جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

کودتا یی که ایران را عقب راند

«مصدق کاری که نکردوبسیارهم نقدبه آن وارد است‌این است که از سازمان یافتگی هوادارانش جلوگیری می‌کرد.جای بحث هم دارد که چرا‌این کاررا می‌کرد.یعنی مثلا ازتشکیل میلیشیایاسپاه ملی برای حمایت از نهضت ملی خودش جلوگیری می‌کرد.درحالی که شرایط برای رخ دادن چنین اتفاقی فراهم بود.محمل قانونی هم می‌توانست داشته باشد».

کد خبر: ۴۵۵۳۸۷
کودتا یی که ایران را عقب راند

به گزارش جی پلاس، شروین وکیلی،جامعه‌شناس، به بررسی شرایط اجتماعی برآمدن وسقوط دولت دکتر محمد مصدق پرداخته است. به اعتقاد او مصدق در هرصورت سقوط می‌کردامانه به دلایل اقتصادی ویا اجتماعی.همچنین او مصدق را آخرین نسل از سیاستمداران نسل قدیم سیاست‌ایران می‌داند ومعتقد است که تمام رفتار سیاسی او بر اساس پیگیری مطالبات مشروط است.به گفته شروین وکیلی،مصدق می‌توانست جلوی وقوع کودتا را بگیرد:«مصدق کاری که نکردوبسیارهم نقدبه آن وارد است‌این است که از سازمان یافتگی هوادارانش جلوگیری می‌کرد.جای بحث هم دارد که چرا‌این کاررا می‌کرد.یعنی مثلا ازتشکیل میلیشیایاسپاه ملی برای حمایت از نهضت ملی خودش جلوگیری می‌کرد.درحالی که شرایط برای رخ دادن چنین اتفاقی فراهم بود.محمل قانونی هم می‌توانست داشته باشد». برای شروع بحث می خواهم کمی درباره شرایط اجتماعی آن روزها و فضایی که باعث برآمدن مصدق شد توضیح بدهید. اولین نکته ای که باید در نظر گرفت این است که دکتر مصدق، وثوق الدوله و قوام الدوله، ازدولتمردان قدیمی دوران مشروطه به شمار می آیند.درواقع یک نسلی از سیاستمداران قدیمی که درمشروطه فعال بودند؛ مثلا دکتر مصدق در ۱۷یا ۱۸ سالگی مستوفی می شود. این گونه افراد که بعدها هرکدام یک سیاستمدار معروف می شوند متعلق به نسل قدیم هستند. فروغی هم از همین نسل است. ضمن اینکه از خانواد‌ه‌های با نفوذ قاجار هم هستند. به عبارت دیگر سیاست ایرانی رامی شناسند وآن را به ارث برده‌اند. از جایگاه تثبیت شده ای هم برخوردار هستند و نیازی هم نیست که برای کسب جایگاه بجنگند. غوغا سالار نیستند. وی‍ژگی ای که در نسل‌های بعدی سیاستمداران که بعضا از طریق مطبوعات وارد سیاست شده اند مثل سیدضیاء و یا محمد مسعود دیده نمی شود. درواقع بعد از ۱۳۱۰ به بعد نسلی از سیاستمداران جوان داریم که آنها یا تحصیلکرده اروپا هستند و یا با فرهنگ اروپا آشنا هستند و ارتباط دارند. همچنین ازنظر ساخت وخاستگاه طبقاتی کاملا بانسل قدیمی متفاوت هستند و خاستگاه‌های گوناگون دارند. به تعبیر دیگرمی توان گفت مصدق آخرین نسل از سیاستمداران ایرانی است وبعد از وی چرخشی در سیاستمداران رخ می دهد. افرادی می‌آیند که روشنفکر هستند و همگی به نسل جدید و جوان تعلق دارند. کسانی مانند منصور ،هویدا و امثال این‌ها که تقریبا هم سن وسال شاه هستند و دوران کوچکی وبچگی شاه را ندیده اند چرا که رابطه شاه و مصدق مثل رابطه عمو وبرادرزاده یا پدر وپسر است که به چشم یک بچه به اونگاه می کردند. رابطه فروغی وشاه هم از همین جنس است. به همین دلیل شاه نسبت به نسل قدیم سیاستمداران آن اتوریته واینکه بتواند مستبدانه حرف خودش را بزند را ندارد؛ حرفش هم در برابر‌ این‌ها خریدار چندانی نداشت. از سوی دیگر‌ این افراد کسانی هستند که به شدت به اصول مشروطه پایبندند. در واقع شرایط اجتماعی‌ ایران دارای یک جنبش جدی و فعال سیاستمداران است که جنبش مشروطه را به پیروزی رسانده‌اند. در دوران پهلوی هم‌ این‌ها فعال هستند ولی درچارچوب نسبتا متمرکز شاهی مقتدر قرار گرفته‌اند. از ۱۳۲۰ تا ۲۵ هم یک آشفتگی داریم که آن هم به دلیل اشغال مملکت در جنگ جهانی دوم است که قوای روس همچنان در‌ایران مانده اند. در این زمان هم باز نسل قدیم سیاستمداران کم وبیش حضور دارند و پس از تخلیه‌ ایران است که‌ این نسل جدید آرام آرام وارد صحنه می‌شوند. از ۱۳۲۰ تا ۲۸ مرداد ۳۲ می‌توان گفت که کشور ازحالت اشغال خارج شده است اما میدان‌های نفوذ خارجی‌ها همچنان سر جای خوداست؛ درجنوب شرکت نفت‌ایران و انگلیس است و درشمال حزب توده حضور دارند که بقایای شوروی هستند. همچنین جنبه‌های نظامی‌ آن‌ ها نیز دربرخی مناطق مانند آذربایجان وکردستان فعالیت می‌کنند. درواقع دراین فضا باید ظهور مصدق را دید. چگونه؟ یکی از ویژگی‌های مصدق‌ این است که متعلق به نسل قدیمی‌است که تا مدتی از سیاست خارج است. یعنی ازدوره رضاشاه چندان فعال نیست. ضمن‌اینکه طی فاصله ۱۳۰۱تا ۱۳۰۴مصدق هوادار اقتدار رضاخان است و مخالف سرسخت شاه شدن او. یکی ازدیگر ویژگی‌های اخلاقی مصدق جسارت و راستگویی جدی اوست. دردوره‌ای که مصدق درمجلس باتغییر سلسله قاجاربه پهلوی مخالفت کرد، تقریبا تمام نخبگان سیاسی‌ ایران موافق‌ این ماجرا بودند. یعنی از میان نخبگان طراز اول تنها بهار، آیت‌ا... مدرس و مصدق مخالفت خود را اعلام کردند. دراین بافت است که مصدق دوباره به صحنه می‌آید. مصدق در دوره رضاشاه به‌عنوان یک سیاستمدار جسور و محبوب مطرح است ولی یک صدای تک است وسال ۱۳۲۹سازماندهی خاصی نمی‌کند. تا انتخابات مجلس که به شدت مهندسی شده بود و با اعتراض شدید مصدق و بسیاری دیگر مواجه شد که شاه انتخابات را لغو می‌کند و مجددا انتخابات صورت می‌گیرد. درواقع نقطه شروع نهضت ملی است. نکته مهم دیگر حقوقدان بودن مصدق است به طوری که رفتار سیاسی او را می‌توان رفتارسیاسی حقوقدانانه دانست. خیلی خیلی هم قانونمدار است،حتی در حوزه بین المللی هم همین طور است. درداخل هم به همین نحو عمل می‌کرد. یعنی بدون اماواگرکاملا قانونمندعمل می‌کرد؟ البته اخیرا اما واگر‌هایی مطرح شده است که درجای خود قابل بحث هستند اما کدام یک ازدولتمردان آن دوره اما واگر دنبا‌ل‌شان نیست. بحث ما دفاع وحمله نیست ولی نسبت به بقیه آدم‌های آن دوره‌این فرد در چارچوب قانون گام بر می‌دارد وحرف می‌زند. تمرکزش هم تغییر وبازنویسی واصلاح قانون اساسی است. از مصدق و وثوق الدوله نام بردید. البته شاید کمی‌ از بحث دور شویم. اما‌این مرد، وثوق‌الدوله سیاستمدار کوچکی نبود و در زمانی هم توانست با فریب شوروی آن را وادار به خروج از‌ایران کند.‌ این کار در نوع خودش کار بسیار مهم وماندگاری محسوب می‌شود اما می‌بینیم که نام وثوق الدوله ماندگار نمی‌شود. پرسش اصلی ‌این است که اگر نفت را از مصدق جدا کنیم آیا بازهم نام مصدق ماندگار می‌شد؟ وثوق الدوله به هر ترتیب یک دولتمرد بسیار مهم درتاریخ ‌ایران است اما با مصدق تفاوت‌هایی دارد. یکی‌ اینکه بسیارجاه طلب است وبه نظرم‌ این مسئله‌ای است که باعث شده از چشم بیفتد. مسئله دیگر هم چند و چونی در مورد مسائل مالی او است. ضمن‌اینکه آدم حزب سازی هم است. مثل حزبی دموکراتی که راه می‌اندازد. این حزب را وثوق الدوله در برابرحزب توده علم می‌کند که نسبتا هم موفق است. آدم بسیار توانایی در عرصه سیاست هست وبسیار موثر هم هست. ولی کلا خوشنام نیست و باید بگویم که واقعا هم وزن مصدق نیست. یعنی دکتر مصدق بدون نفت هم ماندگار می‌شد؟ بله. به رغم‌اینکه هردو متعلق به نسل قدیم سیاستمداران‌ ایران هستند اما رفتار سیاسی متفاوتی داشتند. برگردیم به بحث.به یک سال و۲۸ روز قبل ازکودتا.درآن هنگام ودرروز ۳۰ تیر ۱۳۳۱ که مصدق علاوه بر حمایت‌های مردمی‌وحزب توده ،ازحمایت کامل وپرقدرت سران جبهه ملی هم برخوردار است.در‌این مدت چه اتفاقی می‌افتد که یک سال بعداین حمایت‌ها رنگ دیگری می‌گیرند؟ باید به دو نکته اشاره کرد؛ یکی رفتار سیاسی و دیگری رفتار استقلال طلبانه وی است. این رفتار‌ها دقیقا در امتداد شعار‌ها و اهداف مشروطه است. رفتار سیاسی مصدق یک رفتار استقلال طلبانه است. دقیقا در امتداد شعار‌های مشروطه است که استقلال‌ ایران از استعمار غرب را هدف گرفته است.به عبارت دیگر رفتار سیاسی مصدق را در امتدادمشروطه می‌توان قرار داد. اگر گفتمان مصدق را تحلیل کنیم به دو رکن بر می‌خوریم. یک استعمار و دیگری استبداد. جالب است که در آن دوره استبداد نداشتیم و مطالبی هم که درمورد استبداد در آن زمان مطرح می‌شود برای دوره رضا شاه است. چون که محمد رضا شاه درآن دوران مستبد نیست ومحبوب هم هست. اوج محبوبیت او و در سال ۱۳۲۵وبعد از آزادی آذربایجان است که به عنوان یک شاه جوان دموکرات و محبوب مطرح می‌شود. البته شواهدی هم هست که نشان می‌دهد که از ابتدا آدم مستبدی بوده وخلق وخوی‌اش جوری بوده است که می‌خواسته تمام امور را خوددردست بگیرد. منتها تا ۱۳۳۲که به نوعی دوباره عنان قدرت را در دست می‌گیرد در ظاهر هم باز آدم مستبدی نشان نمی‌دهد. خب‌ این رفتار را دکتر مصدق هم داشتند. به عنوان مثال تقاضای دوم برای افزایش اختیارات. این دو چه فرقی با هم دارند؟ من استبداد به معنی به دست گرفتن زمام امور را به شخصه بد نمی‌دانم. بسیاری از شخصیت‌های بزرگ تاریخ هم مستبد بودند. فکر می‌کنید گاندی مستبد نبوده یا ماندلا. می‌خواهم بگویم که متمرکز کردن قدرت موقعی خطرناک و فساد آفرین است که پیامد سرکوب گرانه وناجور داشته باشد. البته هر دو هم تغییرات مورد نظر را از طریق راه‌های قانونی تعقیب می‌کردند اما مصدق در برابر مخالفانش بسیار روادارانه رفتار می‌کرد. فقدان نهادهای مدنی قوی در سقوط دولت او چقدر تاثیر داشت؟ نهادهای مدنی تا حدودی داریم واین گونه نیست که صحنه خالی باشد. کلی احزاب داریم. البته یک باور غلط وجود دارد که تنها حزب مدرن آن دوره را حزب توده می‌دانند. درحالی که حزب توده یکی از احزاب است که توسط شوروی که بزرگ‌ترین ابرقدرت دنیا از نظر پهنه جغرافیایی ونیروی نظامی‌ و انسانی بود، تغذیه می‌شد. حزب توده هم شعبه سیاسی آن کشور در‌ایران بود. درعین حال حزب توده جاسوس شوروی نبود. باید توجه داشت که جاسوس باگماشته سیاسی فرق دارد. جاسوس یعنی خبر چین که مهم‌ترین جاسوس روس‌ها درایران، آن زمان تیمسار مقربی بود که ارتباط چندانی هم با حزب توده ندارد و بیشتر بر اساس منافع شخصی است. بنابراین حزب توده شعبه سیاسی شوروی در‌ایران است که تا آخر طرفدار مصدق نیست. در مقاطعی هواداری از نهضت ملی می‌کند. فرض آن‌ ها بر‌این بود که دوران مصدق دورانی زودگذر است واین‌ ها قدرت را در دست می‌گیرند. می‌خواهم بگویم که درآن دوران نهادهای مدنی داریم. یکسری احزاب ویکسری هم جبهه‌هایی هستند مثل جبهه ملی که بسیار پیچیده وشاخه شاخه است؛ اتفاقا سازمان نیافتن ومتمرکز نشدن آن به خاطر خود مصدق است. در حالی که می‌توانست تبدیل به یک حزب فراگیر بزرگ شود. مصدق مانع متمرکزشدن جبهه ملی شد؟ مصدق کاری که نکرد و بسیار هم نقد به آن وارد است‌ این است که از سازمان یافتگی هوادارانش جلوگیری می‌کرد. جای بحث هم دارد که چرا‌این کار را می‌کرد. یعنی مثلا از تشکیل میلیشیا یا سپاه ملی برای حمایت ازنهضت ملی خودش جلوگیری می‌کرد. در حالی که شرایط برای رخ دادن چنین اتفاقی فراهم بود. محمل قانونی هم می‌توانست داشته باشد. می‌توانست یا باید ساخته می‌شد؟ می‌توانست به راحتی ساخته شود. تشکیل میلیشیااصلا لزومی‌داشت؟ بله، اگر چنین نیرویی داشتیم خودش واکنش نشان می‌داد وکودتا احتمالا به نتیجه نمی‌رسید. شرایط نشان می‌دهد که در تهران آن دوره که جمعیت چشمگیری داشته ،تخمینی که می‌زنند حداقل بین ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر است یک عده مخالف هم داشته که برخی سلطنت طلب بودند و برخی هم از نظر اقتصادی متضرر شده بودند وناراضی بودند. البته کودتا یک فرایند پیچیده‌ای است که برخی مردم هم به آن می‌پیوندند. خیلی هم‌این طور نیست که هر کسی ۲۸ امرداد درخیابان است دارند از جایی پول می‌گیرند. نقطه شروع یاهسته مرکزی به نظرمی‌آید که چند صدنفرند.در‌این حالت اگر میلیشیا وجود داشتند جلوی آن رامی‌گرفتند. ‌این باعمل با فرآیند دموکراسی که دکتر مصدق دنبال آن بودتعارض ندارد؟ فکر نمی‌کنم تعارض داشته باشد.چون وقتی که نیروی شبه نظامی‌درگیر است نیروی شبه‌نظامی‌بایدباآن درگیر شود. مگرخودکشور نیروی نظامی‌ یا انتظامی ‌نداشت؟ باید به نکاتی توجه کرد. یکی‌اینکه قوی‌ ترین ومنسجم ترین نیروی نظامی‌ای که آن دوره داریم ارتش است که به دربار وصل هست. نکته‌ای رابه نقل از آقای ورجاوند عرض می‌کنم که نقل از یک شاهد عینی است که می‌گوید مجریان کودتا تا ظهر ۲۸امردادفکر می‌کردند که کودتا شکست خورده است. تمام شواهد نشام می‌دهد که آنها تیم کوچک با اندوخته مالی کم با ارتباطات نسبتا محدود بودند وفکر می‌کردند که حرکت‌شان به سرانجام نرسیده است. منتها چرخش‌هایی انجام شد که ورق را برگرداند. نیروی نظامی‌چگونه اثر گذاری کرد؟ یکی از لحظاتی که سکه می‌چرخد موقعی است که سرگرد نوذر رستمی‌ فرمانده یگان تانک در دوشان تپه بود. این آدم با تعدادی تانک درحالی که هنوز صبح است و هنوز اتفاق خاصی نیفتاده همین که می‌بیند شهر شلوغ شده است به هواداری دربار سمت نخست وزیری حرکت می‌کند. این یکی از فاکتورهای مهم در پیروزی کودتا به شمار می‌آید. بعد‌ها هم‌ این آدم سپهبد شد زیاد هم سروصدای آن را در نیاورد که چه کرده و نکرده است. اسناد نشان می‌دهد که یکی ازعواملی که نشان داد می‌توان‌ این فرآیند را ادامه داد همین عمل او بوده است.‌ این آدم اصلابه جایی وابسته نبود و صرفا به هواداری دربار تا دید شلوغ شده است سرخود دست به چنین کاری زد. ازمیان عوامل خارجی ،داخلی وعملکرد دکتر مصدق کدام یک درسقوط دولت وی بیشتراثر داشتند؟ یک نکته‌ای که باید به آن توجه کرد عدم حضور شاه در‌ ایران است. یعنی شاه ازماجرا بی خبر است. پس دیدار باکرومیت روزولت برای چه بوده است ؟ دیدار و صحبت کردند ولی در مورد ۲۵ مرداد. امادر روز ۲۸ مرداد جزو سازماندهندگان نیست. یعنی آدمی‌ است که تلاشی کرده و شکست خورده و فرار کرده است. در‌ این سه روز شواهد محکمی‌ ازحضور شخص شاه درمدیریت وبرنامه ریزی وسازماندهی وجود ندارد و نشان نمی‌دهد که شاه نقش خاصی داشته باشد. ضمن‌ اینکه درآن هنگام مجلس همچنان حضور دارد و در حضور مجلس شاه نمی‌توانست مصدق را عزل کند. مجلس البته در حالت سقوط بود وشاه می‌توانست ازطریق آن عمل کند. این که چراشاه از مجرای مجلس اقدام نکرد جای بحث دارد. مگر عزل مصدق قانونی نبود؟ نه. چون دستخط برای شاه نبوده، کاغذ، کاغذ دربار نبوده است کسی که نامه را می‌برد پیک دربار نیست وتنها امضا برای شاه است. سندی هم که مدام منتشر می‌شود سند قانونی دربار برای عزل نخست‌وزیر در سنت سیاسی آن زمان نیست. در‌این میان شاه چندان نقشی ندارد و مخالفان مصدق بسیار مهم هستند که زمانی جزو یارانش بودند. آیت‌ا... کاشانی،حسین مکی ومظفر بقایی را در جبهه مخالفان مصدق می‌بینیم. نیروی خارجی را داریم که بیشتر لایه‌های غیر موثر را فعال می‌کند. هر چند روزولت نوشته است که‌این کودتا را ما انجام دادیم در واقع‌این اولین کودتای موفق «سی. ‌آی‌.ای » است که بعدها باعث افزایش بودجه سیا وکارهای دیگر آنان می‌شود.‌ این کودتا ضمنا کودتایی است که بسیار بد هم برنامه‌ریزی واجرا می‌شود. اما میان عوامل مختلف یک همگرایی رخ می‌دهد. ضمن‌اینکه بسیاری ازافرادی که شب ۲۸ مرداد مهم می‌شود در‌ این فرآیند چندان حضور نداشتند؛ مثل خود سپهبد زاهدی. در واقع نیرو‌های حاشیه‌ای هستند که بسیار تعیین کننده می‌شوند. مثل همین فرمانده یگان تانک،مثل شعبان جعفری «شعبون بی مخ» ودار و دسته‌ای هم تیپ آنها. به نظر شما حزب توده می‌خواست که مصدق برود یا بماند؟ این بحث را بیشتر دکترهرمیداس باوند دنبال کرده اندومعتقد هستند که سیاست شوروی‌ها حفظ وضع موجود بود. چون با رفتن مصدق آمریکایی‌ها وارد می‌شدند و آنها درلبه جنگ سرد قرار می‌گرفتند. درابتدا هم به دولت دکترمصدق هشدار دادندولی بعدها‌ اینکه چه کار می‌توانستند انجام بدهند و ندادند باز هم جای بحث دارند. ‌این کودتا را آمریکایی‌ها درحالی ساماندهی کردند که یکی ازبرنامه‌های جبهه ملی به نوعی جایگزینی آمریکا به جای انگلستان به عنوان استعمارگر پیر بود؟ این کار یکی از برنامه‌های اولیه جبهه ملی است. آنهامی‌خواستند با‌این قدرت جدید غیر استعماری بازی کنند والبته کمی‌ساده لوحانه بود. چون از اتصالات وارتباط پشت پرده‌ این دو بی خبرند؛ ‌اینکه‌ این دو کشور تازه از جنگ خارج شده با هم در جنگ متحد بودند و در قالب شرکت‌ها وکمپانی‌های نفتی پیوندهایی با هم دارند را نادیده گرفته بودند؛ یک مقدار خوش خیالانه نگاه می‌کردند. دراین میان قطعا هوادار‌ اینکه آمریکا در‌ایران پایگاه پیدا کند نبودند. کودتا هم در ابتدای کارچندان آمریکایی نبوده وتقریبا بخش عمده‌ای از نیروها دست انگلیس را پشت پرده می‌دیدند. به لحاظ سیاسی هم چنین بود. اگر دولت مصدق سقوط نمی‌کرد با توجه به وضعیت اقتصادی ومالی پابر جا می‌ماند یا سقوط می‌کرد ؟ خرابی وضعیت اقتصادی آن زمان از چیزی که می‌گویند کمتر بوده است. شاخص‌های اقتصادی هم آنقدرها افت نداشته است. وضعیت به گونه‌ای نبوده که بگویم در تنگنای وخیم اقتصادی قرارداشته است. طبق گفته دکتر علی رسیدی ۲۰درصد افت شاخص داشتیم. نکته جالب در آن زمان افزایش صادرات است که رشد کرده است. به نظرم با فروش اوراق قرضه می‌توانستند اوضاع را کنترل کنند که در حال انجام آن هم بودند. در آن مقطع سیاست چاپ اسکناس وفروش اوراق قرضه درست بوده است. خیلی هم نباید به‌ این کار بد نگاه کرد. به نظر دراین باره اغراق هم می‌شود و دولت دراین دوره چندان به پول نفت وابسته نیست. به عبارت دیگر چندان پول نفت از طرف انگلیسی‌هاوارد ایران نمی‌شد و باور‌ اینکه اقتصاد نفتی که بعدها وحتی تا‌این دوره وجود دارد در آن زمان هم بوده یک باور نادرستی است. چه دولتی داریم؟ دولتی مستقل ازپول نفت که تازه می‌خواهد پول نفت را به دست بیاورد. وابستگی دولت به پول نفت در واقع از دهه۴۰ آغاز می‌شود و پولدارشدن دولت از نفت هم به دهه پنجاه بازمی‌گردد و نباید آن را به آن دوران یش از آن تعمیم داد. ضمن‌اینکه باید توجه داشت که دولت مصدق به شدت پشتوانه مردمی‌ دارد.‌ این مسئله خیلی مهم است. چرا می‌گویم پشتوانه مردمی ببینید بعداز ۲۸ مرداد مصدق آدم بده می‌شود و هر سال‌ این روز را جشن می‌گرفتند و به آن قیام مردمی‌ می‌گفتند. کل دوره ۲۵سال بعد از آن از طریق تمام رسانه‌های عمومی‌ این گونه آموزش می‌دهند که مصدق آدم خوبی نبوده وقیام مردمی‌ او را سرجای خود نشانده است. بعد از انقلاب هم‌ این اتفاق درمورد مصدق رخ داده است وچندان از نظر دولتی محبوب نیست وتبلیغاتی برای او نمی‌شود. بزرگداشتی برای او برگزار نمی‌شود و تصویر روشنی هم از او ارائه نمی‌شود. منتها همچنان اگر افکار عمومی‌ را افکار سنجی کنید بعضا حتی برخی نگاه اساطیری به او دارند. ضمن‌ اینکه اساطیری دیدن وی‌ ایرادهایی دارد اما یک معانی‌ای هم در خود دارد. نشان می‌دهد که بالاخره‌ این فرد به عنوان یک سیاستمدار بسیار محبوب بوده که به رغم گذشت ۶۲سال همچنان به عنوان یک قهرمان به او نگاه می‌کنند. ضمن‌ اینکه بر برخی از رخدادهای بین المللی هم تاثیر گذاشته است. مثل زمانی که نصر می‌خواست کانال سوئز را ملی کند گفت به تاسی از مصدق‌ این کار را می‌کند.حتی بودجه سازمان سیا بعد از‌این دوره بود که افزایش پیدا کرد و تثبیت شد. به عبارت دیگر در مورد‌ این که دولت مصدق از نظر اقتصادی یا پشتوانه مردمی‌ سرنگون می‌شد من تردید دارم که‌این گونه می‌شد. امادرمورد‌اینکه از نظر سیاسی ونظامی‌ پایدار می‌ماند تردید ندارم که نمی‌ماند.دولت مصدق وحدتی که باید بین سیاستمداران تولید می‌کرد که درمقطعی هم انجام داد ولی نتوانست آن را حفظ کند و یاران سابق به دشمن مبدل شدند. بن بست‌های قانونی در مقابل او به وجود آمدند که به انحلال مجلس منتهی شد و همچنین نیروی‌های نظامی‌ مخالف جدی او بودند. به نظرم سقوط دولت او حتمی‌ بود ولی دلیل اقتصادی واجتماعی نمی‌توانست داشته باشد. پرسش آخرم کمی‌انتزاعی است. اگر به هر شرایط دولت وی پابرجا می‌ماندباتوجه به رفتارهای سیاسی به نظر شما او مسیر دیکتاتوری را طی می‌کردیادموکراسی را ؟ برای‌این منظور باید رفتار کل زندگی یک سیاستمدار را ببینید. مصدق خوشبختانه در دوران خیلی طولانی در سیاست است. رفتار سیاسی وی را می‌توان رصد کرد. یکسری مسائل تغییر می‌کند و یکسری ثابت می‌ماند که آن اخلاق دولتمرد است. با توجه به اخلاق یک سیاستمدار می‌توان مردم سالاری او را دید. ضمن‌ اینکه مردم سالاری با پوپولیست متفاوت است. مصدق یک مشروطه خواه مردم سالار است. حتی معتقدم یکی از دلایل محبوبیت او‌این است که آخرین تجلی روح مشروطه در سیاست‌ایران است. تحلیل اوضاع اجتماعی و سیاسی‌ایران در سال کودتا در گفت و گو با هرمیداس باوند مصدق اگر می‌ماند دموکراسی از ایران نمی‌رفت داوود هرمیداس باوند از جمله تحلیلگران روابط خارجی است که به سبب سال‌ها حضور در وزارت خارجه و تدریس روابط بین الملل، اشراف کاملی بر این حوزه دارد اما‌ این بار ما به سراغ وی رفتیم تا اوضاع‌ ایران و روابط بین الملل‌ ایران و جهان را در سال ۱۳۳۲ و به‌ طور مشخص روزهای منتهی به کودتای ۲۸ مرداد از وی جویا شویم. دکتر داوود هرمیداس باوند می گوید در طول صد سال گذشته هر زمان که تحولی در ایران رخ داده و دستاوردها و افتخاراتی کسب شده، متاسفانه این دوران‌ها به خزلان منتهی شده است. به عقیده او تاریخ مبارزات نهضت ملی نفت هم با شکوه ملی کردن صنعت نفت آغاز شد ولی به خزلان کودتای ۲۸ مرداد ختم شد. باوند در بازخوانی این حادثه، نقش کشورهای خارجی را پررنگ می داند، البته او نا آگاهی دولتمردان مصدق از معادلات بین المللی را هم از نظر دور نمی دارد و از مجموعه این عوامل به عنوان عوامل شکست نهضت نفت یاد می کند. با هم گفت وگو با هرمیداس باوند را می خوانیم. آقای دکتر در ابتدای بحث می‌خواهم بدانم اوضاع منطقه و‌ایران و جهان در سال ۱۳۳۲ و روزهای منتهی به کودتا چگونه بود؟ ببینید برای درک اوضاع کشورها و تفاوت‌ شان با‌ ایران باید به بحث اقتصادی آنان بیشتر توجه کرد.‌ ایران تقریبا در سال‌های ۱۳۳۱ و ۱۳۳۲ کاملا به نفت وابسته بود. ببینید درکشورهای دیگر که مردم مالیات می‌دهند از دولت نیز پاسخ می‌خواهند اما در کشوری که حاکمیت تمام وابسته به نفت است‌ این موضوع وجود نداشت. در زمان شاه، آلمان ۶۰ میلیون مارک به دولت‌ ایران وام داده بود. شاه که از آمریکا کنار کشید، تظاهرات شد که ما مالیات می‌دهیم شما به یک کشور استبدادی پول می‌دهید. بعددر مقابل می‌بینید که در یک بانک دربندرعباس ۴۰۰ میلیون دلارو ۲۰۰ میلیون یورو اختلاس شده. آنها به‌خاطر ۶۰ میلیون مارک تظاهرات کردند و ۴ نفر هم کشته شدند. بسیاری در آن سال‌ها انتظار داشتند شوروی یک مبارزه ضد استعماری انجام دهد، ولی شوروی زمان استالین استدلالش‌ این بود، رویدادها یا جنبش‌هایی که در جوامع جهان غرب روی می‌دهد فرآیندشان در همان مبانی ارزشی غرب تعریف می‌شود. بنابراین برای گاندی و نهرو و مصدق ارزشی قائل نبودندو معتقد بودند وقتی جنبشی ضد استعماری، معنای حقیقی دارد که بخشی از آن به سوسیالیسم مربوط شود یا حزب کمونیسم درجریانش حضورفعال داشته باشد، ولی چنین نیست. نکته سوم از نظر استالین چنین بود: رقابت بر سر نفت‌ایران یک رقابت بین انگلیس و آمریکا بود. انگلیس یک امپریالیسم فرتوت شده و رو به زوال است. آمریکا یک امپریالیسم حاد است. تمام تلاشش‌این است که استراتژی توقف کانتینمنت را در ۱۹۴۹ اعلام کرده و می‌خواهد‌ اینجا پایگاه‌هایی شود که در خط ناتو باشد. بنابراین منافع شوروی در‌این است که وضع موجود یعنی انگلیس امپریالیسمی‌ فرتوت ادامه داشته باشد تا آمریکا. بنابراین حزب توده از همان ابتدا هم همراه نبود. یک کلمه را چه در روزنامه‌ها و چه در گفتارشان می‌گفتند:«جنبشی که مصدق‌السلطنه که به خاندان‌های سلطنتی وصل است بخواهد انجام بدهد، شدنی است؟» یعنی‌ اینکه آیا کسی با رگ شاهزاده‌ای می‌خواهد حقوق پرولتاریا را بگیرد؟ این مبانی استدلالیشان بود.بنابراین شروع کردند به کارشکنی. از طرفی وقتی مسئله نفت آمد و ملی شدن را پذیرفتند،دکتر مصدق قبلا پیشنهاد نخست‌وزیری را رد کرده بود. برداشت‌ شان‌ این بود که پیشنهاد این خواهد بود که‌ اینها هم نمی‌پذیرند و تمام. بعدسید ضیاء الدین در دربار منتظر بود که فرمان نخست وزیری برای‌ ایشان صادر شود. جمال امامی‌ هم برای حزب عدالت بود که رابطه تنگاتنگ با حزب اراده ملی سیدضیاء الدین داشتند. اما ناگهان ورق بر می‌گردد، دوباره پیشنهاد می‌کنند و به محضی که مطرح می‌کنند دکتر مصدق می‌پذیرد با دو شرط اصلی:یکی‌اینکه لایحه جدید مطبوعات باشد و دیگری قانون انتخابات که بازنگری شود. آنها هم در عمل انجام شده قرار گرفتند.‌ این تیر هم به سنگ خورده بود. بعدها هم دولت انگلیس شکایت می‌کند به دیوان بین المللی دادگستری که صلاحیتش فقط رسیدگی به اختلاف بین دولتهاست نه یک دولت و یک شرکت خارجی. منتها دیوان اول باید به صلاحیت خودش نظر دهد که صالح هست یا نه. برای دیوان لاهه چه اتفاقی می‌افتد ؟ آیا‌این شکایت اصلا قابل قبول بوده؟ نه قطعا دیوان صالح نبوده اما دیوان یک قرار موقت صادر می‌کند که همه چیز برگردد به قبل از ملی شدن صنعت نفت. دولت‌ ایران هم استدلال می‌کند که دیوان عدول کرده از خط مشی اصلی خود و بنابراین‌ ایران که صلاحیت دیوان را در ۱۹۳۴ تایید کرده بود‌ این تایید راپس می‌گیرد.دولت انگلیس شکایت می‌کند به شورای امنیت، چون‌ ایران قرار موقت دیوان را نپذیرفته است و ادعا می‌کند‌ ایران تهدیدی علیه صلح و امنیت بین المللی است. هیات نمایندگی‌ ایران می‌رود به نشست و‌ ایران از‌ این فرصت استفاده بهینه می‌کند، یعنی شورای امنیت یک استفاده تبلیغاتی می‌کند. شروع می‌کند از حلبی آباد و کارگران فیلم و عکس نشان دادن و تمام تعهداتی که انگلیس به موجب عهدنامه دارسی و ۱۹۳۳ داشته و انجام نداده، شعباتی که شرکت نفت در جاهای مختلف جهان داشته و درآمد آنها باید به‌ایران می‌آمده و نیامده، باید شروع می‌کرده از استفاده از متخصصین‌ ایرانی به جای هندی و امثالهم، عدول کرده و برای کارگران، حلبی آباد ساخته. آمریکایی‌ها که موافق ملی شدن بودند می‌بینند که تهدیدی برای صلح و امنیت نبوده. فرانسه می‌گوید چون به دیوان ارجاع شده یک ماده ۳۷ هم در منشور هست که اگر مسئله‌ای به شورا ارجاع شود و شورا تشخیص دهد که ماهیت حقوقی دارد، می‌تواند آن را به دیوان ارجاع دهد. بنابراین چون دیوان نظر قطعی نداده از دستور کار خارج می‌شود. یک پیروزی تبلیغاتی می‌شود و کار انگلیس که سعی می‌کرد نشان بدهد تهدید است خنثی می‌شود. درباره رسیدگی به صلاحیت: دولت انگلیس سه چهار استدلال می‌کند که دیوان صالح است؛ یک‌ اینکه‌ ایران و انگلیس هر دو صلاحیت، دیوان را به رسمیت شناخته اند و اگر اختلافی پیش بیاید اتوماتیک دیوان صلاحیت دارد. دوم اینکه در ۱۹۳۵ در قراردادهایی که‌ ایران با ترکیه و سوییس و دانمارک داشته تاکید شده اگر اختلافی پیش بیاید از طریق مذاکره دیپلماتیک حل و فصل نشود، بر اساس حقوق بین الملل باید رسیدگی شود که مرجعش دیوان است. بنابراین دولت انگلیس بر اساس دول کامله الوداد می‌تواند از‌این مسئله به نفع خودش استفاده کند. نکته سوم‌اینکه در ۱۹۳۳ که اختلاف پیش آمد، برای رفع اختلاف به شورای اجرایی جامعه ملل ارجاع شد. دو دولت ارجاع کردند به سه دلیل دیوان صالح است. دیوان نظر می‌دهد ۱) با اختلافی که از‌این تاریخ به بعد پیش می‌آید (عطف به ماسبق نمی‌شود) ۲) درمورد استفاده از اصل دول کامنه‌ الوداد هم باز آن تاریخ به‌این مسئله بر نمی‌گردد. ۳) اگر دولت انگلیس به‌عنوان حمایت دیپلماتیک از اشخاص حقیقی حمایت کرده، دال بر اختلاف بین دو دولت نیست. بنابراین چون‌این اختلاف بین دو دولت نیست، دیوان صلاحیت رسیدگی ندارد. بنابراین در دادگاه میلان و توکیو به نفع‌ایران رای داده می‌شود. بله‌ این اتفاق می‌افتد اما بعد آمریکایی‌ها وارد می‌شوند که می‌توانستند سه رویه داشته باشند: ۱) به رسمیت شناختن ملی شدن ۲) نقش میانجیگری (هری بن را فرستادند) با رفت و آمد بین تهران ولندن به انگلستان به آنها قبولاندند که ملی شدن قانونی است. متعاقبا یک هیات برای مذاکره فرستاده شد که ضمن پذیرفتن ملی شدن شرکت مشترکی تاسیس شود. ولی با اصل nobody مغایرت داشت و موافقت نشد. وزیر مختار سلطنتی فرستادند پیشنهاد را با تغییراتی مطرح کرد، باز هم چون تعارض داشت نپذیرفتند. دلایلش را به مجلس ومردم هم اطلاع‌رسانی کردند. ۳)‌ ایدن می‌گوید ما دیدیم مصدق دارد از کارت آمریکایی‌ها در قبال ما استفاده می‌کند. ما سعی کردیم کارت را از دستش بگیریم. می‌گوید در اجلاس مجمع عمومی‌ که در پاریس تشکیل شد، آرچسن را ملاقات کردم و پیشنهاد مشارکت به آنها دادیم درباره نفت‌ ایران. ابتدا آرچسن موافقت نکرد، ولی در ادامه مذاکرات،نهایتا با منتقل کردن به واشنگتن قبول کردند که مشارکت باشد. اولین پیشنهادی که بعد از مشارکت به‌ایران ارائه شد، پیشنهاد بانک بین الملل بود.‌ این پیشنهاد دو نکته داشت، یکی‌اینکه بانک اصلا به ملی شدن و خلع‌ ید کاری ندارد، دو سال صلاحیت دارد صنعت نفت را مدیریت کند و آزادی عمل کامل برای آوردن کارشناس دارد. دوم‌اینکه برای هر بشکه نفت ۷۵/۱ دلار قیمت گذاری کرده بود، که ۵۰ سنتش تخفیف فاحش است، ۵۰ سنت هم کنار گذاشته می‌شود، ۷۵ سنت هم به‌ایران داده می‌شود. دولت‌ایران می‌گوید تمام مسئله برای ما مسئله اقتصادی نشد،بلکه ملی شدن برای ما رنسانس سیاسی بود. وقتی دولتی و شرکتی دخالت استعماری در صنعت نفت ما می‌کرده، ما بیشتر از هرچیز جنبه سیاسی و تاکید بر استقلال کشور داریم و بعد اقتصادی تنها جنبه نیست. مصدق گفت من جنبشی را‌ ایجاد کرده ام و قدرت خارجی را خارج کرده ام. بنابراین خلاف اصل ملی شدن صنعت نفت ماست و‌این درصد‌ها برای ما مهم نیست. پس‌این پیشنهاد هم رد می‌شود چون نه‌از نظر اقتصادی که اجتماعی و سیاسی مصدق نمی‌توانست آن را بپذیرد؟ بله، این پیشنهاد رد شد و پس از آن بود که حکومت محافظه کار انگلیس و چرچیل برسرکار آمدند و طرح مشترک ترومن و چرچیل مطرح شد که شایگان و بسیاری با آن مخالف بودند. طرح دوم که شبه اولتیماتوم بود، آیزنهاور و چرچیل بود. ولی بعد از بانک، تقریبا آمریکا و انگلیس به‌ این نتیجه رسیدند که امکان کنار آمدن با دولت مصدق نیست. باید در راستای تغییر وضع موجود حرکت کرد. دراین راستا حرکت کردند، منتها دولت دکتر مصدق ازنظر داخلی تا ۳۰ تیر همراهش بودندو مسئله‌ای نبود،حتی ۹ اسفند هم یک پیروزی نسبی بود. بعداز ۳۰ تیربه دلیل‌اینکه دولت مصدق درخواست اختیارات تام کرده بود برای مدتی،دوستان جبهه ملی او در مقام مخالفت برآمدند. وقتی دکتر مصدق به نیویورک می‌رفت، در هیات همراهش مکی را نبرده بود، ولی متین دفتری را که فراماسونر بود و درمدیریت نفت هم بود برده بود. به همین دلیل دلخوری پیش آمد و از‌ این جا شروع شد. ناصرزاده کرمانی نماینده مجلس شعری خواند که دکتر مصدق را توجه به شعر حافظ می‌دهم که تند مران در‌این ره،شاید که خسته دلی در قفای قافله باشدو به مکی هم می‌گوید دوست نباید ز دوست درگله باشد،مرد نباید که تنگ حوصله باشد. البته مکی یک مسافرت خصوصی به واشنگتن هم رفت. از آن سو بقایی ارتباطی با دربار داشت و قول نخست وزیری گرفته بود. به هر حال از همکاران سابق جبهه ملی یعنی آیت ا... کاشانی و بقایی و مکی و حائری زاده و عبدالقدیر آزاد کم کم موضعی اتخاذ کردند درمقام درخواست اختیاراتی که دکتر مصدق داشت. و در‌این گیر و دار چون دولت مصدق درآمد نفت هم نداشت، یک سیاست اقتصاد بدون نفت هم اعلام کرده بود، مجبور شد اسکناس چاپ کند.‌ اینکه اگر اسکناس چاپ شود و اعلام شود بدون پشتوانه بوده بی ارزش است، از نظر روانی سقوط می‌کند. بنابراین نیاز داشت اسکناس چاپ کند. در انتخاباتی که برای ناظر بانک صورت گرفت، مکی به‌عنوان ناظر بانک انتخاب شد. مخالفینی که مصدق دارد، دوستان جبهه ملی اش و حزب عدالت جمال امامی هست،حزب اراده ملی سیدضیاء الدین هست، حزب سومکای منشی زاده هست، حزب پزشک پور هست، حزب آریای سپهر هست،مجمع مسلمانان مجاهد شمس قرآبادی هست وآیت‌ا... کاشانی و آیت ا... بهبهانی است و حزب توده. این طرف هم نیروی سوم و حزب زحمتکشان ملت‌ایران دکتر بقایی و حزب استقلال آزاد، حزب مردم‌ایران، دکترنخشب‌ این سمت را داشتند که گروه جبهه ملی بودند. نهایتا برنامه مخالفین بر‌این بود که امکان توافق در دولت مصدق نیست و باید تغییر پیدا کند و رئیس شهربانی اش را از بین بردند و مخالفت‌هایی به اشکال مختلف. وقتی مکی انتخاب شد مشخص بود که مکی کاملا ناظر بود و واقعیت را منعکس می‌کرد.‌ این وضعیتی که پیش آمد جبهه ملی و دکتر مصدق به‌این نتیجه رسیدند که آرایی که به مکی دادند حاکی از‌این مسئله است که اقدامی‌که انجام خواهد شد از طریق مجلس است و برای‌ این هم که نشر اسکناس اگر برقرار شود دست دولت به کلی بسته خواهد شد، پیشنهاد رفراندوم و انحلال مجلس را دادند که عده‌ای موافق و مخالف بودند ولی در هر حال انجام گرفت و فرآیندش به کودتا و مسئله چکمه بود که اگرچه آن انجام نمی‌شود، عواملی هم که حرکت کردند بیشتر عوامل آیت ا... بهبهانی بودند در میدان امین السلطان در جنوب شهر. یعنی آدم‌هاوشرایط دست به دست هم دادند تا به آن نقطه تاریخی برسیم ؟ مسئله یک جریان بود، نقش وجایگاه شخصیت‌ها در روند تاریخ،یک جریان‌هایی هست که بااشخاص شناخته می‌شوند،ولی ارتباطی با شخص ندارد. به خصوص جریانی است که بامشروطیت شروع می‌شود، ولی‌این جریان‌ها با ناکامی‌های پی در پی همراه شده. یک‌سال بعد از مشروطیت،‌ایران تقسیم به مناطق نفوذ شد.یعنی روسیه‌ای که مشروطیت را در ۱۹۰۵ درکشور خودش سرکوب کرده بود،و در یک انقلاب مشابه که تعدادی از انقلابیون سوسیال قفقاز مشارکت داشتند، در همسایگی اش برایش قابل قبول بود. انگلیس استفاده ابزاری کرد، از ۱۸۹۵ به بعد، پیشنهاد تقسیم‌ایران را به روس‌ها داده بود، ولی روس‌ها قبول نکردند چون در شمال‌ ایران نفوذ زیادی داشتند،آزاد بودند،ولی بعد از شکست از ژاپن در بدترین شرایط بودند و اروپا هم جبهه بندی شده بود و اتحاد مثلث تشکیل شده بود، با میانجیگری فرانسه و با توجه به‌اینکه روسیه در شرایط خاصی بود، تن در داد به‌این امر. انگلیس ازمشروطیت حمایت کرده بود به عنوان ابزار فشار. اگر موافقت نمی‌کردند روس‌ها، نظمی‌حاکم می‌شد که نفوذ وسلطه روسیه را که ازطریق قزاق در دربار‌ ایجاد کرده بود منتفی می‌کرد و منجر به نفوذ و تسلط انگلیس می‌شد. ولی اگرمی‌پذیرفتند که خواست انگلیس هم بود، چون آنها برای‌ اینکه آلمان در عرصه خلیج فارس واردنشود که قدرت هژیمون انگلیس شده بود و ارتباطاتی هم بین راه آهن برلین و بغداد و خلیج فارس را هم در پی داشت، تمام‌این بود که امکان دادن امتیاز به هیچ قدرتی در شمال و جنوب‌ایران عملی نشود و هدف آلمان‌ها بودند. یعنی از ۱۹۰۷ تا انقلاب اکتبر مشروطه را عقیم کردند، چون انگلیس می‌دانست اگرمشروطه شکوفا شود، جرقه‌ای است که جنبش آزادیخواهانه را در شبه قاره هند روشن می‌کند. بنابراین‌ ایران تقسیم شد. از آن تاریخ هر رویدادی در‌ایران رخ داد، باموافقت دو قدرت بود. مشروطه بعد تبدیل به کودتای ۱۹۲۱ میلادی که سردار سپه آمد، یک حکومت مرکزی مقتدر بود، ولی پارلمانتاریسم به معنای احزاب آزادوجود نداشت، مشروطه اسماً سلطنتی بود، ولی مثل سلطنتی اروپا نبود که تشریفاتی باشد، تصمیم‌گیرنده اساسی شخص شاه بود پیرو اطرافیانش مثل تیمور تاش و داور و نصرت الدوله.یک نظام استبداد شرقی بود. بنابراین مشروطه عقیم شد. اسمش بود ولی انتخابات آزاد نبود.دولت همه را تعیین می‌کرد.جبنش دوم نهضت ملی شدن صنعت نفت بود که با حضور مردم همراه شدو پیروزی‌هایی هم به دست آورد. و امتداد‌این جنبش و ارتباطش با مشروطه خواهی چگونه بود؟ فرآیندش با نافرجامی‌ همراه شد. بنابراین هم مشروطیت در اذهان مردم‌ایران یک روندمستمر بود،هم نهضت نفت. نهضت نفت تنها محدود به‌ ایران نبود، بازتابش فرامرزی بود. درست ۱۹۵۳ کودتای ۲۸ مرداد شد، ۱۹۵۶،ملی شدن کانال سوئز٫در آنجا ناصر گفت مابه پیروی از رهبر زعیم شرق دکتر مصدق اقدام به ملی شدن می‌کنیم.در ۱۹۵۴ یعنی یک‌سال بعد از کودتا،شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل قطعنامه‌هایی را تصویب کرد که بعدا به مجمع عمومی‌رسید:حاکمیت دائمی‌کشور‌ها بر منابع طبیعی و آزادی عمل آنها به هر نحوی که مقتضی بدانند. یعنی ملی شدن حق هر کشوری است. اینها همه فرآیندی بود که از‌این ترتیب مورد استفاده قرار گرفت و به همین دلیل جریان ملی شدن صنعت نفت و مشروطیت تا امروز همیشه به‌عنوان روندی شناخته می‌شود که در آن خواست مردم تحقق واقعی خودش را احراز نکرده. یعنی مثل نیمه تمامی‌ است که مانده ولی ارزش‌های گذشته از ملی‌شدن و دموکراسی سازی باقی می‌ماند. به طوری که ما بعد از صد و اندی سال هنوز بر سر اصل آزادی بین جناح اصولگرا و اصلاح طلب بحث و جدل می‌کنیم. یعنی‌این ارزش‌ها هنوز در جامعه ما نهادینه نشده. و اگر مصدق سقوط نمی‌کرد‌این روند چگونه ادامه می‌یافت؟ اگردولت مصدق سقوط نمی‌کرد، ایران وارد پیمان سنتو می‌شدکه گریزناپذیر بود.دولت مصدق دیگر پایدار نمی‌ماند.درشرق معمولا کسانی که بر اریکه قدرت نشستند،حاضر نبودند قدرت را از دست بدهند. ولی شرایط زمانی فرق دارد، چون مسئله جنگ‌های جهانی نظم نوین در پی داشت، تعدادی از کشورها مستقل شدند، درجنگ دوم مسئله حقوق بشرمطرح شد. مسئله جنبش‌های آزادیخواهانه ضداستعماری مطرح شد. در «دم بین فو» مقارن با ملی شدن صنعت نفت فرانسوی‌ها شکست خوردند، مسئله جنبش‌های مالزی بود، یعنی شروع شده بود نهضت‌های آزادی بخش. ۱۹۴۴ کنفرانس آفریقایی آسیایی باندونگ بود (عدم تعهد). همان چیزی که دکتر مصدق می‌گفت. چه درزمان ملی شدن چه در سال‌های بعد‌ این ارزش‌های‌ ایدئولوژیکی مطرح شد،مثل قرارداد نهرو در ۱۹۴۴ یا یک سال بعد در باندونگ به‌عنوان اصل عدم تعهدوعدم دخالت در سرنوشت کشورها. منظور این است که مصدق و ملی شدن صنعت نفت‌ایران اثر گذار بود وشرایط بین المللی در آن زمان نیز بر اتفاقات اثر داشت و شرایط و اتفاقات‌ایران نیز در عرصه بین المللی موثر بود. مثلادر دوران مشروطه،در آسیا فقط ۴ کشور مستقل وجود داشت.آزادی ارتباطات به آن شکل نبود. قرن ۱۹ تازه تلگراف اختراع شده بود. خبرگزاری‌ها تازه راه افتاده بودند. بعد از جنگ دوم نظم نوین جهانی رخ داد. ۱۹۴۷ هند و پاکستان و بعد سریلانکا و برمه و... مستقل شدند. کشورهای آفریقایی همین‌طور. در ۱۹۴۴ کنفرانس ژنو مسئله کامبوج و لائوس بود. ویتنام موقتا تقسیم شد. در ۱۹۵۵ استقلال تحت‌الحمایه فرانسه بر مراکش و تونس پایان یافت. یک روند نظم جدید مطرح شده بود که مبنای مشروعیت آنها شد که تنها عرصه موفقیت سازمان ملل در همین بود. در تاریخ تعداد اعضای سازمان ۵۲ تا بودند ولی الان رسیده به ۱۹۵ تا. اگر بخواهیم با شرایط همان موقع بررسی کنیم،‌ایران از ۱۳۳۲ چه تغییری کرده؟ اگر مصدق بود، دموکراسی در‌ایران نهادینه می‌شد، ولو‌ اینکه بعد هم سقوط می‌کرد. یکی ازراه‌های دموکراسی درکشورهای دنیا رفراندوم است. انگلیس‌این را ندارد، البته انگلیس برای ورود به جامعه اقتصادی اروپا رفراندوم کرد. در باقی کشور‌ها مثل فرانسه تمام اقدامات اساسی بر اساس رفراندوم بود. در جوامع جهان سوم ولو‌اینکه در قانون اساسی اکثر کشورها کپی شده و هست ولی نهادینه نمی‌شود. جمهوری‌ها هم اکثرا یا وراثتی می‌شوند یا مادام العمر. اگر دموکراسی در‌ایران پا می‌گرفت فکر می‌کنید باز هم مصدق سقوط می‌کرد؟ فرقی نداشت، اگر تا حدودی جا می‌افتاد دیگر سقوط فرقی نداشت. برخی جریان‌ها برای کوتاه مدت هستند، ولی بعدا آن جریان و روش مسیر خودش را در پیش می‌گیرد و تبدیل به یک روند غالب می‌شود. القاعده را برای‌اینکه شوروی را از افغانستان بیرون ببرند با تغذیه مالی عربستان و امارات و حمایت سیاسی پاکستان و آمریکا و انگلیس‌ ایجاد کردند. همین القاعده بعدا هدف و روند مستقلش را پی گرفت، تا جایی که در انفجار سفارت آمریکا در کنیا و تانزانیا، و بعد ۱۱ سپتامبر، القاعده تبدیل به یک تروریسم بین المللی بدون سرزمین خاص و به‌عنوان یک شبکه در اقصی نقاط جهان شد. از دل آن داعش آمد، جبهه النصر آمد، الشباب آمد، بوکوحرام آمد، طالبان هست، بنابراین جدا از قصد و نیت بانیان اول کارمی‌کند. آلمان‌ها لنین را از فنلاند آوردند، چون دولت انقلاب قبلی خواهان ادامه همکاری با متفقین و ادامه جنگ بود. می‌خواستند روسیه به نفع‌شان از صحنه برود، لنین و بلشویک‌ها را آوردند که اولین مسئله شان پایان جنگ و خروج از جنگ بود و لنین را به‌عنوان ابزار آوردند. ولی انقلاب اکتبر هدف و روش خودش را احراز کرد. می‌خواهم بگویم جریان‌ها، حتی اشخاصی را برای مقاصد کوتاه مدت‌ ایجاد می‌کنند، ولی آنها که ارزشی هستند آن هدف و روش متفاوتش را در پیش می‌گیرند. شرایط اقتصادی ایران در آستانه کودتا در گفت‌وگو با محمد علی همایون کاتوزیان مصدق قربانی همدستی نفت و اقتدار شد کاتوزیان بارها از نفت و رانت حاصل از آن به عنوان کابوس سیاست ایران یاد کرده است و بیراه نیست اگر بگوییم نفت به کابوس توسعه ایرانی تبدیل شده است اما با دوره‌کردن اتفاق‌های دوران معاصر می‌توان این نتیجه را گرفت که حق با همایون کاتوزیان است. او معتقد است که آن چیزی که نفت را سیاه کرده است اندیشه سیاهی بود که می‌خواست با تکیه بر نفت و اقتدار، توسعه را به مقصد نهایی نزدیک کند. او معتقد است که نهضت ملی نگاه به نفت را متحول کرد. آنها با تکیه بر نفت در پی دموکراسی و استقلال‌طلبی بودند. دکتر همایون کاتوزیان در ایران متولد شده است و در کالج ST.Antony و دانشکده شرق‌شناسی در دانشگاه آکسفورد، به تدریس تاریخ ایران و ادبیات فارسی مشغول است. وی مدیر و سردبیر مجله انگلیسی مطالعات ایرانی و مؤلف کتب متعدد ازجمله کتاب ایرانیان: ایران باستان، قرون وسطی و مدرن (۲۰۰۹) است. کاتوزیان بیش از ۴۰ سال در حال تحقیق در ادبیات، جامعه اقتصاد و تاریخ ایران بوده است و حدود ۳۰ کتاب به زبان‌های انگلیسی و فارسی تألیف کرده است. مفاهیم و مقولاتی همچون استبداد ایرانی، استبداد نفتی، نفت به مثابه رانت و دولت رانتیر و نیز جامعه کوتاه‌مدت (کلنگی) ابداع اوست و نخستین بار توسط وی وارد ادبیات اقتصادی - اجتماعی ایران شد. زمینه تحقیق مورد علاقه او مسائل مربوط به ایران است. تحصیلات رسمی دانشگاهی کاتوزیان در اقتصاد و جامعه‌شناسی است. او به طور همزمان مطالعاتش را در زمینه تاریخ و ادبیات ایران تا سطح پیشرفته آکادمیک ادامه داده‌است و نتایج این مطالعات را می‌توان در تنوع آثار چاپ شده از او دید. تاکنون از او بیش از هفت کتاب در زمینه تاریخ و ادبیات ایران به زبان انگلیسی به چاپ رسیده‌است. دلایل اختلاف سران جبهه ملی بادکترمصدق چه بودوچه تاثیری درسرنگونی دولت وی داشت؟ پس از نخست وزیر شدن مصدق جبهه ملی تعطیل شد و دیگر سازمانی به این نام وجود نداشت. درعوض اصطلاح جبهه ملی رایج شد و چند حزب طرفدار مصدق سازمان های آن را تشکیل می‌دادند. همه سران نهضت ملی تا سی ام تیرماه ۱۳۳۱ که برای بازگرداندن مصدق به نخست وزیری بر ضد احمد قوام قیام شد، پیشتیبان مصدق بودند ولی رفته رفته چند تن از آنان به مخالفت با او برخاستند که مهم ترین آنان آیت‌ا... کاشانی ،دکتر مظفر بقائی ،حسن مکی و سید ابوالحسن حائری زاده بودند. سبب اصلی مخالفت اینان این بود که مصدق به اندازه کافی به نظرات ایشان در امور گوناگون وقعی نمی گذارد. همین مسئله رفته رفته سبب اختلافات دقیق تری شد.در وهله اول مهم ترین اختلافاتی که علنا مطرح شد به خاطر تقاضای مصدق از مجلس برای تمدید اختیارات ۶ ماهه او بود. ۶ ماه پیش از آن لایحه اختیارت به اتفاق آرا از مجلس شورای گذشته بود . اما در دی ماه ۱۳۳۱ که دوره اش به پایان رسید و مصدق از مجلس درخواست تمدید کرد آن چند تن مخالفت کردند، اگر چه دست آخر در مجلس رای مخالف ندادند. از آن پس روابط روزبه روز تیره‌تر می شد تا واقعه ۹ اسفند که به غلط شایع شد مصدق می خواهد شاه را به خارج بفرستد و آنها همراه با جمعی دیگر به دفاع از شاه برخاستند و مصدق را کوبیدند . از این پس می توان گفت کار تقریبا به دشمنی کشید و این دشمنی بر اثر تصمیم مصدق برای بستن مجلس با رفراندوم یا همه پرسی به اوج خود رسید .اختلافات درون نهضت ملی در شکست آن موثر بود ،یکی به دلیل تضعیف کلی نهضت ومصدق ودیگری به این دلیل که چند تن از مخالفان در تکوین کودتای ۲۸ مرداد دخالت داشتند و بلافاصله پس از کودتا همه آنان کودتا را تایید کردند وتبریک گفتند. برخی معتقدهستندکه اختلافات داخلی بیشترازعوامل بیرونی برسقوط دولت مصدق تاثیرداشته است .آیاشمااین نظرراقبول دارید .به چه دلیل ؟ اختلافات داخلی منحصر به اختلافات درون نهضت ملی نبود بلکه شاه ،بخشی از ارتش،سیاستمداران محافظه کار و حزب توده را در بر می گرفت .هم مخالفان خارجی و هم مخالفان داخلی مصدق به اشکال گوناگون در کودتای ۲۸ مرداد و شکست نهضت ملی شرکت داشتند . اما اگر دولت های انگلستان وآمریکا کودتا را سازمان نداده ومالیه آن را تامین نکرده بودند کودتای ۲۸ مرداد پیش نمی آمد. باتوجه به شرایط اقتصادی و اختلاف دولت ومجلس،اگر کودتا صورت نمی گرفت به نظر شما آیادولت مصدق سقوط می کرد یا خیر؟ اصولانمی توان به این گونه سوال ها به شیوه علمی پاسخ داد چون ما علم غیب نداریم .آنچه در این مورد می توان گفت این است که در آخر کار ،دولت مصدق با مشکلات بزرگی روبه‌رو بود به نحوی که بسیار بعید است در بلند مدت وضع به همان شکل دوام می یافت. باتوجه به شرایط آن‌روزجامعه ایران وفقدان دانش ونهادهای دموکراسی ساز،اگردولت مصدق برجامی ماند،به نظرشمادکتربا توجه به اختیاراتش،آیابه سمت دموکراسی حرکت میکردیا درمسیردیکتاتوری قرارمی گرفت؟ اگر مصدق دعوای نفت را به بهترین وجه ممکن حل می کرد و در عین حال با راه های قانونی دشمنان راست وچپش را که در روز روشن دست‌ اندرکار برانداختن او بودند سرجایشان می‌نشاند، آنگاه نهضت ملی پیروز می شد و راه برای حرکت به سوی یک نظام دموکراتیک باز می شد. منبع: روزنامه قانون

انتهای پیام

دیدگاه شما