بعد از تحویل لایحه بودجه سال 1394 کارشناسان و صاحب نظران به برخی از ارقام درآمدی آن ایراد گرفتند. از جمله ایرادها این بود که قیمت نفت کمتر از 72 دلار باید در نظر گرفته شود. روند نزولی قیمت نفت نیز همین امر را نشان می داد. اما معاون برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور در نشست مطبوعاتی تبیین لایحه بودجه بر این امر اصرار داشت که پیش بینی بسیاری از کارشناسان بر افزایش قیمت نفت حتی تا قیمتی حدود 80 دلار است. این پیش بینی و اصرار ادامه پیدا کرد تا بودجه سال 94 کشور بر همین اساس بسته و تصویب شد. اما حالا بعد از گذشت حدود 4 ماه و نیم از سال 94 رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور اعلام کرده است که بودجه امسال محقق نمی شود.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، با توجه به اینکه مذاکرات کشورمان و 1+5 به نتیجه رسیده، این توافق نه تنها باعث افزایش قیمت نفت نشد، بلکه شاهد این مسأله هستیم که طی روزهای اخیر به دلایل مختلف قیمت نفت با روند نزولی رو به رو شده و در حال حاضر به رقم 56 دلار برای هر بشکه رسیده است. البته هرچند که قیمت نفت از جمله مواردی است که تحت تأثیر عوامل مختلف از جمله تحرکات سیاسی و منطقه ای قرار دارد و همواره با نوساناتی رو به رو است، خوش بین ترین کارشناسان هم نمی توانند پیش بینی کنند که قیمت این کالای استراتژیک کشورمان از 56 دلار در هر بشکه به 72 دلار و یا بالاتر از آن برسد.
این حقیقت تلخ که درآمدهای پیش بینی شده در بودجه تحقق پیدا نمی کند باعث شد که رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی بالأخره از تصمیم خود برگردد و در چرخشی 180 درجه ای نسبت به مواضعی که روزهای پایانی سال گذشته داشت، به طور رسمی اعلام کند که «بودجه سال 94 محقق نمی شود». اینکه چرا این چرخش در مواضع بالاترین مقام نظام برنامه ریزی کشور اتفاق افتاده است را به کنار می گذاریم و در مورد علت این کسری بودجه و راه های جبران آن نکاتی را بیان می کنیم.
نقش مجلس در تشدید کسری بودجه
لایحه بودجه سال 94 کشور با رقمی حدود هشت میلیون و سیصد و هفتاد و نه هزار و هفتاد و پنج میلیارد و چهارصد و هشتاد و یک میلیون (8,379,075,481,000,000) ریال در 16 آذر ماه سال 93 به مجلس شورای اسلامی برده شد و پیش بینی کارشناسان در آن زمان این بود که این بودجه با رقم کسری حدود 46 هزار میلیارد تومانی مواجه خواهد شد. این در حالی است که این رقم در 26 اسفند ماه که لایحه بودجه به قانون بودجه تبدیل شده و به رئیس جمهور کشورمان تحویل داده شد به هشت میلیون و چهارصد و شصت و هفت هزار و چهارصد و یازده میلیارد و چهارصد و هشتاد و هفت میلیون (8.467.411.487.000.000) ریال رسید. این به معنای افزایش حدود یکصد هزار میلیاردی هزینه های جاری کشور بود که به سهم خود باعث تشدید کسری بودجه می شود.
کاهش درآمدهای نفتی دلیل کسری بودجه
غلامرضا کاتب در گفت و گو با خبرنگار جماران در مورد علت کسری بودجه دولت گفت: در ماه هایی که از سال 94 گذشته است قیمت نفت و همچنین میزان صادرات نفت کشورمان کاهش پیدا کرده که دلیل عمده این کسری بودجه به حساب می آید.
سخنگوی کمیسون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی ضمن اشاره به توافق هسته ای کشورمان و کشورهای غربی اظهار امیدواری کرد در ماه های آینده صادرات نفت ایران افزایش پیدا کرده تا از این طریق شاید بخشی از کسری بودجه احتمالی دولت جبران شود.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا علی رغم پیش بینی های کارشناسان در زمان تصویب بودجه 94 چاره ای برای پیشگیری از وقوع احتمالی این کسری و یا عدم تحقق درآمدهای پیش بینی شده در بودجه در نظر گرفته نشد؟ ردیف های هزینه ای بودجه را ثابت و بدون تغییر دانست و اظهار کرد: برخی اظهار نظرها حاکی از این بود که اگر مذکرات به گونه ای پیش رود که توافق هرچه زودتر انجام شود، می توان بخشی از کسری درآمدها را تأمین کرد.
نماینده مردم گرمسار در مجلس شورای اسلامی ضمن بیان اینکه پیش بینی های دقیق درآمدهای کشور نکته ظریفی است که در بودجه تأثیر فراوانی دارد، تصریح کرد: به دلیل ظرافت هایی که در این کار وجود دارد معمولا همه ساله این پیش بینی ها اشتباه از آب در می آید.
وی افزود: در طی بررسی و تصویب لایحه بودجه همواره این موارد در مجلس شورای اسلامی نیز مورد بحث قرار می گیرد که اگر ما بتوانیم درآمد بیشتری از طریق فروش نفت و درآمدهای دیگر از جمله مالیات، به دست بیاوریم به همان اندازه می توانیم بیشتر هزینه کنیم و اگر این اتفاق رخ ندهد به طور مسلم اعتبارات ما برای هزینه کردن کاهش پیدا می کند.
بار کسری بودجه بر دوش بخش عمرانی کشور
کاتب ضمن رد اینکه این مسأله ثبات بودجه را با مشکل رو به رو می کند، گفت: با وقوع این مشکل اتفاق خاصی برای ثبات بودجه نمی افتد. در این صورت در بخش عمرانی کشور کمتر هزینه می کنیم. هرچه کمتر درآمد کسب کنیم در بخش عمرانی کمتر مصرف می کنیم.
کاتب در پایان تأکید کرد: چند سالی است که برای هزینه کردن درآمدهای کشور از مکانیزم تخصیص استفاده می شود. با بهره گیری از این اصل در صورت کسری بودجه دولت دیگر نیازی نیست که لایحه ای با عنوان متمم بودجه به مجلس شورای اسلامی فرستاده شود. کافی است دولت برای جبران کسری احتمالی هزینه های عمرانی را کاهش دهد.
حذف پردرآمدها از یارانه نقدی راهکاری برای جبران کسری بودجه
از طرف دیگر در قانون بودجه سال گذشته و امسال به حذف یارانه نقدی پردرآمدها تأکید شده است. گفته های مسئولان و کارشناسان بر این اصل استوار است که این راهکار تا حدی می تواند باعث جبران کسری بودجه شود. طی سال گذشته و امسال سازو کارهایی نیز برای این کار بیان شده که البته آن طور که از قرائن بر می آید، تمامی ساز و کارهای مطرح شده در حد یک پیشنهاد از طرف کارشناسان و یا مسئولان اجرایی باقی مانده و هیچ کدام از آنها عملی نشده است. از جمله این سازو کارها حذف یارانه نقدی افراد با بالای 2/5 میلیون درآمد بود؛ که هیچ گاه عملی نشد.
پردرآمدها با چه ساز و کاری حذف می شوند؟
نکته قابل ذکر دیگر این است که مسئولان اجرایی کشور هنوز هیچ اطلاع رسانی در خصوص ساز و کار و نحوه حذف افراد پردرآمد از دریافت یارانه نقدی اعلام نکرده اند. اما شنیده ها حاکی از این است که در ماه های اخیر تعدادی از افراد از لیست سازمان هدفمندی یارانه ها خارج شده اند. البته تعداد دقیق این افراد نیز هنوز اطلاع رسانی نشده و اعداد بیان شده بین یک میلیون تا 50 هزار نفر متغیر است (که یارانه 17 هزار نفر آنها با اعتراضی که به قطع آن داشتند، مجددا راه اندازی شده است). البته این نظر آخر بیشتر مورد تأیید مسئولان وزارات تعاون، کار و رفاه اجتماعی قرار گرفته است. بنابر این تنها 33 هزار نفر در تیر ماه سال جاری از دریافت یارانه نقدی حذف شده اند و دولت توانسته است تنها 4/5 میلیارد تومان از کسری بودجه 46 هزار میلیارد تومانی را جبران کند. اگر همین تعداد 33 هزار نفری از دریافت یارانه نقدی حذف شوند رقمی حدود 40 میلیارد و 500 میلیون تومان در بخش هزینه های دولت صرفه جویی می شود. البته علی ربیعی - وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی - از حذف 2 میلیون نفر در آینده نزدیک خبر داده است.
نقش درآمدهای مالیاتی
در لایحه بودجه سال 94 رقمی حدود 86 هزار میلیارد تومان برای درآمدهای مالیاتی دولت پیش بینی شده است که تجربه سال های گذشته نشان می دهد که این رقم به طور کامل محقق نشده است. به طور مثال رقم پیش بینی شده برای درآمدهای مالیاتی در بودجه سال 93 کشور 70 هزار میلیارد تومان بود که حدود 67 هزار میلیارد تومان آن تحقق پیدا کرد. بر این اساس تحقق کامل درآمدهای مالیاتی در سال 94 نیز امری دور از ذهن به نظر می رسد.
بنابر این اگر دولت تلاش کند که درآمدهای مالیاتی را به طور کامل محقق کند، می تواند از تشدید کسری بودجه جلوگیری کند؛ که اگر درآمدهای نفتی محقق نشده و از این طریق دچار کسری بودجه شدیم لااقل ار جانب درآمدهای مالیاتی مشکلی نداشته باشیم و عدم تحقق مالیات علت مضاعفی برای عدم تحقق بودجه سال 94 نباشد.
یک مقایسه کوچک بین درآمد حاصل از حذف یارانه نقدی پردرآمدها و درآمدهای مالیاتی به خوبی نشان می دهد که علی رغم همه جوسازی ها و تلاش هایی که برای حذف افراد از دریافت یارانه نقدی شده، طی 4 ماه گذشته از این سال دولت تنها موفق به 4/5 میلیارد تومان صرفه جویی شده است و این در حالی است که اختلاف رقم تحقق یافته مالیات در سال گذشته و درآمد پیش بینی شده برای امسال 19 هزار میلیارد تومان است. بنابر این تلاش برای تحقق مالیات های پیش بینی شده می تواند حداقل از تشدید کسری بودجه به طور جد جلوگیری کند.
البته مسئولان اجرایی کشور اقدامات دیگری را برای بالا بردن میزان درآمدهای دولت طی سال 94 انجام داده اند که افزایش قیمت حامل های انرژی و آب، برق و گاز خانوارها از جمله این موارد است. در ابتدای امسال بنزین سهمیه بندی حذف شد و تمامی مالکین خودروهای شخصی باید سوخت خودرو خود را با نرخ هر لیتر یک هزار تومان خریداری کنند. همچنین تعرفه آب، برق و گاز نیز با افزایش حداقل 10 درصدی مواجه شد. اما آن طور که از شواهد بر می آید این کار دولت نیز نتوانست چاله هزینه های دولت را پر کند.
بر این اساس باید منتظر نشست و دید که در روزها و ماه های باقی مانده از سال 94 کدام یک از راه های در نظر گرفته شده به مدد دولت تدبیر و امید می آید تا به اصطلاح دخل و خرجش را جور کند. اگر درآمدهای پیش بینی شده خارجی از جمله قیمت نفت محقق نشود (که بعید هم به نظر می رسد که محقق شود) دولت باید دست به اقدامات داخلی بزند که به شرحی که در بالا ذکر شد، حذف مؤثرتر یارانه نقدی پردرآمدها و ساماندهی درآمدهای مالیاتی برای تحقق هرچه بیشتر آنها عوامل مؤثری است که می تواند به دولت کمک کند تا بتواند سال 94 را به پایان برساند.