جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

فرشاد مومنی: برنامه ششم توسعه بدون اعتنا به عدالت اجتماعی جست و جوی سراب است

کد خبر: ۸۳۴۶۸
فرشاد مومنی: برنامه ششم توسعه بدون اعتنا به عدالت اجتماعی جست و جوی سراب است

مدیر موسسه دین و اقتصاد معتقد است که جامعه ما بدترین شکل پاداش دهی را نسبت به معلمان اعمال می کند. او معلمان را جزو گروهایی می داند که بیشترین مشقت ها را در زندگیشان تجربه می کنند و تلاش می کنند که در یک اقتصاد رانت زده برای علم جایگاهی ایجاد کنند.

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری و اطلاع‌رسانی جماران، دکتر فرشاد مؤمنی، مدیر مؤسسه دین و اقتصاد به مناسبت میلاد حضرت علی (ع) و شهادت آیت الله مطهری با موضوع «بازخوانی مسئله عدالت اجتماعی» به سخنرانی پرداخت.

مومنی مساله عدالت اجتماعی را مساله ای سرنوشت ساز دانست و اظهار کرد: در قرآن مجید یکی از مهمترین فلسفه های بعثت انبیاء ماجرای «لیقوم الناس بالقسط» عنوان شده است. مولای متقیان علی بن ابیطالب (ع) نیز شهید عدالت محسوب می شود. به تعبیر سخن امام خمینی (ره)، سیره معلمین سیره انبیا است و مساله کلیدی کنونی جامعه به طور کلی و نیروی کار به طور خاص این است که نابرابری های ظالمانه و فاقد توجیه و بی اعتنایی های غیر عادی به حقوق نیروی کار است. در این مسیر با مانع بسیار بزرگ رو به رو هستیم.

وی افزود: مرحوم دکتر شریعتی از قول سید جمال الدین اسد آبادی مطرح می کند که اثر تخریبی بد دفاع کردن از حمله کردن بیشتر است. در دوره احمدی نژاد به بدترین شکل ممکن از عدالت دفاع شد. آن ها به نام عدالت، کارایی و آزادی را با محدودیت ها و نا هنجاری های غیر عادی رو به رو کردند. به نام عدالت اخلاق را زیر پا گذاشتند و به فساد دامن زدند و اشتغال مولد را در ایران به آرزویی دست نیافتنی تبدیل کردند.

مدیر موسسه دین و اقتصاد با بیان این که دولت احمدی نژاد شرایطی را به وجود آورد که سبب شد در دولت جدید از آن سوی بام لطمه ببینیم، توضیح داد: گروهی از عدالت اجتماعی به شکل نامناسبی دفاع کردند و گروهی دیگر به این دلیل که نسبتی با گروه قبلی نداشته باشد اساسا بحث عدالت اجتماعی و توجه به آن را به کلی کنار گذاشتند.

وی تصریح کرد: دولت کنونی هرچه دیرتر از غفلت خارج شود هم هزینه های حیثیتی بسیار بزرگی را به خود تحمیل می کند و هم باعث خواهد شد که فرصت های کوچک و بزرگ به ضد خود تبدیل شود. در اصول گفته می شود که هدف عدالت حفظ عزت نفس و کرامت انسان ها در سطح خرد و بالندگی جامعه، ارتقا بنیه تولیدی و منزلت ملی در سطح کلان و پایداری همه ی عرصه ی حیات جمعی در سطح توسعه است. از این زاویه گفته می شود که آن هایی که عدالت را در مقابل آزادی و کارایی قرار می دهند، هر سه را قربانی می کنند.

مومنی با اشاره به اینکه در ادبیات توسعه مسیری به نسبت طولانی در زمینه ی نسبت عدالت اجتماعی و توسعه طی شده است، اظهار کرد: تلقی های اولیه این بود که عدالت اجتماعی می تواند برای تولید مخاطره آفرین باشد. کوشش های دهه ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ مساله عدالت اجتماعی را از آن زاویه به حاشیه کشاندند و آنچه که در عمل حاصل شد این بود که بی اعتنایی به عدالت آن چنان عرصه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را دچار نابسامانی و ناپایداری می کند که اولین و بزرگترین قربانی بی اعتنایی به عدالت اجتماعی، تولید است. از آن زمان تا امروز کوشش های نظری ارزنده و تجربه های عملی بسیار قابل توجه ای در اختیار ما قرار دارد. امیدوارم دولت جدید از تجربه های جهانی و تجربه های تاریخی ایران عبرت بگیرد و جایگاه بایسته ای را برای عدالت اجتماعی در برنامه ششم لحاظ کنند، در غیر اینصورت تجربه دولت فعلی چیزی فراتر از تجربه دولت قبل نخواهد بود.

عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی به ارائه نکاتی از یکی از ارزنده ترین یادگار های شهید مرتضی مطهری، کتاب «بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی» پرداخت و گفت: در صفحه ۱۴ و ۱۵ این کتاب شهید مطهری به پاشنه آشیل انحراف از اسلام اشاره می کند که به برخورد های مقدس معابانه و کوته فکرانه با مساله عدالت اجتماعی باز می گردد. ایشان می فرمایند: «اصل عدالت از مقیاس های اسلام است که باید دید چه چیزی بر آن منطبق می شود. عدالت در سلسله علل احکام است نه در سلسله معلولات... . نه این است که آنچه دین گفت عدل است، بلکه آنکه عدل است دین می گوید. این به معنای مقیاس بودن عدالت برای دین است... . مقدسی اقتضا می کند که بگوییم دین مقیاس عدالت است، اما حقیقت اینطور نیست... . در جاهلیت دین را مقیاس عدالت و حسن و قبح می دانستند اما در سوره ی اعراف از آنها نقل می کند که هر کار زشتی را به حساب دین می گذاشتند. "

وی ادامه داد: فهم دینی ما با ملاک های عدالت اعتبار سنجی می شود و نه برعکس. همه آن هایی که به سمت مطلق انگاری رفتند و سر از جنایکاری به نام دین درآوردند، افرادی هستند که به منزلت عقل در اندیشه اسلامی توجه کافی نکرده اند. بنابراین تلاش برای فهم عدالت و نحوه فهم ما از عدالت اجتماعی اثر سرنوشت ساز در آینده ما خواهد داشت. در کتاب « بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی » در ریشه یابی دلایل انحطاط جامعه اسلامی، فقیهان را مقصر اصلی معرفی می کنند. در صفحه ۲۷ این کتاب مطرح شده است که اصل عدالت اجتماعی با همه ی اهمیت آن در فقه مورد غفلت واقع شده است. این موضوع سبب رکود تفکر اجتماعی فقیهان ما گردیده است.

مومنی در ادامه به بررسی مساله اجتماعی در ادبیات توسعه پایدار پرداخت و اظهار کرد: حتی پایداری زیست محیطی هم بیش از هر عاملی تابعی از وضعیت عدالت اجتماعی است. اگر محیط زیست به سوی انحطاط می رود و تخریب های وسیع در آن صورت می گیرد، راه حل اصولی ریشه یابی مساله در بی عدالتی های اجتماعی است؛ آنچه که در ادبیات توسعه به عنوان آلودگی فقر صورت بندی مفهومی شده است و نشان می دهد که تا زمانی که مساله بنیادی فقر گسترده حل و فصل نشود، در جوامع در حال توسعه حل و فصل کردن بحران محیط زیست غیر ممکن خواهد بود. در جوامعی که نابرابر ساز است روحیه ی مسئولیت گریزی و همه چیز خواهی و افزایش می یابد و اثر نمایشی و چشم و هم چشمی می تواند مشکل آفرینی کند. در ادبیات توسعه پایدار گفته می شود که جامعه نابرابر ساز سبب می شود که به صورت نظام وار انگیزه های دانایی، کارایی و بهره وری تضعیف شوند و به جای آن رانت، ربا و فساد همه گیر شوند.

این اقتصاددان به سه مولفه کلیدی در تجربه های توسعه عادلانه در سطح دنیا اشاره کرد و گفت: نخستین مولفه این است که افرادی در مقایسه میان اشتغال مولد برای رفع فقر و اعطای کمک های مالی، کمک های مالی را انتخاب می کنند. این اتفاق سبب می شود که عملا نابرابری ها افزایش یابد. همانطور که می دانید سال 1384 تا 1392 از این ناحیه با خسارت های فاجعه آمیز رو به رو بودیم. مولفه دوم به عنوان درس های قرن 20 در زمینه کوشش برای تحقق توسعه عادلانه مطرح می شود. در چهارچوب عدالت اجتماعی یکی از پاشنه آشیل های سیاست گذار این است که به نام عدالت اجتماعی به تحریک تولید یا به تحریک مصرف بپردازد. تمام رویکردهایی که نقطه عزیمت خود را برای عدالت اجتماعی، تحریک مصرف قرار دادند، بدون استثنا شکست خورده اند.

وی افزود: مولفه سومی که در تجربه های جهانی توسعه عادلانه مورد تاکید قرار می گیرد مقیاس کارایی است. گفته می شود که هر رویکردی که به نام عدالت اجتماعی باشد و برنامه اصلی خود را بر ارتقا کارایی قرار نداده باشد، شکست خورده است. در چهارچوب رویکردی که عدالت را خارج از حیطه کارایی دنبال می کند قطعا شکست وجود دارد. یکی از لوازم کارایی این است که هزینه فرصت مفت خوارگی در اقتصاد بالا باشد و افراد نتوانند با استفاده از رانت، ربا و فساد درآمد های غیر عادی کسب کنند.

این کارشناس مسائل اقتصادی به یکی از گرفتاری های بزرگ در اقتصاد سیاسی ربع قرن اخیر اشاره کرد و گفت: یک سر هر فاجعه ای که رخ می دهد به بنیاد بازار و توجیح آن رویه های ضد توسعه ای با منطق های بنیادگرایی بازار مرتبط می شود. در حالی که اگر به شکل عمیق اقتصاد بازار را مورد مطالعه قرار دهیم، می بینیم که تمام وعده هایی که اقتصاد بازار می دهد مانند بهینگی، کارایی و آزادی بدون استثنا منوط به برقراری عدالت اجتماعی است. فرض همگن پنداری بازیگران اقتصاد و همگون پنداری محصولات به معنای در آستانه برابری کامل بودن است. اقتصاد بازار تنها به شرطی که این مناسبات وجود داشته باشد می تواند به کارایی، بهینگی و آزادی دست یابد. متاسفانه نئوکلاسیک های وطنی در ایران در این زمینه به کلی ساکت اند.

وی ادامه داد: در بحث های جدیدی که در طی ربع قرن اخیر درباره مبارزه کارآمد با فقر مطرح می شود، گفته می شود که در مبارزه با فقر در غیاب طراحی یک برنامه ملی، بهره وری امکان ناپذیر است. در دوره احمدی نژاد از این ناحیه ظلم های بسیاری به ایران وارد شد. به این معنا که در آن زمان هر چیزی که بویی از بهره وری به مشام می رساند با مخالف ها، ممانعت ها و فشارهای غیر متعارف مواجه می شد.

مومنی به کتاب«جامعه پسا صنعتی» نوشته یکی از مطرح ترین دانشمندان آینده شناس و متفکران بزرگ مدیریت به نام پیتر دراکر اشاره کرد و گفت: پیتر دراکر در این کتاب بیان می کند که مهمترین لازمه امکان پذیری حرکت بهره وری این است که ترتیبات نهادی به گونه ای سامان پیدا کند که در آن اقتدارهای مبتنی بر پول و زور جای خود را به اقتدار های مبتنی بر علم دهند. از این زاویه قصد دارم که از مقام معلمان تقدیر کنم.

مدیر موسسه دین و اقتصاد افزود: جامعه ما بدترین شکل پاداش دهی را نسبت به معلمان اعمال می کند در حالی که معلمان جزو گروهایی هستند که بیشترین مشقت ها را در زندگیشان تجربه می کنند. آنها تلاش می کنند که در یک اقتصاد رانت زده برای علم جایگاهی ایجاد کنند و بذر دین، توسعه، کارایی و بهره وری بکارند. در نظام پاداش دهی کشورمان آنهایی که ربا خوار، دلال و واسطه هستند برخورداری های غیر عادی دارند و آن هایی که بذر علم می پاشند، در سختی و مشقت هستند.

این اقتصاددان در پایان سخنان خود عنوان کرد: باید امیدوار باشیم که دولت محترم در آستانه تدوین برنامه ششم این بلوغ فکری را از خود نشان دهد که جست و جو کردن توسعه در دوره سال های برنامه ششم بدون اعتنا به عدالت اجتماعی، جست و جوی سراب بیشتر نخواهد بود. برای برقراری عدالت اجتماعی نیز علم محوری، تولید محوری و مهار زیاده خواهی های رانت خواران، ربا خواران و واسطه ها باید در دستور کار قرار گیرد.

انتهای پیام

دیدگاه شما