جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نشست «انقلاب اسلامی؛ چالش های گفتمانی و آینده» برگزار شد

دیروز در آستانه سی و ششمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، پژوهشکده علوم اجتماعی و پژوهشکده نظریه پردازی سیاسی و روابط بین الملل پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در تالار حکمت این مرکز علمی، نخستین نشست علمی مشترک را پیرامون انقلاب اسلامی با عنوان «انقلاب اسلامی؛ چالشهای گفتمانی و آینده» برگزار کردند.

کد خبر: ۳۹۴۷۲۱
نشست «انقلاب اسلامی؛ چالش های گفتمانی و آینده» برگزار شد

به گزارش خبرنگار جی پلاس، دکتر نعمت الله فاضلی، دکتر محمدعلی فتح اللهی و حجت الاسلام و المسلمین دکتر داوود مهدوی زادگان سخنرانان نشست بودند. همچنین حجت الاسلام و المسلمین سید سجاد علم الهدی، مدیریت جلسه را برعهده داشت.

نعمت الله فاضلی: دال مرکزی گفتمان انقلاب اسلامی معنویت گرایی شیعی است

در ابتدای این نشست، دکتر نعمت الله فاضلی، پژوهشگر و استاد دانشگاه گفت: منظور من از گفتمان رویکرد جامعه شناسانه به آن است که از این منظر، گفتمان، شیوه دیدن، نشان دادن، فهمیدن و سخن گفتن درباره زندگی، تاریخ، جامعه یا انسان تعریف می شود و این شیوه سخن گفتن با مناسبات قدرت رابطه تنگاتنگی دارد. او افزود: به بیان دیگر، گفتمان چیزی است که به اشکال مختلف با تمام مناسبات قدرت از جمله اجتماع، اقتصاد و سیاست عجین شده است. از نظر معناخواهانه نگاه می کنم؛ همه کنش های انسانی-اجتماعی در نتیجه نوعی تفسیر است که موجودیت انسانی پیدا می کند و به شکلی یا مکانیزمی و ساز و کاری از تولید و تکثیر توزیع معنا منجر شود. بنابراین، گفتمان شکلی از تولید معناست که امکان استقرار و استمرارش شکل بندی های قدرت را میسر می کند. او گفتمان را معمولاً دارای یک دال مرکزی دانست و خاطر نشان کرد: حول کل، شبکه معنا سازماندهی می شود و اگر به همین چالش های گفتمانی انقلاب اسلامی بپردازیم، باید ببینیم که دال مرکزی اش چه بود و این دال مرکزی چه بحرانی دارد. دال مرکزی گفتمان انقلاب اسلامی، آنگونه که در خوانش رسمی از انقلاب در بیان انقلابیون و امام خمینی(س) یا آیت الله خامنه ای یا رهبرانی که تفکراتشان در حال حاضر حاکم شده است، معنویت گرایی شیعی و مذهبی بوده است. او افزود: صورت مسئله انقلاب اسلامی در واقع، می خواست یک صورت معنایی جدیدی برای زندگی تعریف کند. یک صورت بندی که براساس آن مردم در ایران و جهان ارزش های فرامادی و معنویت گرایی مذهبی- شیعی را منبع اصلی تفسیر برای فهم خودشان و دیگران قرار دادند. انقلاب اسلامی می خواست نوعی منبع فرهنگی و نظم نمادین را براساس نوعی احیا میراث تاریخی- فرهنگی- شیعی و ترکیب آن با تحولات سیاسی مدرن ابداع کند. این استاد دانشگاه افزود: انقلاب اسلامی می خواست تا سبکی در نظم نوین جهانی ایجاد کند که اوایل، نام جهان بینی را برایش بیان می کردند. یعنی، انقلاب نوعی منبع فرهنگی معناشناسانه فراهم می کند تا انسان خودش را در آن معنا کند. رخدادها و هستی ها تا زمانی که در پرتو یک منبع معنوی قرار نگیرند، معنادار نمی شود. انقلاب اسلامی هم می خواست فرامادی گرایانه باشد؛ یعنی، همان ساده زیستی یا زندگی جدی، یک انضباط جدی و یک نظم خود کنترلی و سخت کوشانه. او با تاکید بر اهمیت ساده زیستی در گفتمان انقلاب اسامی بیان کرد: این گفتمان خواست تا در مقابل مادی گرایی و دنیاگرایی، مصرف به صورت کنترل شده و به اندازه را عملی کند. یعنی، براساس نیاز انسانی عمل کنیم. قرار بود مردم یک نظم نمادین فرهنگی را اجرا کنند و سازمان ها، خانواده ها و نهادها قرار بود در پرتو یک گفتمان فرامادی شکل بگیرند و در مقابل غرب، همه جانبه به سمت فراماده گرایی برود. این پژوهشگر و جامعه شناس با بیان اینکه انقلاب اسلامی می خواست یک مکتب فرامادی گرایی مبتنی بر مذهب شیعه را پایه گذاری و باز تعریف کند، گفت: نوعی اخلاق گرایی شیعی- فقاهتی را بیان کردند. یعنی، مردم زندگی خود را بر اساس همین حرام و حلال که توسط فقها و علما صادر می شوند، تنظیم کنند و مستضعفین از یک اصالت فرامادی برخوردارند.

مهدوی زادگان: گفتمان سنت- تجدد به شدت توسط انقلاب اسلامی دچار بحران شده است

در ادامه این نشست، حجت الاسلام و المسلمین دکتر مهدوی زادگان در پاسخ به دیدگاه های فاضلی گفت: گفتمان ها در جوامع بشری شکل می گیرند، بنابراین قبل از این، گفتمان های دیگری وجود نداشته است. گفتمانی که می خواهد وارد صحنه شود و برای خودش جا باز کند تا بروز و ظهور پیدا کند، باید دو ویژگی داشته باشد که یکی سلبی و دیگری ایجابی است و ویژگی سلبی برتر از ایجابی است و تا گفتمان های دیگر را به چالش نکشد، جایی برای گفتمان های دیگر باز نمی شود. او افزود: انقلاب اسلامی در بعد منطقی وارد صحنه شده و به خوبی توانسته است گفتمان های دیگر را به چالش بکشد. پیش از انقلاب گفتمان هایی وجود داشته که بعد از دسته بندی به دو دسته گفتمان های خرده و گفتمان های مسلط و زنده تقسیم می شود. او گفتمان های زنده را گفتمان های غربی دانست و بیان کرد: از اواخر قرن ۱۹ تا قرن ۲۰ این گفتمان ها توانستند در جهان تسلط یابند. این گفتمان های مسلط به سه گروه تقسیم می شوند؛ گروه اول، گفتمان های شرقی-غربی است، گروه دوم، گفتمان جهان اول- جهان سوم است و گروه سوم، گفتمان سنت- تجدد است. دراین سه گفتمان بعضی نسبت تاریخی و بعضی ها نسبت ولی دارند. مهدوی زادگان افزود: گفتمان اول بعد از مدتی با افول شرق و رشد آن به سمت غربگرایی از کار افتاد و گفتمان دوم، هم خاصیتی نداشت. اما گفتمان سوم، دیگر خاصیت زمانی و مکانی ندارد و یک گفتمان فلسفی است و کارکرد آن مانند کمربند امنیت در دنیای مدرن است. معمولاً اگر گفتمان های دیگر در پذیرش جوامع به سمت غرب ناکام ماندند، گفتمان سنت و تجدد را در آن جامعه حاکم می کنند. او با بیان اینکه گفتمان سنت و تجدد می گوید که هرچه مربوط به سنت است مربوط به گذشته است و هر چه که می خواهیم باید از تجدد بخواهیم، خاطر نشان کرد: بعد از پیروزی انقلاب هر سه این گفتمان ها دچار بحران شده اند. جایگاه توسعه در گفتمان ها را در نحوه رفتار حاملان اندیشه ها می توان دید و آن این بود که چرا فقط توسعه را به بعد مادی محصور می کردند و باعث می شد تا حاکمان گفتمان های توسعه در انقلاب به یک پارادوکس دچار می شدند. مهدوی زادگان در پایان خاطر نشان کرد: گفتمان سوم به شدت توسط انقلاب اسلامی دچار بحران شده است . گفتمان انقلاب علی رغم تعریفی که از سنت گرایی می کند ولی در چهارچوب آن قرار نمی گیرد. فاضلی، پس از سخنرانی داوود مهدوی زادگان، گفت: جناب مهدوی زادگان شیوه تحلیل درستی را از منظر من بیان کردند. او در سخنان خود شیوه تحلیل درست را در گرو شناخت تحلیل گفتمان رقیب دانست اما جنبه ایجابی این گفتمان ها را ذکرنکردند و گفتند که پیروزی با رقیب بوده است. در حالی که این گفتمان ها ربطی به انقلاب ندارد و این مناقشات متعلق به قبل از انقلاب است. ایشان به استناد چه منبعی معتقد هستند انقلاب توانسته سهمی در شکست شرق شناسی داشته باشد درحالی که این گفتمان قبل از انقلاب به چالش کشیده شده است. او افزود: گفتمان جهان اول و جهان سوم را کدام تئورسین به چالش کشیده است؟ ما در شعارها این موضوع را مطرح کردیم اما کسی وجود نداشته است که در این باره بررسی های مدونی کند. شاید تنها بتوانیم از هادی حائری نام ببریم. بحث توسعه هم ارتباطی به انقلاب ندارد، چنانکه دیگران در غرب گفتمان انتقادی را با نگاه فرهنگی و اقتصادی آغاز کرده اند. فاضلی با تاکید بر اینکه تجدد هم گفتمان انقلاب نیست، بیان کرد: تجدد قبل از انقلاب وجود داشته است و سهمی برای انقلاب به خصوص با چالش جدی فلسفی ندارد. بهترین تئورسین در این زمینه هم سید حسین نصر است. اینکه مهدوی زادگان اعتقاد به عدم وجود چالش دارند، جای تعجب دارد. اگر امام خمینی(س) و مقام معظم رهبری گفتمان سازی می کنند، به این معناست که این تفکر را دارند و به طور جدی این چالش را مطرح می کنند. او افزود: در بازی گفتمانی باید رقیبی وجود داشته باشد، به شرط اینکه خودت هم امتیاز و وجه ایجابی داشته باشی! به لحاظ فرهنگی باید شیوه معنابخشی مردم تغییر کند و به عقیده من این سه موضوع، گفتمان اصلی انقلاب نبوده است. گفتمان اصلی انقلاب فرامادی گرایی شیعی در برابر فرامادی گرایی غربی بوده است که در طول این سال ها فرامادی گرایی غربی در کشور ما متمرکز شده است.

فتح الهی: انقلاب آمد تا زندگی را هنرمندانه توصیف کند

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: وجود مشکلات در جامعه مقدس نیست، اما توجه و حل این مشکلات توسط ما باعث پیشرفت و لطیف شدن زندگی می شود. محمدعلی فتح الهی در ادامه نشست «انقلاب اسلامی، چالش های گفتمانی و آینده»، انقلاب اسلامی را نقد تاریخ ۱۴۰۰ ساله تلقی کرد و گفت: درکل نگاه به مسائل سیاسی و اجتماعی کلی و با مسامحه است و می توان در آنها مثال نقض هم آورد. انقلاب اسلامی از پلکان تاریخ ۱۴۰۰ ساله بالا رفته و زمینه آن نیز از این طریق فراهم شده است، اما در عین حال نقد جدی نسبت به آن دارد. شاید بتوان گفت از فردای رحلت رسول اکرم(ص) و در جریان ثقیفه این نقد آغاز شد. او تاکید کرد: حرف اصلی این انتقاد، این است که ما در گذشته نسبت به پیشرفت بی توجه بودیم. تمدن باشکوهی در عالم اسلام وجود داشته است، اما در مناسبات مختلف زندگی و در تعالی بخشی به آن رکود داشته ایم. اگر شیوه حکومت داری در سلاطین قاجار و سلجوقی را با هم مقایسه کنیم، به تفاوت جدی و مشهودی نمی رسیم. حکومت عباسی ۵۰۰ سال پابرجا بود اما مناسبات در آن تغییری نکرد. درحقیقت، در تمامی ابعاد علوم و صنعت تحولاتی بود، اما هیچ کدام اساسی نبودند؛ این یعنی لطیف تر و عمیق تر شدن زندگی انسان با سرعت مورد انتظار همراه نبوده است. فتح الهی با بیان اینکه در انقلاب احساس کردیم پیشرفت باید هدف و دال مرکزی تمام فعالیت های زندگی ما شود، گفت: این گفتمان، انقلاب را پدید آورد و طی این سال ها به دغدغه اصلی تبدیل شد. این موضوع بدان معناست که قبل از انقلاب، زندگی جریان داشت اما راکد بود. در حقیقت، ما با انقلاب می خواستیم روال را تغییر دهیم و طبیعی است که کار سنگینی را شروع کرده ایم. او با تاکید بر اینکه وجود بحران دلیل قاطعی بر پیشرفته بودن جامعه است، بیان کرد: مساله پیشرفت و تحول جدی است. بحران هایی که بعد از انقلاب با آن مواجه شدیم نشان از خواست ما برای پیشرفت دارند. درحقیقت، جامعه ای که حرکت می کند دچار بحران می شود و انسان اگر بتواند آمادگی ساختن زندگی خود در بحران را داشته باشد می تواند پیشرفت کند. او در ادامه یادآور شد: پیشرفت یعنی لطیف تر شدن زندگی و این مهم صرفاً در حوزه معنویت نیست. در حوزه های اقتصادی، سیاسی، لذت جویی و مادیات هم می توانیم شاهد تحول باشیم و لطیف تر شویم. اگر این امور با هم به وقوع بپیوندد انسان دارای هویت می شود و آن هنگام می تواند مدعی شود که فقط گوشت، پوست و استخوان نیست. برای انسان های گذشته کمتر می توانیم از هویت صحبت کنیم. در حقیقت، در گذشته لطیف تر شدن زندگی بود اما انقلاب می خواست جهشوار به عرصه پیشرفت وارد شود. عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی این پیشرفت را از جنبه معنوی مهم خواند و ادامه داد: ببینیم آیا انسان در این دوران و حتی در عبادت با تحول جدی مواجه بوده است؟ انسان ممکن است در طول زندگی ۱۰۰ ساله خود بارها نماز بخواند اما هیچ گاه متحول نشود. این شرایط در حالی است که ما در جنگ شاهد حضور جوانان ۱۵، ۱۶ ساله ای بودیم که با حضور کوتاه مدت در جبهه به مراتب عالی روحی رسیدند، دست قدرت خدا را دیدند و جان خود را به راحتی فدا کردند. شهادت در تاریخ ما مفقود شده بود، این رشد و تعالی در تاریخ ۱۴۰۰ ساله ما نیست و معنویت را هم نمی بینیم. درواقع، انقلاب ناقد عدم حضور معنویت در گذشته است و بعد از سال ۱۳۵۷ درهای جدیدی از آن به روی جامعه باز می شود. فتح الهی اضافه کرد: انقلاب به اسلام پل می زند، نه به تاریخ ۱۴۰۰ ساله و حتی منتقد جدی آن در تمام مناسبات است. در تاریخ اسلام هرچند در طب، معماری و سنت پیشرفت هایی را شاهد هستیم اما در زندگی تحولی جدی به وجود نمی آید و خلا لطیف شدن زندگی را داریم. به واقع انقلاب شد تا فرایند قانون و عدالت بیش از گذشته حس شود. اگر هدف از انقلاب حل این مسائل نبود در طول تاریخ خود با بحران مواجه نمی شد. انتقال قدرت در جوامع پیشرفته آرام و قانونی است، درعین حال، این انتقال در جوامع غیرپیشرفته، غیرآرام و خشن است یا اصلاً به وقوع نمی پیوندد. ما در انقلاب سعی می کنیم انتقال قدرت هرچه آرام تر اتفاق بیفتد. او فراموش نکردن نقد به گذشته را راه پیشرفت خواند و گفت: عده ای می پرسند چه موقع مشکلات حل می شود؟ در پاسخ به این سوال باید گفت اگر مشکلات حل شوند، یعنی حرکت نداریم. زندگی کودکانه ابتدایی است و مشکلی ندارد. البته وجود مشکلات در جامعه مقدس نیست اما توجه و حل این مشکلات توسط ما باعث پیشرفت و لطیف شدن زندگی می شود. او در پایان تصریح کرد: جامعه ای که از عالم خیال وارد عالم حس نشود دنیا را لطیف تر و خیالی تر (به معنای خلاقیت و هنرگونه تر) نمی بیند. تحول جدی ما بعد از انقلاب دراین است که قبل از آن هنر داشتیم، اما تفسیر هنری در تمام ابعاد نداشتیم. انقلاب آمد تا زندگی را هنرمندانه تفسیر کند. در پایان این نشست، حجت الاسلام و المسلمین سید سجاد علم الهدی، با جمع بندی آرای سه استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه علوم اجتماعی، گفت:‌ گفتمان انقلاب از منظر آقای فاضلی، از بعد معنویت دچار چالش شده است و تذکرهای مقام معظم رهبری مانند ساده زیستی و ... علایم وجود این چالش است. از منظر آقای فتح الهی، پیشرفت به معنای لطیف شدن زندگی و تعلق کمتر به مادیات است و انقلاب موجب جهش در روند پیشرفت آموزه های ما شده است و در این راه بحران ها کمک کننده پیشرفت هستند. از منظر آقای مهدوی زادگان، هم سه گفتمان غالب شرق شناسی، توسعه، سنت و مدرنیته در برابر گفتمان انقلاب محکوم شده اند و انقلاب اسلامی در جهت سلبی نسبت به این سه گفتمان موفق عمل کرد.
انتهای پیام

دیدگاه شما