بحران آب و مسئله تغییرات اقلیم، موضوعی جدید یا مختص کشور ایران نیست. این بحران مسئلهای است که بیشتر کشورهای دنیا بهصورت جدی با آن مواجه هستند. کشور ایران به علت قرار گرفتن در کمربند خشک جغرافیایی و نوار بیابانی که در ۲۰ تا ۴۰ درجه عرض شمالی واقع شده، از شرایط آب وهوایی خاصی برخوردار است که جزو مناطق کم باران جهان بشمار میآید.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، بیش از 80 درصد وسعت کشور ما اقلیم خشک و نیمهخشک دارد همچنین حدود 50 میلیون هکتار از مساحت کشور را اراضی بیابانی، شورهزار و مراتع تخریب یافته کویری میپوشاند. از این میزان حدود 12میلیون هکتار در سلطهی شنهای روان و پنج میلیون هکتار دارای تپههای شنی فعال مرتفع و خطرناک است. البته در این میان نقش اختلالات گازهای گلخانه ای را نباید نادیده گرفت. که باعث افزایش درجه حرارت کره زمین شده و تشدید تنش خشکی نقش بسزایی دارند.
دمای ایران تاکنون یک درجه سانتیگراد افزایش یافته و تا نزدیک به ١۵ سال دیگر، یعنی سال ٢٠٣٠ میلادی، این مقدار به دو درجه خواهد رسید. بارش باران نیز که تاکنون حدود 15 درصد کاهش داشته (متوسط بارش در ایران از ٢۵٠ میلیمتر به ٢٠۵ میلیمتر رسیده است)، تا سال ٢٠٣٠ به حجمی بین بیست تا 30 درصد کمتر از وضعیت نرمال و معمول خواهد رسید. اینها پیشبینی وضعیت اقلیم ایران در 2-3 سال آینده نیست. اینها تغییرات برگشتناپذیر و قطعی اقلیم ایران است. کشور ما در حال حاضر با بیشترین استرس آبی مواجه است و اگر نحوه مدیریت به همین روال ادامه یابد، تا 7 سال دیگر با مشکلی عظیم مواجه خواهیم بود.
در مجموع آنچه در این سالها در ایران رخ داده است نه یک خشکسالی موقت، بلکه یک نوع تغییر اقلیم است.
مشکل از کجاست؟
اگر بخواهیم مهمترین دلیل این اتفاقات را ذکر کنیم باید بگوییم که سهم عمدهای از این بحران حاصل سو مدیریت و عدم برنامه ریزی صحیح در احیاء و مصرف آب است. بحرانی که در صورت عدم مدیریت، نتیجه ی آن جیره بندی آب، افزایش ریزگردها و توفان ها ، کند شدن روند توسعه، تاثیرات منفی بر بهداشت و همچنین کاهش محصولات کشاورزی و تولیدات صنعتی و در نهایت تحت تاثیر قرار گرفتن امنیت غذایی خواهد بود. متاسفانه بحران آب به درستی مورد توجه و رسیدگی مسوولان و نهادهای مربوطه قرار نگرفته است. مساله ی کم آبی در ایران بسیار جدی است اما کسی آن را جدی نمی گیرد. بحران آبی که برای آینده کشور خطر آفرین است. کشاورزی سنتی، تغییر الگوی کشت بر اساس هزینه و سود اقتصادی، صنعت، مصارف خانگی، شبکه آبرسانی فرسوده، مدیریت نادرست منابع آبی، افزایش جمعیت، تغییر اقلیم، توسعه ی ناپایدار و ... از عوامل به وجود آورنده ی این وضعیت هستند.
بههرحال، وقوع خشکسالی پدیدهای فراگیر در سطح دنیاست ولی نقش مدیریتهای ناصحیح در سطوح خرد و کلان در بروز بحران آب در ایران بسیار پررنگ است. برای حل این معضل جدی باید به ریشه پیدایش این معضل بپردازیم. باید بدانیم چگونه به جایی رسیدیم که تمام استانهای کشور (حتی استانهای پربارش شمالی) در وضع تنش آبی قرار گرفتهاند و از میان آنها ١٢ استان وارد تنش آبی حاد شدهاند.
کشاورزی سنتی،بزرگترین مصرف کننده آب در ایران
کشاورزی سنتی قطعا بزرگترین مصرفکننده آب در ایران می باشد، به دلیل قرار گیری ایران در منطقه خشک و نیمهخشک کرهزمین، نیاز به آب برای تولید محصولات کشاورزی بالاست از طرفی بازدهی این میزان مصرف آب، تنها میان 30 تا 40 درصد برآورد شده است. وقوع خشکسالیهای پیاپی و کاهش بارندگی در کنار تلاش بدون برنامه دولتهای گذشته برای افزایش تولید محصولات کشاورزی موجب برداشت بیش از ظرفیت منابع آب سطحی و زیرزمینی گردید بهگونهای که میزان برداشت از میزان تغذیه بیشتر و در نهایت به این مرحله از خشکی رسیدیم. پیش از تمامی اقدام ها برای حل بحران آب و خشکسالی ناشی از کمبود آب در ایران، لازم است شیوه ی کشاروزی و کشت در ایران مورد بازبینی جدی قرار گیرد چرا که هنوز بخش عمده ای از کاشت محصولات کشاورزی در ایران به روش سنتی صورت می پذیرد. همچنین در برخی مناطق کشت نوع محصول با شرایط محیطی و جغرافیایی همخوانی و تناسب نداشته و همین امر افزون بر کاهش بازدهی فیزیکی در محصولات سبب هدررفت چند برابر آب شده است. بازده پایین آبیاری در بخش کشاورزی به دلیل مشکلاتی از جمله عدم آگاهی کشاورزان، ضعف دانش فنی مناسب، شیوههای سنتی کشت و زرع، عدم وجود شبکههای آبرسانی مناسب، نبود مدیریت مصرف آب، کاربرد گونههای پر مصرف، موجب اتلاف منابع آب در کشور میشود.
در این میان،مصرف خانگی اما کمتر از 5 درصد از سهم آب مصرفی کل کشور را به خود اختصاص می دهد. با مقایسه ای سطحی می توان مشاهده کرد که این میزان مصرف در برابر مصرف 90 درصدی کشاورزی میزان ناچیزی است. البته به طور کلی اصلاح الگوی مصرف خانگی و صرفه جویی کلی در مصرف آب امری پسندیده تلقی می شود که بر عهده ی شهروندان ایرانی ساکن در هر کجای کشور است.
حفر بی رویه چاه،قاتل آب
حفر چاه و برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی نیز دیگر عامل تشدید کننده ی وضعیت آبی کشور است. در این میان نبود قوانین آسیب جدی به این بخش وارد ساخته است. برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی به چندین دلیل موجب تشدید بحران اب میگردد. در درجه اول باعث فرونشستن زمین در مناطقی میشود که منابع زیرزمینی آنها خالی شده است. این امر باعث از بین رفتن امکان کشاورزی شده و استحکام و امنیت ساختمانها را نیز به خطر میاندازد. از طرفی خالی شدن سفرههای زیرزمینی باعث میشود که مناطق پایین دست آنها نیز با کمبود منابع آبی مواجه شوند. آب چشمهها، چاهها و سطح آب دشتها و مراتع به وجود منابع آبهای زیرزمینی وابسته است. آمار دقیقی از تعداد چاههای غیر مجاز در دسترس نیست. بعضی آمارها از وجود ۱۱۰ هزار حلقه چاه غیر مجاز خبر میدهند اما وزیر پیشین کشاورزی تعداد چاههای غیر مجاز را در حدود ۳۰۰ هزار حلقه اعلام میکند.
سد سازی بی حساب و کتاب
سد سازی گسترده باعث شد دیگر در رودخانهها آبی جاری نشود. درحال حاضر حدود 45 درصد روانآبها به دلیل سدسازی کاهش داشته و به خشک شدن بسیاری از رودخانهها منجر شده است. روان آبها را پشت سدها محبوس کردهایم و دیگر فکری به حال زیردست آن نکردهایم که این آب چگونه میخواهد منتقل شود و چگونه به مزرعه برسد و در مزرعه با چه سیستمی مورد بهره برداری قرار گیرد، که بهره برداری درستی باشد. از طرفی اقلیم خشک و نیمهخشک و دمای بالا شرایط تبخیر اب پشت سد ها را ایجاد کرد .
فضای سبز،بیشترین مصرف کننده آب شیرین
منظرهای طراحی شده و فضاهای سبز شهری در ایران جزو مهمترین مصرف کنندگان آبهای شیرین شهرها به حساب می ایند. در بخش فضای سبز به دلیل عدم باور و اعتقاد به سرمایههای داخلی، از جمله گیاهان بومی، حجم انبوهی از گیاهان و بذور وارداتی با خروج مقادیر هنگفت ارز به کشور وارد گردیده است که به دلیل نیاز آبی بالا و عدم سازگاری و تطابق آنها با شرایط آب و هوایی ایران، موجب بروز مشکلات و هزینههای فراوانی مانند مصرف بالای آب و افزایش هزینه نگهداری فضای سبز گردیده است. نبود برنامهای جامع برای منظر سازی کم نیاز به آب یکی از دلایل تشدید وضعیت بحرانی اب می باشد.
واما راهکار چیست؟
در اولین قدم برای حفظ ذخایر آبی،باید به سمت افزایش کارآیی مصرف آب حرکت کنیم تا با کمک کاهش سطح زیر کشت اراضی کشاورزی در مناطق بحرانی، استفاده از روشهای آبیاری تحتفشار با تکیه بر افزایش بهرهوری آب، استفاده از پتانسیل بالای پساب تصفیهشده برای آبیاری اراضی کشاورزی، یکپارچهسازی اراضی کشاورزی خرد و اجرای آبیاری مدیریتشده در سطح کلان، روشهای بهزراعی و بهنژادی مانند اصلاح روشهای کاشت، اجرای سیاست تغییر کاربری اراضی در الگوی کشت مبتنی بر مزیت نسبی، تلاش در جهت کاهش سطح کشت محصولات با مصرف بالای آب (مانند برنج)، اصلاح و توسعه کاشت ارقام کم مصرف، اولویتدهی به گیاهان پاییزه به منظور استفاده از بارندگیهای پاییز و زمستان، الگوی کشت متناسب با اقلیم هر منطقه برای توقف برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی.
از سویی دیگر، طی 10 سال گذشته میزان برداشت آب از سفرههای آب زیر زمینی بدون آنکه افزایش تولید چشم گیری داشته باشیم افزایش پیدا کرد. برای اینکه بتوانیم طی چند سال آینده به حالت عادی برسیم باید سطح برداشت آب از منابعمان را به نصف برسانیم و این کار باید هرچه سریع تر اغاز گردد. همچنین نیاز است آبها از طریق لوله منتقل شود. ما اگر آب را داخل رودخانه یا کانال خاکی رها کنیم به علت دمای بالا، بخش عظیمی از طریق تبخیر از بین خواهد رفت.
راهکار دیگر،استفاده از پساب در فضاهای سبز شهری و باغات میوه برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی بسیارمیتواند مناسب باشد. آب بازیافتی حاصل از تصفیه فاضلاب برای آبیاری سطح وسیعی از این اراضی میتواند مورد استفاده قرار میگیرد. در شهرها می توان فاضلاب را جمع آوری کرده و پس از تصفیه، برای کشاورزی استفاده کنیم. این بازیابی حدودا باعث تولید 7 یا 8 میلیارد متر مکعب پساب میگردد که می توان با آن هزاران هکتار زمین را زیر کشت برد و کمک بزرگی به کشاورزی کشور کرد.
اگر طالب مصرف کمتر آب در بخش کشاورزی هستیم کشت گلخانه ای را از یاد نبریم. گسترش کشت گلخانهای در کشور از دیگر راهکارهای مناسب جهت مدیریت اب است، در کشتهای گلخانهای میانگین مصرف آب ۱۰برابر کاهش یافته و برداشت محصول ۱۵ برابر افزایش پیدا میکند.
در بحث فضای سبز نیز، راه حلی که میتوان جهت کاهش مصرف اب و کاهش تبخیر و تعرق در منظر سازی و طراحی محیطی به کار بست، الگوهایی از منظر سازی در مناطق خشک است که در آن با بکار گیری اصولی مانند کاربرد گونههای بومی و مالچها، مصرف آب را به حداقل ممکن میرسانیم. ایران کشوری ممتاز با رتبه بالا از نظر غنای گیاهی و تنوعزیستی محسوب میشود. ذخایر ژنتیک گیاهی ایران میتواند به عنوان گنجینهای گرانبها در باغبانی و فضای سبز ایران مورد استفاده قرار گیرد. استفاده از گیاهان مقاوم و بومی منطقه مصرف آب را تا حد زیادی کاهش خواهد داد. مالچ دهی نیز روشی مناسب برای کاهش تبخیر و تعرق و افزایش کارایی آب در فضای سبز میباشد.
در بحث آب آشامیدنی و شهری و مصارف خانگی دو نکته باید مد نظر قرار گیرد، نکته اول فرهنگ سازی است. مردم باید توجیه شوند تا احساس مشکل کنند و مصرف آب خود را مدیریت کنند. احتیاج داریم به توسعه، ترویج و آموزش استفاده صحیح از آب به مصرف کنندگان جهت ارتقاء سطح فرهنگ و اگاهی مردم و جامعه. همه مردم باید به این مساله آگاه شوند که صرفه جوی در مصرف آب را از خودمان شروع کنیم و مشکل جامعه را مشکل خود و خانواده خود بدانیم. مورد دیگر بحث قیمت گذاری آب است. آب ارزان است و باید قیمت آن حدودی افزایش یابد. برخی خانوار و مراکز با خیال راحت مصرف کرده و فکر می کند اگر هزینه آن را پرداخت کند، مشکل حل می شود. در حالی که ما باید خود را برای آینده آماده کنیم.
وزرات تغییرات محیط زیست و آب هوا،یک راهکار
اقلیم جهان با سرعتی بی سابقه در حال تغییر است که پیامد هایی همچون کاهش امنیت غذایی، خشکسالی، فقر، افزایش مخاطرات طبیعی و افزایش تنشهای اقتصادی - اجتماعی را به دنبال دارد. مطالعات نشان می دهد که متأسفانه مدیریت ناپایدار و ارزیابی نشده در کشورهای خاورمیانه منجر به رشد مضاعف سرعت تغییر اقلیم و گسترش بحرانهای زیست محیطی در منطقه شده است. گسترش چشم گیر ریزگردها، خشک شدن تالاب ها، شوری و کم باروری اراضی کشاورزی در سال های اخیر گواهی بر این مدعاست. از این رو کشورهای منطقه نیازمند باز تعریفی از مدیریت بر مبنای توسعه پایدار و برنامه ریزی ارزیابی شده هستند. پیشنهاد می شود وزارت خانه تغییرات محیط زیست و اب و هوا (Environment and Climate Change) در ایران به منظور محافظت و بهبود کیفیت محیط زیست، ارزیابی جنبه های علمی و فنی سیستم اقلیمی و تغییر اقلیم، روش های مقابله و کاهش اثرات تغییر اقلیم، روش های کاهش انتشار گازهای گلخانه ای، مقابله با تنش های گرمایی و خشکی، ارزیابی علمی، فنی، اقتصادی و اجتماعی مرتبط با تغییر اقلیم و اثرات آن برکشور ایران تشکیل شود تا از بتوان با تدوین برنامه ای جامعه از بحران های اینده جلوگیری کرد.
مهم ترین مسئله امروز ما عدم پذیرش بحران و نبود همت کافی سیاست گذاران برای برخورد با مسئله کم آبی است. توسعه پایدار یک مفهوم همه جانبه و چند بعدی شامل ابعاد اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی است. برنامه های ما در حوزه آب با توجه به اصول توسعه پایدار نیست و این موضوع را مد نظر نداریم. اگر درست مدیریت کنیم، با همین آب و خاک، به راحتی میتوان زندگی کرد. اما به گونه ای داریم مدیریت می کنیم که نگرانیم در آینده ای نزدیک بحران ایجاد شود. نکته مهم اینکه نباید فراموش کنیم راه حلهای انفعالی و کوتاه مدتی که برای رفع کمبود و بحران آب، بدون توجه به مبانی اکولوژیک و شرایط اقلیمی و فرهنگی یک منطقه اتخاذ میشوند، در دراز مدت تاثیرات منفی زیادی خواهند داشت.
* محمد حسین شیخ محمدی
پژوهشگر حوزه کشاورزی و محیط زیست