ث) هیئت متحدهی انصار القرآن
۱ـ تاریخچهی هیئت متحدهی انصار القرآن
در گزارش بازجویی شهید فضلالله محلاتی توسط ساواک، دربارهی تاریخچهی هیئت متحدهی انصارالقرآن آمده است که سرپرست روحانی هیئت آیتالله نخعی بوده است. این هیئت در ابتدا سیار بود و اعضا برای یک ماه در محلی ثابت، در یک زمینی چادر زده و تکیهای برپا میکردند. در حال حاضر در آن محل مسجد تأسیس شده است. بعدها جلسات هیئت در شبهای پنجشنبه بهصورت سیار در منازل تشکیل میشد. حدود یک ساعت برنامهی قرائت قرآن و بیان مسئله از روی رسالهی مراجع تقلید بهخصوص فتواهای امام خمینی (ره) بهوسیلهی شخصی به نام علیاصغر کمیلی برگزار میشد و بعد از آن شهید محلاتی منبر میرفت و بهعنوان یک واعظ، احکام و مسائل مذهبی را بیان میکرد.
برطبق سند بازجویی شهید محلاتی، افرادی که در جلسات شرکت میکردند اهالی متدین محل بوده و نفرات هم برحسب معمول در حدود سی تا چهل نفر بودند. جلسات هیئت از ساعت ۸ (ساعت۲۰) آغاز و ساعت ۱۰ (ساعت۲۲) خاتمه پیدا میکرد. بهدلیل شرکت در این جلسات و منبر رفتن، در حدود سی تومان وجه به شهید فضلالله محلاتی پرداخت میشد. معمولاً وجه جلسات را شرکتکنندگان در هیئت میپرداختند، به این صورت که در هر منزل که جلسهی مذهبی برگزار میشد، تمام مخارج آن جلسه را از قند و چای و پول منبری و مداح و غیره را صاحب آن منزل میپرداخت.[۱۴] رسول جعفریان در کتاب جریانها و سازمانهای مذهبی سیاسی ایران یکی از هیئتهایی را که شهید محلاتی در آن شرکت داشت، هیئت متحدهی انصارالقرآن معرفی میکند. [۱۵]
۲ـ میزان مشارکت مردمی و پایگاه اجتماعی
همانطور که شهید محلاتی در بازجویی اذعان داشته است، هیئت متحدهی انصارالقرآن در خانهها برگزار میشد. بنابراین بهدلیل محدودیت مکان تعداد افراد شرکتکننده در هیئت کم بوده و به حدود بیست ـ سی نفر میرسید.[۱۶] بندرت تعداد جمعیت شرکتکننده به هزارـ هزار و پانصد نفر میرسید.[۱۷] در این هیئت نیز طبق معمول، اقشار مختلفی شرکت داشته[۱۸] و با توجه به اسناد، هیئتهای مختلف دیگر نیز نظیر هیئت مکتب اسلام و پنج تن آل عبا نیز در مراسم این هیئت حضور مییافتند.[۱۹] نه تنها مأموران ساواک در هیئت متحدهی انصارالقرآن حضور داشتند، بلکه افراد شهربانی نیز در هیئت حضور پیدا کرده و سخنرانی وعاظ را ضبط میکردند. [۲۰]
۳ـ مبارزان و شهدای انقلابی هیئت
در برخی گزارشهای ساواک اسامی اعضای فعال هیئت متحده انصار القرآن ذکر شده است. از جمله این افراد میتوان به حسین لک، محمود شیفته شریفی، قدیرخان وحیدی، تبریزیان، حسام اختری، ولیخانی، مصطفی موسوی، سید علی اصغر شجاعی، معماریان، شعبانعلی ممتاز و مشهدی علی ذاکری اشاره کرد.[۲۱] البته در میان افراد ذکرشده، نام حسین لک بیشتر از سایرین به چشم میخورد.
با توجه به اسناد هیئت متحده انصار القرآن، مأمورین ساواک در هیئت حضور داشتند و به خصوص گزارشهایی از محتوای سخنرانیهای شهید محلاتی، به سازمان ساواک ارائه میدادند، زیرا واعظ اصلی این هیئت شهید محلاتی بود. با مطالعهی اسناد مربوط به هیئت، اکثریت گزارشها حاوی سخنرانیهای شهید محلاتی است.
ج) هیئت انصارالحسین(ع)
۱ـ تاریخچهی هیئت انصارالحسین(ع)
از بررسی اسناد چنین برمیآید که این هیئت یکی از مهمترین پایگاهها و تجمعات نیروهای مذهبی مبارز بوده است. سخنرانان اصلی آن غالباً از وعاظ طرفدار نهضت از جمله آیتالله هاشمیرفسنجانی، شهید باهنر، شهید محلاتی، آیتالله علیاصغر مروارید و ... انتخاب میشدند. اعضای هیئت مؤتلفه و بازماندگان حزب ملل اسلامی و برخی نیروهای مبارز از گردانندگان و شرکتکنندگان جلسات آن بودند.[۱] متصدی اصلی هیئت انصارالحسین(ع) براساس اسناد ساواک، میرخانی، ساکنان خیابان امیریه بودند و بهلحاظ سوابقی که پدر وی در تشکیل هیئت داشته، جلسات هیئت مذکور همهساله یک بار در منزل وی برگزار میشد.[۲۲] رخصفت[۲۳] در خاطرات خود متولیان هیئت را برادران میرخانی، مصطفی و آقا بزرگ، کلینی و بهشتی معرفی میکند. مصطفی و آقا بزرگ میرخانی مداحی نیز میکردند.
هیئت سیار بوده و گاهی جلسات هیئت در بازار محلهی چهل تن، منزل شهید امانی برگزار میشد. گاهی نیز مراسم در منزل رفیقدوست، خیابان زیبا واقع در میدان خراسان برپا میگردید؛ اما هیئت انصار معمولاً در خیابان ایران، خیابان خراسان و خیابان ۱۷ شهریور برگزار میشد. مرکزش در خیابان ایران، چهارراه آبسردار، حسینیهی احمدیه بود. ولی در واقع سیار بوده و همهجا برگزار میشد. [۲۴]
هیئت انصارالحسین(ع) از اول محرم تا شب یازدهم محرم و ۱۵ روز ایام فاطمیه مراسم عزاداری برپا میکرد.[۲۵] حجتالاسلام معادیخواه[۲۶] نیز در خاطرات خود اشاره میکند که افزون بر برنامههای هفتگی، در مناسبتهای دیگر بهخصوص عاشورا، هیئت انصارالحسین(ع) مراسم ویژهای داشت. بهویژه گاهی روزهای تاسوعا و عاشورا شمار حاضران در هیئت، از مرز هزار تن میگذشت. [۲۷]
با این همه حضور آیتالله هاشمیرفسنجانی در آن هیئت به مثابه نقطهعطفی بود. او که با معرفی آیتالله مروارید در آن هیئت حضور یافته بود، با حضورش زمینهساز تحولی شد. آیتاللههاشمیرفسنجانی هیئت انصارالحسین(ع) را بهصورت کلاس بزرگی درآورده بود که حاضران را به اهتمام جدی در امر یادگیری فرامیخواند. گاه شمار حاضران به صدها تن میرسید که هر هفته، جهت آشنایی با پیام آیههایی از قرآن کریم میکوشیدند. در سالهای ۱۳۴۹ ـ ۱۳۵۰ که نام او در لیست سیاه ساواک جای گرفت، ادامهی برنامه را با پیشنهاد آیتالله هاشمی رفسنجانی، حجتالاسلام عبدالمجید معادیخواه برعهده میگیرد. تخته سیاهی را در گوشهای در سالن اجتماعات میگذاشتند، چند آیه از قرآن با بازگردان به زبان فارسی، بر روی تخته سیاه نوشته میشد. در بسیاری از هفتهها، خط خوش عباس دوزدوزانی نیز چشمنواز بود. نخست، داوطلبهایی درس هفتهی گذشته را بهصورت خلاصه تکرار میکردند. آنگاه از نکتهها بهعنوان درس هفته، بهرهمند میشدند. [۲۸]
از آنجایی که اعضای این هیئت رویکرد سیاسی و مبارزاتی داشتند، وعاظ طرفدار نهضت تمایل بیشتری از خود برای سخنرانی در آن نشان میدادند. جعفریان در کتاب جریانها و سازمانها اشاره میکند که هیئت انصارالحسین(ع) یکی از هیئتهای فعال بهشمار میرود و به جز شهید محلاتی، آقایان: آیتالله هاشمیرفسنجانی و شهید باهنر هم در جلسات هفتگی آن سخنرانی میکردند.[۲۹]
۲ـ میزان مشارکت مردمی و پایگاه اجتماعی
در این هیئت نیز همانند سایر هیئتهایی که مطرح شد، اقشار مختلفی از مردم حضور داشتند. البته باید توجه کرد که اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی و بازماندگان حزب ملل اسلامی نیز در این هیئت به فعالیت میپرداختند. شیخعلیاصغر مروارید در یکی از سخنرانیهای خود در هیئت انصارالحسین(ع)، بازاریان، روحانیون و جبههی ملی را بهعنوان دوستان خود و هیئت معرفی میکند که توانستهاند امتحان خود را خوب پس دهند و خوب ایستادند اما همین مقدار را کافی نمیداند.[۳۰] در یکی از اسناد ساواک چنین گزارش شده است که بهنظر میرسد این هیئت پایگاهی جهت جمعآوری و تربیت افراد فعال و عناصر افراطی میباشد. [۳۱]
افراد شرکتکننده در هیئت عبارت بودند از: آیتالله حسن لاهوتیاشکوری[۳۲] ، حائری، عباس دوزدوزانی (عضو حزب ملی) و محمدحسین بهشتی، اکبر پوراستاد، ابراهیم استاد آقا، حاج توکلی، حسن شیرینی عضو ملل اسلامی، امیر حسینی، اسدالله ابراهیمی و... .[۳۳] باید توجه داشت که این هیئت در منازل برگزار میشد؛ بنابراین همانند هیئتهای قبل، جمعیت شرکتکننده در هیئت اندک و بندرت به حدود هشتصد نفر میرسید. [۳۴]
۳ ـ مبارزان و شهدای انقلابی هیئت
مبارزان هیئت انصارالحسین(ع) از اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی و یا برخی از بازماندگان حزب ملل اسلامی بودهاند که در هیئت به فعالیت میپرداختند. گزارشهای ساواک نیز حاکی از حضور اعضای این حزبها و گروههاست. در اسناد اسامی افرادی چون: حسن شیرین، مصطفی میرخانی، عباس بهشتی، شهید مفتح و... به چشم میخورد. با توجه به اسناد، یکی از فعالان هیئت انصارالحسین(ع) سعیدینژاد بوده است، زیرا در گزارشی از هیئت انصارالحسین(ع)، از مأمور ساواک خواسته میشود تحقیقاتی دربارهی فعالیتهای سعیدینژاد به عمل بیاید درحالیکه در سند دیگر، آیتالله هاشمی رفسنجانی از سعیدینژاد میخواهد مطالب روز گذشته را بیان کند.[۳۵] یکی دیگر از مبارزانی که نام آن در اسناد هیئت انصارالحسین(ع) موجود است، شهیدمحمدصادق اسلامی[۳۶] است. وی یکی از اعضای سرشناس هیئتهای مؤتلفهی اسلامی بود که در این هیئت فعالیت میکرد و سرانجام بهدلیل ترور منصور، توسط رژیم شاه محکوم به اعدام گردید.[۳۷] در میان مبارزان باید به اسدالله ابراهیمی نیز اشاره کرد برطبق سند موجود از هیئت انصارالحسین(ع) زندانی نیز بوده است.[۳۸] یکی دیگر از اعضای فعال هیئت انصارالحسین(ع)، فضلالله فرخ بود که در هیئت مؤتلفه فعالیت داشت و هنوز هم فعالیت دارد. وی قبل از وفات آیتالله بروجردی از مشهد به تهران نقل مکان کرد. یکی از محافل مذهبی که فضلالله فرخ با آن ارتباط داشته هیئت انصارالحسین (ع) بود که به نقل از ایشان هیئتی زنده و پویا بود و بهطور سیار فعالیت میکرد. [۳۹]
از مبارزان هیئت که نام آنها در اسناد نیز مشهود است، ابوالفضل توکلیبینا[۴۰] و مهدی شفیق،[۴۱] از اعضای فعال هیئت مؤتلفهی اسلامی هستند. ابوالفضل توکلیبینا بلورفروش بوده و مهدی شفیق خواربارفروشی داشت. محمدعلی اسدی اظهار میکند: «موقعی که به مغازهی این دو میرفتیم در مغازهی ایشان، دستههای اعلامیه را که قبلاً آماده کرده بودند، به همراه جنسی که خریداری میشد، توی پاکت، توی خورجین دوچرخه و موتور میریختند». [۴۲]
براساس اسناد ساواک واعظ اصلی هیئت انصارالحسین(ع) آیتالله هاشمی رفسنجانی بوده که توسط ساواک ممنوعالمنبر شده بود.[۴۳] از سوی دیگر، ساواک از بانیان هیئت انصارالحسین(ع) تعهد گرفته بود که قبل از تشکیل هیئت به کلانتری محل خبر دهند.[۴۴] در سند دیگری ذکر شده که هیئت انصارالحسین(ع) با اجازهی قبلی از کلانتری در منزل میرخانی تشکیل شدهاست و با وجود ممنوعالمنبر بودن آیتالله هاشمیرفسنجانی، وی به منبر رفته و سخنرانی کرده، درحالیکه میرخانی از ممنوعالمنبر بودن آیتالله هاشمیرفسنجانی اظهار بیاطلاعی میکند. [۴۵]
در سندی دیگر چنین گزارش شدهاست که با توجه به اینکه آیتالله هاشمیرفسنجانی بهصورت مرتب در هیئت انصارالحسین(ع) شرکت و سخنرانی میکند و افرادی از حزب ملل اسلامی نیز شرکت دارند، درخواست میشود تا اعمال و رفتار آیتالله هاشمی رفسنجانی را بیش از پیش تحت نظر داشته باشند. مطابق گزارشی از سند دیگر، تقاضا میگردد که علاوه بر یک مأمور، به مأمور دیگری که دسترسی بیشتری به افراد هیئت دارد، آموزشهای لازم داده شود تا مرتباً در جلسات هیئت حاضر شود و مراقبت دقیق و همهجانبهای را به عمل آورد و نتایج را بهصورت پنهانی به آن اداره اعلام کند. [۴۶]
به اینترتیب، هیئتهای مذهبی در دورهی قبل از انقلاب اسلامی اغلب در منازل اشخاص برگزار میشد و جمعیت شرکتکننده در این هیئتها نیز به میزان ظرفیت منازل و حتی بیشتر بودهاست. جمعیت شرکتکننده در هیئتهایی مانند: هیئت بنیفاطمه (س) و بنیالزهرا (س) بیش از سه هزار نفر گزارش شدهاست. برخی از این هیئتها، مانند هیئت مکتبالحسین (ع) و هیئت انصارالحسین(ع)، وابسته به مساجد بوده و برخی از برنامههای خود را در این مساجد برگزار میکردند. هیئتها مخصوص قشر یا طبقهی خاصی نبود و تمام اقشار جامعه شرکت داشتند. البته باید توجه داشت که حضور برخی از اقشار جامعه در بعضی از هیئتهای مذهبی، پررنگتر بود؛ مثلاً در هیئت بنیفاطمه (س) حضور دانشجویان و تجار مشاهده میشود. هیئت قائمیه با فدائیان اسلام در ارتباط بودهاند. همچنین با توجه به اسناد، اعضای هیئتهای مؤتلفهی اسلامی و بازماندگان حزب ملل اسلامی در هیئت انصارالحسین(ع) و مکتبالحسین (ع) شرکت داشتهاند.
همانطور که مشاهده شد، وعاظ این هیئتها شخصیتهای موافق با انقلاب بودند که در این میان حضور شهید فضلالله محلاتی در اکثر هیئتها بهوضوح مشهود است. از شخصیتهای دیگر میتوان به آیتاللههاشمیرفسنجانی، آیتالله علیاصغر مروارید، شهید باهنر و آیتالله خامنهای نام برد. گزارشهای ساواک از هیئتهای مذهبی حاکی از آن است که ساواک مأموران ویژه خود را در هیئتها گماشته بود تا فعالیتهای هیئت و همچنین سخنرانی وعاظ را به اطلاع سازمان برسانند. مبارزان و فعالان هیئت انصارالحسین(ع) بیشتر از هیئتهای دیگر بودند و علت را میتوان در حضور فعال اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی و حزب ملل اسلامی مانند: محمدصادق اسلامی، حسن شیرین و احمد شیرین، عباس دوزدوزانی، سعیدینژاد، ابوالفضل توکلیبینا و... دانست. البته در هیئت مکتبالحسین (ع) نیز اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی و حزب ملل اسلامی حضور داشتند، اما برخلاف هیئت انصارالحسین(ع) اسامی این اعضا در اسناد موجود دیده نمیشود.
در فصل سوم، با توجه به اسناد موجود در رابطه با هیئتها، به کارکردهای اجتماعی، فرهنگی و هنری هیئتها در زمان رژیم شاه پرداخته شدهاست. البته باید توجه داشت که نقش هیئتها در قالب کارکردهای متنوع نامبردهشده متفاوت است. یک هیئت ممکن است در کارکرد اجتماعی پررنگتر از کارکردهای دیگر عمل کرده باشد، درحالیکه هیئت دیگر در آن کارکرد خیلی کمرنگتر ظاهر شده است.
منابع :
- مصاحبه با محمدعلی رضایی، مورخ ۳۰/۱/۱۳۸۹
- آیتالله محمدرضا سعیدی در سال ۱۳۴۲ بنا به درخواست مردم کویت به آن کشور سفر کرده و جنایات رژیم شاه را برملا میکند. از اقدامات وی تأسیس حوزهی علمیه در کنار مسجد موسی بن جعفر و تشکیل کلاس برای بانوان بود. وی در ۲۰ خرداد ۱۳۴۹ در زندان به شهادت میرسند.
- یاران امام به روایت اسناد ساواک جلد اول (شهید آیتالله سیدمحمدرضا سعیدی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۶، ص ۲۳۹
- مصاحبه با محمدعلی رضایی
- سند بیشماره، مورخ۸/۵/۴۵
- مصاحبه با محمدعلی رضایی
- همان
- پیوست شمارهی ۴۶ و سندشمارهی۰۱۳۳۴۰۱۸ مورخ ۳۰/۲/ ۴۵
- پیوست شمارهی ۶
- سند بیشماره مورخ۲۲/۳/۴۵
- پیوست شمارهی ۴۷
- سند بیشماره -۷/۸/۴۵
- پیوست شمارهی ۶ و سند بی شماره مورخ ۹ /۵/۴۵
- پیوست شمارهی ۶
- سند بیشماره-۶/۸/۴۸
- رسول جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی سیاسی ایران(از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی) سالهای ۱۳۵۷-۱۳۲۰، ص ۳۲۴
- پیوست شمارهی ۱۱- سند شمارهی ۱۰۲۱/۲۰ ه ۳ مورخ ۲۵/۳/۴۷ - سند شمارهی ۲۷۵۲۳/۲۰ ه ۳، مورخ۲۵/۷/۴۷
- سند شمارهی ۱۰۲۱/۲۰ ه ۳-۲۵/۳/۴۷
- همان
- سند شمارهی۱۵۴۰/۲۰ ه ۳-۱۹/۱/۴۷ و سند شمارهی ۱۵۷۳/۲۰ ه ۳ -۲۱/۱/۴۷
- پیوست شمارهی ۷
- پیوست شمارهی۷- سند شمارهی ۲۴۱۲۸/۲۰ ه ۳ مورخ ۱۳/۷/۴۷
- رحیم روحبخشاللهآباد، شبکهی پیامرسانی در نهضت امام خمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۱، ص ۱۳۱
- سند شمارهی ۴۱۷/۳ مورخ ۱۹ /۱/۴۸
- مبارزات انقلابی خود را، با فداییان اسلام آغاز کرد و بعد از آن با پیوستن به هیئتهای موتلفه اسلامی، ستیز با رژیم طاغوت را ادامه داد.
- موسی فقیهحقانی، «محرم و انقلاب اسلامی در مصاحبه با حاج سیدعلیاصغر رخصفت»، فصلنامهی تاریخ اسلام، شماره ۳۶، ۱۳۸۴، ۱۸۹-۱۸۶
- سند شمارهی ۱۱۹۹۸/ ۲۰ ه ۳ مورخ ۱۰ /۱۲/۴۹ - پیوست شمارهی ۶
- حجتالاسلام والمسلمین عبدالمجید معادیخواه از سال ۱۳۴۶ تا زمان پیروزی انقلاب دو بار بازداشت، دو بار تبعید به گنبدکاووس، سیرجان و جیرفت و سه سال و چند ماه زندانهای قصر، اوین و قزلقلعه را تجربه کرد.
- جام شکسته خاطرات حجتالاسلام عبدالمجید معادیخواه (از رمضان ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۲)، جلد دوم، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۳۰۳
- همان، صص ۳۰۲-۳۰۳
- رسول جعفریان، پیشین، ص ۳۲۴
- سند بیشماره مورخ۲۸/۱۲/۴۸
- پیوست شمارهی ۱۲
- به علت مبارزهی با رژیم و حمایت از مجاهدین خلق در سالهای ۱۳۵۴-۱۳۵۷ در زندان بهسر میبرد. بعد از انقلاب فرماندهی کمیتههای انقلاب اسلامی، ریاست سپاه پاسداران را برعهده داشت. و همچنین به مجلس اول نیز راه یافت.
- پیوست شمارهی ۹- سندشمارهی ۴۴۴۸۷/ ۲۰ ه ۳ مورخ۱۷/۱۲/۴۷
- سند ۱۵۵۳/۲۰ ه ۱۲ مورخ۲۴/۲/۵۲
- پیوست شمارهی ۱۲
- از اقدامات وی فرماندهی ترور منصور، تأسیس جامعهی تعلیمات اسلامی، بنیانگذاری مدرسهی رفاه (نگارنده)
- پیوست شمارهی ۱۹
- سند شمارهی ۱۷۴۹/۳۱۶ مورخ۲۷/۱۱/۴۸
- محمدجواد مرادینیا، امامخمینی و هیئتهای دینی مبارز، تهران، عروج، ۱۳۸۷، ص ۲۱۳
- عضو اصلی شورای مرکزی هیئت مؤتلفهی اسلامی و نمایندهی هیئت در دیدار با امام خمینی (نگارنده)
- همان
- محمدجواد مرادینیا، پیشین، صص۱۷-۱۶
- سند بیشماره-۳۱/۲/۴۷
- سند شمارهی ۳۱۰۵۰۸۹- ۶۵۷-۲۲/۱۱/۴۷
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، در طول دورانِ شکلگیری و پیروزی انقلاب اسلامی با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی، هیئتهای مذهبی علاوه بر حفظ کارکردهای سنتی، کارکردهای جدیدی نیز برعهده داشتهاند. از میان کارکردهای انقلابی هیئتهای مذهبی میتوان به کارکردهای سیاسی و نظامی، کارکردهای فرهنگی و هنری، کارکردهای اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد. براساس چنین کارکردهایی در درونِ هیئتهای مذهبی هستههای انقلابی شکل میگرفت؛ انقلابیون آموزش نظامی فرا گرفته، شعارها، اعلامیهها، نوارها، تصاویر و عکسهای انقلابی را تهیه، توزیع و تکثیر میکردند، تجلیل از انقلابیون و بزرگداشت یاد شهدا در قالب جلساتِ آموزش قرآن و احکام اسلامی، روضهخوانی و مراسم عزاداری، و... در درون این هیئتها انجام میشد.
با توجه به مطالب مذکور، شرایط و ساختار خاص هیئتهای مذهبی امکان سازماندهی، بسیج و فعالیتهای سیاسی را در جریان انقلاب اسلامی در کنار سایر سازمانها بهشکل قابل توجهی فراهم میکردند. مرکز اسناد انقلاب اسلامی روز گذشته بخش اول معرفی هیئتهای تاثیرگذار در انقلاب اسلامی را منتشر کرد. بخش دوم این گزارش به بررسی نقش هیئت مکتب الحسین (ع)، هیئت متحده انصارالقرآن و هیئت انصارالحسین (ع) میپردازد.
ت) هیئت مکتب الحسین (ع) (آذربایجانیهای مقیم مرکز)
۱ـ تاریخچه هیئت مکتب الحسین (ع)
یکی از هیئتهای فعال در انقلاب هیئت مکتب الحسین (ع) بود. این هیئت در سال ۱۳۳۴ ش تأسیس شده است. بانی اصلی هیئت، مرحوم وکیلی بود. قبل از انقلاب هیئت فقط روزهای جمعه برقرار و نام دیگر این هیئت حسین بن علی (ع) بوده است.[۱] در کتاب «یاران امام به روایت اسناد ساواک» به شهید سعیدی[۲] اشاره دارد و بیان میکند؛ آیتالله علیاکبر مهدوی خراسانی از بنیانگذاران هیئت مکتب الحسین (ع) و از همسنگران شهید محمدرضا سعیدی بودند.[۳] آیتالله مهدوی خراسانی در حوزهی قم با شهید باهنر و آیتالله هاشمی رفسنجانی هم حجره بودند، این آشنایی سبب شد تا بعدها هنگامی که هیئت مکتب الحسین (ع) تأسیس شد، آیتالله مهدوی خراسانی، از شهید باهنر و آیتالله هاشمی رفسنجانی برای سخنرانی در هیئت دعوت کنند.[۴]
هیئت مکتب الحسین (ع) به صورت سیار در منازل افراد مختلف برگزار میشد و اگر منزل افراد جا نداشت یا قادر به پرداخت هزینهی برگزاری هیئت نبودند، در مسجد نزدیک منزل اعضا، مراسم هیئت برگزار میشد. یکی از این مساجد، مسجد موسی بن جعفر بوده است که بنیانگذار اصلی آن شهید سعیدی بود. در بازجویی بهعملآمده از شهید سعیدی اذعان دارد چهار جمعه، جلسه هیئت مکتب الحسین (ع)، در مسجد سعیدی تشکیل شده است. [۵]
مسجد دیگری که مراسم هیئت در آن برگزار میشد، مسجد احمدیه بوده است. هر دوی این مساجد توسط آذریها اداره میشد. برنامهی هیئت بدین قرار بود: معمولاً جلسه، با تلاوت آیاتی از قرآن آغاز، سپس از روی رساله مراجع تقلید مانند آیتالله خوئی، آیتالله بروجردی، امام خمینی (ره) و... چند مسئله مطرح میشد و در انتها نیز، آیتالله مهدوی خراسانی سخنرانی داشتند. مرحوم وکیلی در شب پیروزی انقلاب اسلامی از دنیا رفت و هیئت بعد از فوت وی تعطیل شد تا اینکه خواهرزادهی ایشان ـ حاج محمدعلی فاخرـ کارخانهی خود را در سال ۱۳۶۵ به حسینیهی مکتب الحسین (ع) تبدیل کرد، تا یاد و خاطرهی دایی خود را زنده نگاه دارد.[۶]
اما در حال حاضر به مناسبتهای مختلف، شهادت، تولد و... هیئت اقدام به برگزاری مراسم میکند. صبحهای جمعه هر هفته نیز، مراسم ندبه را برگزار مینماید. از سخنرانان معروف هیئت میتوان به شهید سعیدی، شهید باهنر و آیتالله هاشمی رفسنجانی اشاره کرد که در اسناد نیز اسامی آنان آمده است. شهید باهنر در سالهای ۴۵ و ۴۶ در هیئت مکتب الحسین (ع) جهت سخنرانی حضور پیدا میکردند. [۷]
۲ـ میزان مشارکت مردمی و پایگاه اجتماعی
بهدلیل اینکه این هیئت در منازل اعضا تشکیل میشد و تا زمان وقوع انقلاب اسلامی نیز روال همینطور ادامه داشته و مکان ثابتی برای هیئت وجود نداشت، تعداد افراد شرکتکننده حداقل بیست سی نفر و حداکثر صد الی دویست نفر بود.[۷] در هیئت مکتب الحسین (ع) اقشار مختلفی از جمله دانشآموزان، دانشجویان، معلمان و طلاب شرکت داشتند.[۸] با توجه به اسناد، اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی نیز در این هیئت شرکت میکردند.[۹] یکی از اسناد اشاره دارد که هیئتی به نام هیئت ناصر تنوری در مراسم هیئت مکتبالحسین (ع) شرکت داشته است. [۱۰]
۳ ـ مبارزان و شهدای انقلابی هیئت
از مبارزان هیئت میتوان به مهدویخراسانی اشاره کرد که در سخنرانیهای خود به حمایت از امامخمینی (ره) میپرداخت و بهدلیل صراحت در سخنرانی، زندانی گردید. همچنین پسر ایشان توسط ساواک به شهادت رسید.[۱۱] با توجه به اسناد، یکی از فعالانِ هیئت سید مرتضی خاتمی است. وی معمولاً در ابتدای جلسات چند مسئله از رسالهی آیات عظام بهویژه امام خمینی (ره) میگفت و با توجه به اسناد ساواک، سخنان و اقدامات وی زیر نظر قرار بود و از آنها گزارش تهیه میشد. [۱۲]
با عنایت به اینکه در مکتبالحسین (ع) عناصری از مؤتلفهی اسلامی و حزب ملل شرکت داشتند و پایگاه نیروهای مبارز محسوب میشد، ساواک چند منبع را مأمور این هیئت کردهبود و گزارشهایی از سخنرانی وعاظ تهیه میکرد. گزارشهای ساواک حاکی از این است که مأموری از طرف ساواک در هیئت حضور داشته و با راهنمایی آقای مهدویخراسانی (بانی روحانی هیئت مکتبالحسین (ع) در جلسات هیئت شرکت میکرد. همان سند اشاره دارد که باید به منبع آموزش کامل داده شود تا بهطور مداوم در جلسات هیئت حضور پیدا کند و ضمن شناسایی افراد شرکتکننده، نحوهی فعالیت آنها را گزارش کند.[ ۱۳]
طبق سند شمارهی ۴۵ مورخ ۹/۵/۴۵ ساواک، مأموران ردیف ۲ و ۳ ساواک که در جلسهی سخنرانی شهید سعیدی در هیئت مکتبالحسین (ع) حضور داشتند، مبادرت به احضار سه نفر از افراد حاضر در هیئت، به نامهای ولیاله ناطقی، محمود دولابی و سید مرتضی خاتمی کرده و دربارهی سخنرانی شهید سعیدی آنان را مورد بازجویی قرار میدهند ولی درنهایت آنان بهدلیل اظهار بیاطلاعی آزاد میشوند.
ث) هیئت متحدهی انصار القرآن
۱ـ تاریخچهی هیئت متحدهی انصار القرآن
در گزارش بازجویی شهید فضلالله محلاتی توسط ساواک، دربارهی تاریخچهی هیئت متحدهی انصارالقرآن آمده است که سرپرست روحانی هیئت آیتالله نخعی بوده است. این هیئت در ابتدا سیار بود و اعضا برای یک ماه در محلی ثابت، در یک زمینی چادر زده و تکیهای برپا میکردند. در حال حاضر در آن محل مسجد تأسیس شده است. بعدها جلسات هیئت در شبهای پنجشنبه بهصورت سیار در منازل تشکیل میشد. حدود یک ساعت برنامهی قرائت قرآن و بیان مسئله از روی رسالهی مراجع تقلید بهخصوص فتواهای امام خمینی (ره) بهوسیلهی شخصی به نام علیاصغر کمیلی برگزار میشد و بعد از آن شهید محلاتی منبر میرفت و بهعنوان یک واعظ، احکام و مسائل مذهبی را بیان میکرد.
برطبق سند بازجویی شهید محلاتی، افرادی که در جلسات شرکت میکردند اهالی متدین محل بوده و نفرات هم برحسب معمول در حدود سی تا چهل نفر بودند. جلسات هیئت از ساعت ۸ (ساعت۲۰) آغاز و ساعت ۱۰ (ساعت۲۲) خاتمه پیدا میکرد. بهدلیل شرکت در این جلسات و منبر رفتن، در حدود سی تومان وجه به شهید فضلالله محلاتی پرداخت میشد. معمولاً وجه جلسات را شرکتکنندگان در هیئت میپرداختند، به این صورت که در هر منزل که جلسهی مذهبی برگزار میشد، تمام مخارج آن جلسه را از قند و چای و پول منبری و مداح و غیره را صاحب آن منزل میپرداخت.[۱۴] رسول جعفریان در کتاب جریانها و سازمانهای مذهبی سیاسی ایران یکی از هیئتهایی را که شهید محلاتی در آن شرکت داشت، هیئت متحدهی انصارالقرآن معرفی میکند. [۱۵]
۲ـ میزان مشارکت مردمی و پایگاه اجتماعی
همانطور که شهید محلاتی در بازجویی اذعان داشته است، هیئت متحدهی انصارالقرآن در خانهها برگزار میشد. بنابراین بهدلیل محدودیت مکان تعداد افراد شرکتکننده در هیئت کم بوده و به حدود بیست ـ سی نفر میرسید.[۱۶] بندرت تعداد جمعیت شرکتکننده به هزارـ هزار و پانصد نفر میرسید.[۱۷] در این هیئت نیز طبق معمول، اقشار مختلفی شرکت داشته[۱۸] و با توجه به اسناد، هیئتهای مختلف دیگر نیز نظیر هیئت مکتب اسلام و پنج تن آل عبا نیز در مراسم این هیئت حضور مییافتند.[۱۹] نه تنها مأموران ساواک در هیئت متحدهی انصارالقرآن حضور داشتند، بلکه افراد شهربانی نیز در هیئت حضور پیدا کرده و سخنرانی وعاظ را ضبط میکردند. [۲۰]
۳ـ مبارزان و شهدای انقلابی هیئت
در برخی گزارشهای ساواک اسامی اعضای فعال هیئت متحده انصار القرآن ذکر شده است. از جمله این افراد میتوان به حسین لک، محمود شیفته شریفی، قدیرخان وحیدی، تبریزیان، حسام اختری، ولیخانی، مصطفی موسوی، سید علی اصغر شجاعی، معماریان، شعبانعلی ممتاز و مشهدی علی ذاکری اشاره کرد.[۲۱] البته در میان افراد ذکرشده، نام حسین لک بیشتر از سایرین به چشم میخورد.
با توجه به اسناد هیئت متحده انصار القرآن، مأمورین ساواک در هیئت حضور داشتند و به خصوص گزارشهایی از محتوای سخنرانیهای شهید محلاتی، به سازمان ساواک ارائه میدادند، زیرا واعظ اصلی این هیئت شهید محلاتی بود. با مطالعهی اسناد مربوط به هیئت، اکثریت گزارشها حاوی سخنرانیهای شهید محلاتی است.
ج) هیئت انصارالحسین(ع)
۱ـ تاریخچهی هیئت انصارالحسین(ع)
از بررسی اسناد چنین برمیآید که این هیئت یکی از مهمترین پایگاهها و تجمعات نیروهای مذهبی مبارز بوده است. سخنرانان اصلی آن غالباً از وعاظ طرفدار نهضت از جمله آیتالله هاشمیرفسنجانی، شهید باهنر، شهید محلاتی، آیتالله علیاصغر مروارید و ... انتخاب میشدند. اعضای هیئت مؤتلفه و بازماندگان حزب ملل اسلامی و برخی نیروهای مبارز از گردانندگان و شرکتکنندگان جلسات آن بودند.[۱] متصدی اصلی هیئت انصارالحسین(ع) براساس اسناد ساواک، میرخانی، ساکنان خیابان امیریه بودند و بهلحاظ سوابقی که پدر وی در تشکیل هیئت داشته، جلسات هیئت مذکور همهساله یک بار در منزل وی برگزار میشد.[۲۲] رخصفت[۲۳] در خاطرات خود متولیان هیئت را برادران میرخانی، مصطفی و آقا بزرگ، کلینی و بهشتی معرفی میکند. مصطفی و آقا بزرگ میرخانی مداحی نیز میکردند.
هیئت سیار بوده و گاهی جلسات هیئت در بازار محلهی چهل تن، منزل شهید امانی برگزار میشد. گاهی نیز مراسم در منزل رفیقدوست، خیابان زیبا واقع در میدان خراسان برپا میگردید؛ اما هیئت انصار معمولاً در خیابان ایران، خیابان خراسان و خیابان ۱۷ شهریور برگزار میشد. مرکزش در خیابان ایران، چهارراه آبسردار، حسینیهی احمدیه بود. ولی در واقع سیار بوده و همهجا برگزار میشد. [۲۴]
هیئت انصارالحسین(ع) از اول محرم تا شب یازدهم محرم و ۱۵ روز ایام فاطمیه مراسم عزاداری برپا میکرد.[۲۵] حجتالاسلام معادیخواه[۲۶] نیز در خاطرات خود اشاره میکند که افزون بر برنامههای هفتگی، در مناسبتهای دیگر بهخصوص عاشورا، هیئت انصارالحسین(ع) مراسم ویژهای داشت. بهویژه گاهی روزهای تاسوعا و عاشورا شمار حاضران در هیئت، از مرز هزار تن میگذشت. [۲۷]
با این همه حضور آیتالله هاشمیرفسنجانی در آن هیئت به مثابه نقطهعطفی بود. او که با معرفی آیتالله مروارید در آن هیئت حضور یافته بود، با حضورش زمینهساز تحولی شد. آیتاللههاشمیرفسنجانی هیئت انصارالحسین(ع) را بهصورت کلاس بزرگی درآورده بود که حاضران را به اهتمام جدی در امر یادگیری فرامیخواند. گاه شمار حاضران به صدها تن میرسید که هر هفته، جهت آشنایی با پیام آیههایی از قرآن کریم میکوشیدند. در سالهای ۱۳۴۹ ـ ۱۳۵۰ که نام او در لیست سیاه ساواک جای گرفت، ادامهی برنامه را با پیشنهاد آیتالله هاشمی رفسنجانی، حجتالاسلام عبدالمجید معادیخواه برعهده میگیرد. تخته سیاهی را در گوشهای در سالن اجتماعات میگذاشتند، چند آیه از قرآن با بازگردان به زبان فارسی، بر روی تخته سیاه نوشته میشد. در بسیاری از هفتهها، خط خوش عباس دوزدوزانی نیز چشمنواز بود. نخست، داوطلبهایی درس هفتهی گذشته را بهصورت خلاصه تکرار میکردند. آنگاه از نکتهها بهعنوان درس هفته، بهرهمند میشدند. [۲۸]
از آنجایی که اعضای این هیئت رویکرد سیاسی و مبارزاتی داشتند، وعاظ طرفدار نهضت تمایل بیشتری از خود برای سخنرانی در آن نشان میدادند. جعفریان در کتاب جریانها و سازمانها اشاره میکند که هیئت انصارالحسین(ع) یکی از هیئتهای فعال بهشمار میرود و به جز شهید محلاتی، آقایان: آیتالله هاشمیرفسنجانی و شهید باهنر هم در جلسات هفتگی آن سخنرانی میکردند.[۲۹]
۲ـ میزان مشارکت مردمی و پایگاه اجتماعی
در این هیئت نیز همانند سایر هیئتهایی که مطرح شد، اقشار مختلفی از مردم حضور داشتند. البته باید توجه کرد که اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی و بازماندگان حزب ملل اسلامی نیز در این هیئت به فعالیت میپرداختند. شیخعلیاصغر مروارید در یکی از سخنرانیهای خود در هیئت انصارالحسین(ع)، بازاریان، روحانیون و جبههی ملی را بهعنوان دوستان خود و هیئت معرفی میکند که توانستهاند امتحان خود را خوب پس دهند و خوب ایستادند اما همین مقدار را کافی نمیداند.[۳۰] در یکی از اسناد ساواک چنین گزارش شده است که بهنظر میرسد این هیئت پایگاهی جهت جمعآوری و تربیت افراد فعال و عناصر افراطی میباشد. [۳۱]
افراد شرکتکننده در هیئت عبارت بودند از: آیتالله حسن لاهوتیاشکوری[۳۲] ، حائری، عباس دوزدوزانی (عضو حزب ملی) و محمدحسین بهشتی، اکبر پوراستاد، ابراهیم استاد آقا، حاج توکلی، حسن شیرینی عضو ملل اسلامی، امیر حسینی، اسدالله ابراهیمی و... .[۳۳] باید توجه داشت که این هیئت در منازل برگزار میشد؛ بنابراین همانند هیئتهای قبل، جمعیت شرکتکننده در هیئت اندک و بندرت به حدود هشتصد نفر میرسید. [۳۴]
۳ ـ مبارزان و شهدای انقلابی هیئت
مبارزان هیئت انصارالحسین(ع) از اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی و یا برخی از بازماندگان حزب ملل اسلامی بودهاند که در هیئت به فعالیت میپرداختند. گزارشهای ساواک نیز حاکی از حضور اعضای این حزبها و گروههاست. در اسناد اسامی افرادی چون: حسن شیرین، مصطفی میرخانی، عباس بهشتی، شهید مفتح و... به چشم میخورد. با توجه به اسناد، یکی از فعالان هیئت انصارالحسین(ع) سعیدینژاد بوده است، زیرا در گزارشی از هیئت انصارالحسین(ع)، از مأمور ساواک خواسته میشود تحقیقاتی دربارهی فعالیتهای سعیدینژاد به عمل بیاید درحالیکه در سند دیگر، آیتالله هاشمی رفسنجانی از سعیدینژاد میخواهد مطالب روز گذشته را بیان کند.[۳۵] یکی دیگر از مبارزانی که نام آن در اسناد هیئت انصارالحسین(ع) موجود است، شهیدمحمدصادق اسلامی[۳۶] است. وی یکی از اعضای سرشناس هیئتهای مؤتلفهی اسلامی بود که در این هیئت فعالیت میکرد و سرانجام بهدلیل ترور منصور، توسط رژیم شاه محکوم به اعدام گردید.[۳۷] در میان مبارزان باید به اسدالله ابراهیمی نیز اشاره کرد برطبق سند موجود از هیئت انصارالحسین(ع) زندانی نیز بوده است.[۳۸] یکی دیگر از اعضای فعال هیئت انصارالحسین(ع)، فضلالله فرخ بود که در هیئت مؤتلفه فعالیت داشت و هنوز هم فعالیت دارد. وی قبل از وفات آیتالله بروجردی از مشهد به تهران نقل مکان کرد. یکی از محافل مذهبی که فضلالله فرخ با آن ارتباط داشته هیئت انصارالحسین (ع) بود که به نقل از ایشان هیئتی زنده و پویا بود و بهطور سیار فعالیت میکرد. [۳۹]
از مبارزان هیئت که نام آنها در اسناد نیز مشهود است، ابوالفضل توکلیبینا[۴۰] و مهدی شفیق،[۴۱] از اعضای فعال هیئت مؤتلفهی اسلامی هستند. ابوالفضل توکلیبینا بلورفروش بوده و مهدی شفیق خواربارفروشی داشت. محمدعلی اسدی اظهار میکند: «موقعی که به مغازهی این دو میرفتیم در مغازهی ایشان، دستههای اعلامیه را که قبلاً آماده کرده بودند، به همراه جنسی که خریداری میشد، توی پاکت، توی خورجین دوچرخه و موتور میریختند». [۴۲]
براساس اسناد ساواک واعظ اصلی هیئت انصارالحسین(ع) آیتالله هاشمی رفسنجانی بوده که توسط ساواک ممنوعالمنبر شده بود.[۴۳] از سوی دیگر، ساواک از بانیان هیئت انصارالحسین(ع) تعهد گرفته بود که قبل از تشکیل هیئت به کلانتری محل خبر دهند.[۴۴] در سند دیگری ذکر شده که هیئت انصارالحسین(ع) با اجازهی قبلی از کلانتری در منزل میرخانی تشکیل شدهاست و با وجود ممنوعالمنبر بودن آیتالله هاشمیرفسنجانی، وی به منبر رفته و سخنرانی کرده، درحالیکه میرخانی از ممنوعالمنبر بودن آیتالله هاشمیرفسنجانی اظهار بیاطلاعی میکند. [۴۵]
در سندی دیگر چنین گزارش شدهاست که با توجه به اینکه آیتالله هاشمیرفسنجانی بهصورت مرتب در هیئت انصارالحسین(ع) شرکت و سخنرانی میکند و افرادی از حزب ملل اسلامی نیز شرکت دارند، درخواست میشود تا اعمال و رفتار آیتالله هاشمی رفسنجانی را بیش از پیش تحت نظر داشته باشند. مطابق گزارشی از سند دیگر، تقاضا میگردد که علاوه بر یک مأمور، به مأمور دیگری که دسترسی بیشتری به افراد هیئت دارد، آموزشهای لازم داده شود تا مرتباً در جلسات هیئت حاضر شود و مراقبت دقیق و همهجانبهای را به عمل آورد و نتایج را بهصورت پنهانی به آن اداره اعلام کند. [۴۶]
به اینترتیب، هیئتهای مذهبی در دورهی قبل از انقلاب اسلامی اغلب در منازل اشخاص برگزار میشد و جمعیت شرکتکننده در این هیئتها نیز به میزان ظرفیت منازل و حتی بیشتر بودهاست. جمعیت شرکتکننده در هیئتهایی مانند: هیئت بنیفاطمه (س) و بنیالزهرا (س) بیش از سه هزار نفر گزارش شدهاست. برخی از این هیئتها، مانند هیئت مکتبالحسین (ع) و هیئت انصارالحسین(ع)، وابسته به مساجد بوده و برخی از برنامههای خود را در این مساجد برگزار میکردند. هیئتها مخصوص قشر یا طبقهی خاصی نبود و تمام اقشار جامعه شرکت داشتند. البته باید توجه داشت که حضور برخی از اقشار جامعه در بعضی از هیئتهای مذهبی، پررنگتر بود؛ مثلاً در هیئت بنیفاطمه (س) حضور دانشجویان و تجار مشاهده میشود. هیئت قائمیه با فدائیان اسلام در ارتباط بودهاند. همچنین با توجه به اسناد، اعضای هیئتهای مؤتلفهی اسلامی و بازماندگان حزب ملل اسلامی در هیئت انصارالحسین(ع) و مکتبالحسین (ع) شرکت داشتهاند.
همانطور که مشاهده شد، وعاظ این هیئتها شخصیتهای موافق با انقلاب بودند که در این میان حضور شهید فضلالله محلاتی در اکثر هیئتها بهوضوح مشهود است. از شخصیتهای دیگر میتوان به آیتاللههاشمیرفسنجانی، آیتالله علیاصغر مروارید، شهید باهنر و آیتالله خامنهای نام برد. گزارشهای ساواک از هیئتهای مذهبی حاکی از آن است که ساواک مأموران ویژه خود را در هیئتها گماشته بود تا فعالیتهای هیئت و همچنین سخنرانی وعاظ را به اطلاع سازمان برسانند. مبارزان و فعالان هیئت انصارالحسین(ع) بیشتر از هیئتهای دیگر بودند و علت را میتوان در حضور فعال اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی و حزب ملل اسلامی مانند: محمدصادق اسلامی، حسن شیرین و احمد شیرین، عباس دوزدوزانی، سعیدینژاد، ابوالفضل توکلیبینا و... دانست. البته در هیئت مکتبالحسین (ع) نیز اعضای هیئت مؤتلفهی اسلامی و حزب ملل اسلامی حضور داشتند، اما برخلاف هیئت انصارالحسین(ع) اسامی این اعضا در اسناد موجود دیده نمیشود.
در فصل سوم، با توجه به اسناد موجود در رابطه با هیئتها، به کارکردهای اجتماعی، فرهنگی و هنری هیئتها در زمان رژیم شاه پرداخته شدهاست. البته باید توجه داشت که نقش هیئتها در قالب کارکردهای متنوع نامبردهشده متفاوت است. یک هیئت ممکن است در کارکرد اجتماعی پررنگتر از کارکردهای دیگر عمل کرده باشد، درحالیکه هیئت دیگر در آن کارکرد خیلی کمرنگتر ظاهر شده است.
منابع :
- مصاحبه با محمدعلی رضایی، مورخ ۳۰/۱/۱۳۸۹
- آیتالله محمدرضا سعیدی در سال ۱۳۴۲ بنا به درخواست مردم کویت به آن کشور سفر کرده و جنایات رژیم شاه را برملا میکند. از اقدامات وی تأسیس حوزهی علمیه در کنار مسجد موسی بن جعفر و تشکیل کلاس برای بانوان بود. وی در ۲۰ خرداد ۱۳۴۹ در زندان به شهادت میرسند.
- یاران امام به روایت اسناد ساواک جلد اول (شهید آیتالله سیدمحمدرضا سعیدی)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۶، ص ۲۳۹
- مصاحبه با محمدعلی رضایی
- سند بیشماره، مورخ۸/۵/۴۵
- مصاحبه با محمدعلی رضایی
- همان
- پیوست شمارهی ۴۶ و سندشمارهی۰۱۳۳۴۰۱۸ مورخ ۳۰/۲/ ۴۵
- پیوست شمارهی ۶
- سند بیشماره مورخ۲۲/۳/۴۵
- پیوست شمارهی ۴۷
- سند بیشماره -۷/۸/۴۵
- پیوست شمارهی ۶ و سند بی شماره مورخ ۹ /۵/۴۵
- پیوست شمارهی ۶
- سند بیشماره-۶/۸/۴۸
- رسول جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی سیاسی ایران(از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی) سالهای ۱۳۵۷-۱۳۲۰، ص ۳۲۴
- پیوست شمارهی ۱۱- سند شمارهی ۱۰۲۱/۲۰ ه ۳ مورخ ۲۵/۳/۴۷ - سند شمارهی ۲۷۵۲۳/۲۰ ه ۳، مورخ۲۵/۷/۴۷
- سند شمارهی ۱۰۲۱/۲۰ ه ۳-۲۵/۳/۴۷
- همان
- سند شمارهی۱۵۴۰/۲۰ ه ۳-۱۹/۱/۴۷ و سند شمارهی ۱۵۷۳/۲۰ ه ۳ -۲۱/۱/۴۷
- پیوست شمارهی ۷
- پیوست شمارهی۷- سند شمارهی ۲۴۱۲۸/۲۰ ه ۳ مورخ ۱۳/۷/۴۷
- رحیم روحبخشاللهآباد، شبکهی پیامرسانی در نهضت امام خمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۱، ص ۱۳۱
- سند شمارهی ۴۱۷/۳ مورخ ۱۹ /۱/۴۸
- مبارزات انقلابی خود را، با فداییان اسلام آغاز کرد و بعد از آن با پیوستن به هیئتهای موتلفه اسلامی، ستیز با رژیم طاغوت را ادامه داد.
- موسی فقیهحقانی، «محرم و انقلاب اسلامی در مصاحبه با حاج سیدعلیاصغر رخصفت»، فصلنامهی تاریخ اسلام، شماره ۳۶، ۱۳۸۴، ۱۸۹-۱۸۶
- سند شمارهی ۱۱۹۹۸/ ۲۰ ه ۳ مورخ ۱۰ /۱۲/۴۹ - پیوست شمارهی ۶
- حجتالاسلام والمسلمین عبدالمجید معادیخواه از سال ۱۳۴۶ تا زمان پیروزی انقلاب دو بار بازداشت، دو بار تبعید به گنبدکاووس، سیرجان و جیرفت و سه سال و چند ماه زندانهای قصر، اوین و قزلقلعه را تجربه کرد.
- جام شکسته خاطرات حجتالاسلام عبدالمجید معادیخواه (از رمضان ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۲)، جلد دوم، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۳۰۳
- همان، صص ۳۰۲-۳۰۳
- رسول جعفریان، پیشین، ص ۳۲۴
- سند بیشماره مورخ۲۸/۱۲/۴۸
- پیوست شمارهی ۱۲
- به علت مبارزهی با رژیم و حمایت از مجاهدین خلق در سالهای ۱۳۵۴-۱۳۵۷ در زندان بهسر میبرد. بعد از انقلاب فرماندهی کمیتههای انقلاب اسلامی، ریاست سپاه پاسداران را برعهده داشت. و همچنین به مجلس اول نیز راه یافت.
- پیوست شمارهی ۹- سندشمارهی ۴۴۴۸۷/ ۲۰ ه ۳ مورخ۱۷/۱۲/۴۷
- سند ۱۵۵۳/۲۰ ه ۱۲ مورخ۲۴/۲/۵۲
- پیوست شمارهی ۱۲
- از اقدامات وی فرماندهی ترور منصور، تأسیس جامعهی تعلیمات اسلامی، بنیانگذاری مدرسهی رفاه (نگارنده)
- پیوست شمارهی ۱۹
- سند شمارهی ۱۷۴۹/۳۱۶ مورخ۲۷/۱۱/۴۸
- محمدجواد مرادینیا، امامخمینی و هیئتهای دینی مبارز، تهران، عروج، ۱۳۸۷، ص ۲۱۳
- عضو اصلی شورای مرکزی هیئت مؤتلفهی اسلامی و نمایندهی هیئت در دیدار با امام خمینی (نگارنده)
- همان
- محمدجواد مرادینیا، پیشین، صص۱۷-۱۶
- سند بیشماره-۳۱/۲/۴۷
- سند شمارهی ۳۱۰۵۰۸۹- ۶۵۷-۲۲/۱۱/۴۷