بررسی کارکردهای آشکار و پنهان شبکههای اجتماعی مجازی، نشاندهنده آن است که جنبههای مثبت حضور در این شبکهها در سایه ذهنیت منفی ایجادشده نسبت به آنها، مورد کمتوجهی قرار گرفته است.
به گزارش جیپلاس، شبکههای اجتماعی یکی از جدیدترین و پرمخاطبترین عرصهها در فضای مجازی هستند که در سالهای گذشته به دلیل پارهای از ناآگاهیها و بدبینی متعصبانه، نام آنها برای برخی تداعیکننده بیبند و باری بود؛ تا جایی که کاربران برای استفاده از این شبکهها با مشکلات فراوانی رو به رو شدند و بسیاری از این شبکهها در ایران از دسترس خارج شد. حال اگر بخواهیم با نگاهی بیطرفانه، کارکردهای آشکار و پنهان این فضاهای اجتماعی را مورد کنکاش و بررسی قرار دهیم، به این باور میرسیم که شبکههای اجتماعی در صورت استفاده صحیح نه تنها آسیبزا نیستند بلکه مزایای فراوانی نیز دارند؛ دست کم اینکه مزیتهای آن بر آسیبهایش غلبه میکند. «صبا حسنوندی» روانشناس و یکی از نویسندگان کتاب «فراز و فرود چت رومها» با اشاره به گسترش شبکههای مجازی در کشور و برخورد خانوادهها و مسئولان با آنها، گفت: خانواده و مسئولان فرهنگی در برخورد با اینترنت، به جای بسترسازی برای استفاده از مزایا و فرصتهای آن، بیشتر در فکر سرمایهگذاری بر روی مسدود کردن (فیلترینگ) تارنماهای مختلف اینترنتی بودند. حضور در فضاهای مجازی و تأثیر آنها در تغییر و تحولات
نظام اجتماعی واقعیتی انکارناپذیر است. یکی از مهمترین کارکردهای حضور در این فضاها، توسعه علم، اطلاعرسانی و آگاهی است. یعقوب موسوی، جامعهشناس و عضو هیأت علمی دانشگاه الزهرا (س) گفت: در چند سال گذشته بحث آموزش مجازی یکی از مهمترین بحثهای جامعه علمی بوده است و امروزه میتوان نمودهایی از آن را در برخی از رشتهها دید. وی در پاسخ به پرسشی در زمینه تأثیر شبکههای اجتماعی بر آموزش و رابطه استاد ـ دانشجو، گفت: حضور در این شبکهها و تبادل اطلاعات میتواند کمک زیادی به دو طرف بکند؛ تا جایی که خود من در برخی از موارد، کار و مقالههای علمی دانشجویان را از این طریق میبینم و نظر خود را درباره این کارها اعلام میکنم. در این زمینه حسنوندی نیز با اشاره به کاربرد شبکههای اجتماعی در بالابردن سطح آموزش عمومی و عالی، گفت: استفاده از این شبکهها و فضاهای آموزش مجازی میتواند، افزون بر بالا بردن سطح اطلاعات عمومی، در سطح نظام آموزش عالی نیز مؤثر باشد. به عنوان مثال آموزش دادن معلمان و افرادی که در دورههای کارورزی برای تدریس هستند از طریق این شبکهها میتواند نمونه بارزی از کاربرد آموزشی شبکههای اجتماعی باشد و این خود موجب
صرفهجویی در فضای آموزشی و هزینهها میشود. از بین رفتن مرزهای جغرافیایی و سیاسی یکی دیگر از کارکردهای مثبت فضاهای مجازی در جامعه است. امروزه، شهروندان کشورهای مختلف با حضور در فضاهای مجازی میتوانند عقاید، نظرات و اطلاعات خود را به اشتراک بگذارند و رابطهای متفاوت و در مواردی متناقض با سیاستهای حاکم بر کشورشان با همدیگر ایجاد کنند. مرتضی منطقی و صبا حسنوندی در کتاب «فراز و فرود چت رومها» با اشاره به نقش اینترنت در تحقق دمکراسی و جامعه جهانی، آوردهاند: با شکلگیری اینترنت، این اندیشه در بین کارشناسان به وجود آمد که میتوان با کمک این ابزار جامعه برتر را رقم زد و گامی در جهت تحقق مردمسالاری (دمکراسی) و یکپارچه کردن کشورهای جهان برداشت. موسوی در این زمینه و با اشاره به وضعیت جامعه قبل از ایجاد شبکههای اجتماعی، گفت: قبل از ایجاد چنین شبکههایی افراد برای انجام دادن کارهای مختلف باید مسافت زیادی را طی میکردند و هزینههای فراوانی متحمل میشدند، ولی امروزه با وجود چنین شبکههایی دیگر نیاز به هزینه یا تلف کردن وقت نیست و تنها با حضور در این فضاها میتوان بسیاری از کارهای سخت قدیم را انجام داد. افزون بر کارکرد
آموزشی و از بین رفتن مرزهای جغرافیایی، توسعه مشارکتهای اجتماعی یکی دیگر از مزایای مهم شبکههای اجتماعی است. در این شبکهها، همواره کاربران به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به شرکت در فعالیتهای اجتماعی، سیاسی و ورزشی تشویق میشوند. تأثیر فضاهای مجازی بر میزان و کیفیت مشارکتهای اجتماعی در جوامع مختلف به حدی است که به تازگی تعداد قابل توجهی از شبکههای اجتماعی، با هدف توسعه مشارکت اجتماعی مردم در زمینههای مختلف راهاندازی شده است. موسوی در این زمینه و با اشاره به تحولات شکل گرفته در حوزه سیاسی خاورمیانه در چند سال گذشته، گفت: یکی از دلایلی که باعث شد تا سطح مشارکت اجتماعی و سیاسی در انقلاب کشورهای عربی بالا باشد، حضور گسترده در فضاهای مجازی و درخواست کاربران برای مبارزه علیه دولتهای وقت بود. وی با اشاره به نقش این شبکهها در افزایش مشارکت اجتماعی در کشور، گفت: یکی از مهمترین نمونههای این افزایش مشارکت، تبلیغات برای درست مصرف کردن آب در تابستان گذشته بود که موجب شد افکار عمومی در این زمینه متوجه بحث بحران آب شود. یکی از رویکردهای اصلی شبکههای اجتماعی، به اشتراک گذاشتن علاقهمندیهای کاربران شبکههای اجتماعی
است. موضوعِ به اشتراک گذاشتن علاقهمندیها در شبکههای اجتماعی، از چنان اهمیتی برخوردار است که میتوان گفت بدون آن، شبکه اجتماعی معنا نخواهد داشت. صبا حسنوندی در این زمینه گفت: یکی از ویژگیهای فضاهای مجازی در اینترنت این است که کاربر میتواند بدون دغدغه به طرح مسائل ذهنی خود بپردازد و مشکلاتی را که توان در میان گذاشتن آنها با خانواده یا مربیان آموزشی خود ندارد، به راحتی برای دوستان مجازیاش تعریف کند. آگاهی بخشی یکی دیگر از کارکردهای مثبت فضاهای مجازی در جامعه است. اگر تا چند سال گذشته این نقش در حیطه وظایف رسانههای دیداری و نوشتاری قرار داشت، اما امروزه شبکههای اجتماعی میتوانند در دنیای معاصر نقش رسانههایی فعال را در جامعه ایفا کنند، با این تفاوت که در این فضاها کاربران علاوه بر اینکه بدون ممیزی (سانسور) به اخبار دست پیدا کرده، خود نیز در تولید و نشر اخبار نقش فعالی داشته و کمتر میتوان آنها را مخاطب صرف تلقی کرد. حسنوندی در ادامه به تفاوت میان تارنماهای اینترنتی و شبکههای اجتماعی اشاره کرد و گفت: اگر یک مقایسه بین حضور کاربران در سایتهای خبری با فضاهای مجازی داشته باشیم، متوجه خواهیم شد که در
سایتهای خبری ارتباط به صورت محدود و غیرهمزمانی انجام میشود، ولی در شبکههای اجتماعی این ارتباط نامحدود و بیشتر به صورت همزمان است؛ یعنی هر فرد با حضور در این شبکهها میتواند همزمان با چندین تن ارتباط برقرار کند. البته در کنار نقش آگاهی بخشی نباید نقش تبلیغاتی این فضاها در زمینههای تجاری و ارزشی را نادیده گرفت. شبکههای اجتماعی یکی از منابع مهم برای کسب درآمد از راه تبلیغات به شمار میآیند؛ چرا که کاربران شبکههای اجتماعی در صفحههای مربوط، درباره علایق خود صحبت میکنند و این به شرکتهای تبلیغاتی اجازه میدهد که بر اساس همین علایق، برای آنها آگهی بفرستند. افزون بر تبلیغات تجاری یکی دیگر از جنبههای تبلیغی فضاهای مجازی، بُعد تبلیغات ارزشی آن است. به جرأت میتوان گفت که یکی از قابلیتهای مهم شبکههای اجتماعی که تاکنون مورد غفلت واقع شده، فراهم کردن فضایی بینالمللی برای تبلیغ ارزشهای دینی، اعتقادی، انسانی و اخلاقی است. بسیاری از کاربران شبکههای اجتماعی افرادی هستند که در صورت تبلیغ درست (صحیح) ارزشهای اخلاقی و انسانی، از آن استقبال کرده و تحت تأثیر قرار خواهند گرفت. عضو هیأت علمی دانشگاه الزهرا(س) در
ادامه گفت: ارسال پیام در شبکههای اجتماعی خود یک تبلیغ محسوب میشود و بسته به محتوای این پیام میتواند ارزشی یا تجاری باشد. در حالی که جامعه ما به دلایل مختلف به سوی فردگرایی و کمبودهای عاطفی در حرکت است، فضاهای مجازی میتواند کمبودهای عاطفی قشرهای مختلف از جمله نوجوانان، جوانان و سالمندان را پر کند. در این زمینه یعقوب موسوی با اشاره به مشکلات اجتماعی دنیای معاصر گفت: شهرنشینی و مشکلات ناشی از آن موجب شده است که روابط چهره به چهره کمتر شود و انزوای اجتماعی افزایش پیدا کند و این برای روح و روان افراد جامعه یک آسیب جدی محسوب میشود. کمترین نقشی که این فضاها در خروج افراد از انزوای اجتماعی دارند، قدرت دسترسی آنها به دوستان و آشنایان است. حسنوندی نیز گفت: یکی دیگر از ویژگی شبکههای مجازی آزادی عمل آن است. کاربران در این فضاها میتوانند در مورد مسائل خاص با هم گفتوگو کنند و این برای نسل جوان که کمتر مشکلات خود را با پدر، مادر و مسئولان آموزشی و جامعه در میان میگذارند، یک ویژگی مثبت به حساب میآید. هر چند که شبکههای اجتماعی مانند دیگر نمودهای زندگی جدید دارای کارکردهای منفی هستند؛ ولی نباید نگاه ما به این
شبکهها تنها یکسویه باشد و تمام مزایای مثبت این شبکهها را به دست فراموشی بسپاریم. لازم است در این زمینه مسئولان برای استفاده از شبکههای اجتماعی، برنامههایی را ارائه دهند که هم فرهنگ درست استفاده از این محیطها را تبلیغ کند و هم ذهنینت عامه مردم را نسبت به کارکرد این شبکهها تغییر دهد. منبع: ایرنا انتهای پیام