با به ثمر نشستن مذاکرات تیم هسته ای کشورمان با نمایندگان 1+5 فصل جدیدی از روابط خارجی بین جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورهای جهان آغاز شد. یکی از شواهد این ادعا شروع شدن سفرهای مقامات کشورهای مختلف به ایران است. این سفرها با ورود هیأت آلمانی که با سرپرستی معاون صدر اعظم آلمان به جمهوری اسلامی آغاز شد. ترافیک حضور مقامات دیپلماتیک کشورهای مختلف دنیا بویژه نمایندگان دولت های اروپایی در تهران حجم بالایی پیدا کرده و قرار است ظرف روزها و هفته های آتی مقاماتی از اتحادیه اروپا، ایتالیا، اتریش، فرانسه و اسپانیا به ایران بیایند. هدف عمده سران و مقامات کشورهای مختلف به ایران توسعه روابط اقتصادی و سیاسی پس از رفع تحریم ها در نتیجه به سرانجام رسیدن مذاکرات ایران و 1+5 است. اما اینکه جمهوری اسلامی ایران در شرایط پس از توافق هسته ای، رفع تحریم ها و گشوده شدن درب های بازارهای اقتصادی جهان به روی کشورمان چگونه باید اقدام کند، موضوعی است که امروز به دغدغه اکثر کارشناسان، مقامات، دانشگاهیان، تولیدگران و ... قرار گرفته است.
خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران در مورد فصل جدیدی که در روابط خارجی بویژه روابط اقتصادی و تجاری ایران با کشورهای جهان ورق خورده است گفت و گویی با حجت الاسلام و المسلمین غلامرضا مصباحی مقدم نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی و عضو محمع تشخیص مصلحت نظام انجام داده که مشروح این گفت و گو را در ادامه می خوانید:
* به عنوان اولین سئوال، اخیرا و پس از توافق هسته ای بازار سفرهای مقامات بلند پایه خارجی به کشورمان داغ شده است که شروع آن با سفر یک هیات بلندپایه آلمانی بود و قرار است در ادامه با سفر هیات هایی از فرانسه، اسپانیا، ایتالیا و اتریش دنبال شود. قاعدتا یکی از موضوعات مورد گفت و گو موارد اقتصادی و مراوداتی که قرار است بین کشور ما این کشورها اتفاق بیفتد، خواهد بود. نظر و دیدگاه شما نسبت به این سفرها و توافقاتی که قرار است برای توسعه روابط سیاسی، اقتصادی و تجاری فی مابین صورت بگیرد، چیست؟
- من از حدود یک سال پیش مطلع بودم و پیش بینی می کردم که شرکت های آلمانی پیشگام باشند؛ به این دلیل که آلمان در میان همه کشورهای اروپایی از خصایصی برخوردار است، اولا آلمان قبل از تحریم بالاترین روابط تجاری را با ما داشت، ثانیا از نظر سابقه استعماری آلمان نسبت به ایران سابقه استعماری ندارد و نیات استعماری به ما نشان نداده است، از نظر فرهنگی نیز تجربه روابط فرهنگی گسترده ای را با آلمان داشته ایم.
نباید دستپاچه شویم
البته در گفت و گوهایی هم که من با رؤسای بعضی از کمیسیون های مجلس آلمان داشتم، متوجه شدم که آنها منتظر چنین لحظه ای هستند که تحریم ها برداشته شود. تعبیر یکی از خود آنها این بود که «ما این بار هجوم خواهیم آورد.» ولی من معتقدم که نباید دستپاچه شویم. به دنبال آلمانی ها شرکت های فرانسوی می آیند. باید غفلت نکنیم که همین فرانسه در دوران مذاکرات نقش "پلیس بد" را اجرا می کرد. اگر پیشنهاداتی داشته باشند ما نباید شتاب کنیم.
پیشنهادات همکاری پس از رفع تحریمها باید با احتیاط بررسی شود
آمدن و حضور کشورهای خارجی متعدد در ایران و فعالیت شرکت های تجاری، صنعتی و اقتصادی آنها یک فضای مثبت و مساعد را برای کسب و کار در جامعه ما نوید می دهد. ما از این حضور و این فضا استقبال کنیم. اما در عین حال نباید شتاب کنیم. انتخاب های متعددی مقابل ما خواهد بود و حتما با چشم باز، بصیرت تمام و رعایت قواعد جدی معاهدات و پیمان های اقتصادی باید وارد کار شویم. شاید با احتیاط تمام باید چنین پیشنهاداتی را مورد رسیدگی قرار داد.
*شما اطلاع دارید که آلمانی ها در سفر به ایران درباره چه موضوعاتی با مقامات کشورمان رایزنی کرده اند و به نظرتان فرانسوی ها پس از حضور در تهران به دنبال چیزی خواهند بود؟
اروپا به دنبال گاز ایران است
به طور عمده آلمانی ها دنبال این هستند که به انرژی پایداری دست پیدا کنند. آلمان مشتری انرژی است. یک کشور پیشرفته صنعتی که صنعت آن نیازمند به انرژی نفت و گاز است. از این جهت قدم پیش می گذارد تا بتواند نیاز خودش را تأمین کند. به طور کلی اروپایی ها به دنبال این هستند که با توجه به گاز بسیار غنی ای که ایران دارد یک خط لوله گازی را داشته باشند.
آلمان الآن از گاز روسیه استفاده می کند. از این جهت یک حالت وابستگی انحصاری هم به روسیه پیدا کرده و ملاحظاتی هم در حمله روسیه به اکراین داشت. در طرف دیگر صنایع آلمان صنایع پیشرفته ای هستند. سخت افزار و نرم افزار آنها بسیار مدرن است و در این زمینه آنها پیشتاز هستند و ما هم نیازمند به بسیاری از فناوری های آنها هستیم. می توانیم در مقابل استفاده از فناوری ها و سرمایه گذاری های آنها با هم روابط اقتصادی، فنی و صنعتی داشته باشیم.
در روابط با فرانسه باید احتیاط کنیم
در مورد فرانسه هم من تأکید می کنم که با توجه به پیشینه رفتار فرانسه باید با احتیاط بیشتری گام برداشت.
* آیا می توانیم اقدام آنها برای سفر به ایران را نشانه حسن نیت بدانیم؟
حسن نیت اروپایی ها نسبی است
- حسن نیت ها نسبی است. طبعا ما باید یک علائم بهتر و بیشتری را از آنها داشته باشیم تا متوجه این حسن نیت شویم. این طور نیست که یک باره با توجه به اینکه این توافق به نتیجه رسیده خیال کنیم مسائل 180 درجه عوض شده است.
حتی ملاحظه کردید که معاون صدر اعظم آلمان قبل از سفر به ایران می گوید ما می خواهیم کاری کنیم که ایران اسرائیل را به رسمیت بشناسد. چطور می شود چنین جایی خوش بین بود؟ در این موارد یک مقدار نیازمند به احتیاط هستیم. فرانسه هم از این جهت همین طور است.
* چطور می توانیم در مقطع کنونی حسن نیت آنها را بسنجیم؟
- به طور طبیعی در مذاکرات و پیشنهادات این موارد به دست می آید. اینکه آنها چه پیشنهاداتی دارند و ما چه پیشنهاداتی داریم؟ این پیشنهادات با چه استقبالی رو به رو می شود؟ آیا سریع یا کند می توانیم به تفاهم برسیم؟ نیات آنها باید برای ما روشن شود. اینجاست که آدم می تواند کشف کند که حسن نیت جدی وجود دارد یا نه.
آمریکاییها مجبور به مذاکره با ایران بودند
ما نسبت به امریکا و امریکایی ها در طول 23 ماه مذاکره فهمیدیم که حسن نیتی نیست و بلکه آنها صرفا ناگزیر شدند که پای این مذاکرات بیایند و می خواهند که ما بیشترین عقب نشینی و آنها بشترین پیشروی را کنند. ادبیات بسیار غیر مؤدبانه و غیر دوستانه و به عبارت دیگر دشمنانه ای را به کار گرفتند که هنوز هم از این ادبیات خارج نشدند.
* ایران باید چه تمهیداتی در نظر داشته باشد تا بازار را به صورت یک طرفه در اختیار کشورهای دیگر قرار ندهد و همچنین مراودات ما مختص به یک کشور نباشد؟
- پس از اجرایی شدن توافق طبیعی است که روابط اقتصادی ایران با کشورهای متعدد غربی و شرقی توسعه پیدا می کند. مهم این است که ما این روابط اقتصادی را به خوبی مدیریت کنیم.
اقتصاد مقاومتی تنها متعلق به دوران تحریم نیست
تأکید می کنم که اقتصاد مقاومتی متعلق به دوران تحریم نبود؛ بلکه در دوران پساتحریم هم باید مبنای مدیریت اقتصاد کشور ما سیاست های اقتصاد مقاومتی باشد. معنا و مفهوم آن این است که ما باید یک اقتصاد درون زا و در عین حال دارای ارتباطات را دنبال کنیم و یک نگاه به بیرون نیز داشته باشیم. این اصول در سیاست های اقتصاد مقاومتی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
باید برای کنار گذاشتن خام فروشی برنامه ریزی کنیم
ما باید ببینیم مزیت های نسبی ما چیست؟ در آن مزیت ها به سرمایه گذار خارجی میدان بدهیم؛ نه اینکه سرمایه گذار خارجی بگوید من کجا می خواهم سرمایه گذاری کنم. ممکن است در این مسأله توافق هم باشد و ممکن است توافق نباشد. یکی از مزیت های مهم ما این است که ما یک کشور دارای ذخایر بزرگ نفت و گاز هستیم. البته باید از خام فروشی پرهیز کنیم. این کار را نمی توان یکباره انجام داد. یعنی برای اینکه خام فروشی را کنار بگذاریم باید برنامه ریزی کنیم. برای اینکه این کار را انجام دهیم نیازمند به سرمایه گذاری در صنایع پایین دستی نفت، گاز و پتروشیمی هستیم.
گاز و پتروشیمی به شدت مورد نیاز اقتصاد غرب و شرق است، ولی ما در این زمینه با دو کمبود مواجه هستیم. یکی از این کمبودها در به کارگیری فناوری های پیشرفته برای استفاده از همین مخازن نفت، گاز و صنایع پایین دستی آن است. دومین کمبود ما در سرمایه گذاری است.
لزوم همراهی سرمایه گذاری خارجی با انتقال فناوری
شرکت های خارجی که دارای سرمایه های کلان هستند می توانند در کشور ما سرمایه گذاری کنند و ما باید به آنها اجازه و میدان دهیم تا به گونه ای سرمایه گذاری کنند که انتقال فناوری صورت بگیرد. معنای آن این است که نیروهای متخصص ما باید با فناوری های پیشرفته آشنا شده و این فناوری را به طور مثال در یک بازده زمانی 5 ساله بومی کنند که بتوانند از آنجا به بعد ادامه مسیر بدهند و خودشان تحولاتی را که موجب بهبود بهره برداری از این فناوری می شود را دنبال کنند. اگر این طرف مسأله را به دقت دنبال کنیم، حتی شاهد تولید برای صادرات خواهیم بود. این همان چیزی است که در اقتصاد مقاومتی با عنوان برون نگری از آن یاد شده است. در این صورت است که همان کشورهای پیشرفته جهان که دارای فناوری های نوین در عرصه تولیدات نفت، گاز و فرآورده ها هستند نیز بازارهاشان نیازمند به محصولات ما خواهد بود و ما می توانیم این ارتباط را برقرار کنیم.
بازار کشور را در اختیار محصولات خارجی نگذاریم
باید از اینکه بازار کشور را در اختیار محصولات کشورهای دیگر قرار دهیم به شدت پرهیز کنیم. تولیدات داخلی ما باید مبنای تأمین کالای مورد نیاز داخل کشور باشد. این تولیدات داخلی در شرایط حاضر به دلیل فناوری های قدیمی با هزینه بالا و با کیفیت پایین صورت می گیرد.
ما با استفاده از فناوری های نو می توانیم بازار داخلی خودمان را با محصولات داخلی خودمان پوشش دهیم و تأمین کنیم. در این صورت است که می توانیم یک اقتصاد ملی و در عین حال پیوند با اقتصاد جهانی مبتنی بر اقتصاد مقاومتی را داشته باشیم.
در ضمن غفلت نکنیم از اینکه اقتصاد ما باید اقتصاد دانش بنیان باشد. به معنای اینکه اقتصاد باید به دانش اتکا پیدا کند و دانشگاه های ما باید وارد فعالیت های صنعتی و فناوری و انتقال، رشد و پیشرفت فناوری شوند. اگر این اتفاق بیفتد ایران جزو کشورهایی خواهد بود که صادراتش، صادرات محصولات دانش محور است.
* چطور می توانیم از فناوری های کشورهای مختلف استفاده کنیم و فناوری هایی که ما داریم مختص یک یا چند کشور نباشد؟
نباید بازار خودمان را در اختیار یک کشور خاص قرار دهیم
- الآن از شرکت های کشورهای مختلف جهان تقاضای سرمایه گذاری در ایران وجود دارد. باید کاری کنیم که به صورت متوازن این تقاضا را پاسخ دهیم. نباید بازار خودمان را در اختیار یک کشور خاص قرار دهیم. باید کاری کنیم که همان انتقال فناوری هم که می خواهد صورت بگیرد از مبادی متعدد و متنوعی باشد که ما را در دراز مدت به یک کشور خاص وابسته نکند. صادراتمان هم همین طور است؛ یعنی باید مقاصد صادراتی هم متنوع باشد. این طور نباشد که مقاصد صادراتی ما یک کشور خاص یا چند کشور محدود باشد که اگر آنها ما را تحریم کردند دوباره دچار مشکل شویم.
* نگاه به قراردادهای قبلی کشورمان در عرصه بین المللی چقدر می تواند به رسیدن به یک شکل جدید از قرارداد با کشورهای جهان به ما کمک کند؟
- ما الآن در شرایطی نیستیم که حدود 20 یا 30 سال قبل بودیم. ما امروز حتی قراردادهای نفتی کشورمان را تغییر دادیم و اصلاح و به روز کردیم. مشکلی از این جهت نداریم. یعنی الآن این طور نیست که ما بگوییم مدیریت اقتصاد و صنعت کشور ما یک مدیریت خام و تازه به میدان آمده است؛ بلکه مدیریت اقتصاد کشور ما یک مدیریت با تجربه و با سابقه است. این مدیریت با تجربه و با سابقه اقتضا می کند، قراردادهایی را که پیش از این در این دوره 20 ساله تدوین و آمده شده و از نظر حقوقی و حقوق بین الملل دقت لازم در آنها صورت گرفته به میدان بیایند و به کار گرفته شود. در این صورت منافع ملی ما به خوبی می تواند تأمین شود.
* ضعف های قراردادهای قبلی کشور ما چه چیزهایی بوده است؟
وابستگی به بیگانه اصلی ترین ضعف قراردادهای قبل از انقلاب
- در دوره هایی ما قراردادهای یک جانبه پیشنهادی غربی را مبنا قرار دادیم؛ و به گونه ای بوده که اقتصاد، صنعت و نفت ما وابسته به بیگانه شده بود. الحمدلله الآن شرایط ما پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و دچار تحریم ها شدن، بازنگری شده و ما دیگر به دقت مصالح ملی خودمان را دنبال می کنیم و با دست پر می توانیم وارد مذاکره با کشورهای خارجی شویم.
* چطور می توانیم از تکنولوژی کشورهای دیگر در طول زمان استفاده کنیم؟
- البته اشاره کردم که ورود شرکت های خارجی را نباید به معنای ورود محصولات شرکت های خارجی تلقی و بازار کشور را برای آنها باز کرد. اولین اقتضای این کار انتقال تکنولوژی است. طبعا وقتی می گوییم انتقال تکنولوژی یعنی فناوری های جدیدی که آنها به آن رسیدند و مزیت آنها هم همین است. مزیت ما نیز منابع خامی است که در اختیار داریم.
انتقال تکنولوژی به کشور با انتقال محصول تفاوت دارد
وقتی سخن از انتقال تکنولوژی می شود، غیر از این است که یک محصول انتقال پیدا کند. چون تکنولوژی و فناوری حاصل علم است و به دنبال خود دائما رشد علمی را دارد.
رشد اقتصاد دانش بنیان یعنی، وقتی فناوری انتقال پیدا می کند بومی شود. وقتی فناوری بومی شد، دیگر ما شاهد این نخواهیم بود که 20 یا 30 سال با یک ورژن از تولید یک محصول رو به رو باشیم. به دلیل اینکه دائما آن فناوری تحولات خودش را به صورت بومی شده ادامه می دهد. کسانی که برای تحصیل به کشورهای دیگر می روند نیز اطلاعات و دستاوردهای جدیدی را به دست می آورند که بر فرض بومی شدن حتی می توانند این دستاوردها را به دیگران منتقل کنند.
* نظر شما در مورد قراردادهای مشارکتی که مسئولان اجرایی کشور در روزهای اخیر پیشنهاد آن را دادند، چیست؟
شرکتهای خارجی باید در سود و زیان تولید محصول با ایران شریک باشند
- من هم چیزی جز همین پیشنهاد ندارم. پیشنهاد خوبی است که مطرح کردند. این نوع قرارداد با شرکت های خارجی باعث می شود که شرکت های مورد قرارداد تنها در سود مشارکت نداشته و اگر احیانا زیانی به دست آمد پا پس نکشند.
* این طور خودشان را درگیر می دانند که شاید به انتقال تکنولوژی هم کمک کند؟
- قطعا این کار به انتقال کامل تکنولوژی و استمرار استفاده از فناوری کمک فراوانی خواهد کرد.
* چه کار کنیم که در مراوداتی که با کشورهای دیگر و شرکت های آنها داریم به مشکلات قبلی از قبیل ترک قرارداد توسط آنها مواجه نشویم و قراردادهایی که می بندیم ضمانت اجرایی بیشتری برای طرف خارجی داشته باشد؟
لزوم توجه به منافع ملی در کنار منافع کشورهای خارجی
- اصولا وقتی که سخن از تنظیم قراردادهای امروزی است همه این نکات در آن دیده می شود. در این نوع قراردادها تمهیدات مختلفی در نظر گرفته می شود. از جمله آنها این است که این قراردادها بلند مدت و با در نظر گرفتن صادرات در کنار تولید، به گونه ای بسته شود که منافع ملی همزمان با منافع شرکت خارجی در آن دنبال شود.
قراردادهای امروزی بین المللی به نحوی بسته می شود که منافع شرکت خارجی اقتضا می کند که سرویس خودش را به صورت همیشگی و دائمی داشته باشد و اگر قرار باشد پایش را عقب بکشد زیان خواهد کرد.
* یکی دیگر از مشکلات اساسی که ما در روابط اقتصادی خارجی داریم، انتخاب شرکت ها و برندها است. چطور شرکت ها و برندهای خارجی را بر اساس شایستگی آنها انتخاب کنیم؟
در عقد قراردادهای خارجی باید دلالها را کنار بزنیم
- اصل اینکه شرکت ها توسط افراد توصیه شوند بسیار به جا است. اما امروز مؤسسات بین المللی رتبه بندی وجود دارد. این مؤسسات به صورت بی طرف بنگاه هایی را که در هر عرصه ای از عرصه های اقتصادی فعال هستند رتبه بندی می کنند و بر اساس آن رتبه بندی ها ما می توانیم نقش یک چنین دلالی ها را کاملا کنار بگذاریم و کمرنگ کنیم.
* معیارهای داخلی کشور باید چه چیزهایی باشد؟
- مؤلفه های مختلف و متعددی وجود دارد که ما را به یک انتخاب می رساند. یکی از مؤلفه ها این است که کدام یک از این شرکت ها پیشنهادی را به ما می دهند که برای ما قابل قبول تر و با منافع ملی ما سازگارتر است؟ دیگر اینکه کدام یک از این شرکت ها تجربه همکاری هایشان با ما بهتر و مثبت تر بوده؟ کدام یک از شرکت ها در وسط کار ما را رها کردند؟ این مؤلفه ها می تواند در انتخاب کمک کند.
در دوره پسا تحریم انتخاب های ما محدود نیست
در زمان و شرایطی انتخاب های ما محدود است، ولی در چنین شرایطی که ما در دوره پساتحریم هستیم انتخاب های ما محدود نیست. این محدودیت ها کاهش پیدا می کند. از این جهت باید حتما دست به انتخاب هایی بزنیم که مصالح و منافع ملی ما در آنها رعایت شده و بیشتر به سراغ کشورها و شرکت هایی برویم که نیات استعماری و استثماری در آنها مشاهده نمی شود؛ یا چنین تجربه و سابقه ای را آنها ندارند. در این شرایط باید از افتادن در دام شرکت ها و دولت هایی که به هنگام خطر دست به ایجاد خطر برای ما می زنند و ریسک ما را بالا می برند، پرهیز کنیم.
..........................................
گفتوگو: سجاد انتظاری