موسی خانی گفت: در بحث عدالت، شرایط به شکلی شده است که داشتن یا نداشتن پول نسبت به گذشته بسیار متفاوت شده است. زمانی که موارد بیشتری را در جامعه بتوان با پول خرید، بسیار متفاوت است که پول داشته باشید یا نداشته باشید. برای نمونه هنگامی که به منظور ادامه تحصیل فرزندانتان در مدرسه خوب باید پول پرداخت کنید، بسیار متفاوت است که شما پول داشته باشید یا نداشته باشید. سندل در جمله ای می گوید: «به علت اینکه بسیاری از موارد را می توان خرید، در حال حاضر نیش نابرابری نسبت به قبل گزنده تر شده است».
به گزارش خبرنگار جماران، علیرضا موسی خانی، کارشناس مسائل اقتصادی، در نشست هفتگی موسسه دین و اقتصاد با موضوع «نقد و بررسی کتاب «آنچه با پول نمی توان خرید» نوشته مایکل سندل»، به توضیحی از مایکل سندل پرداخت و گفت: مایکل سندل، سال 1953، در ایالت مینه سوتا آمریکا متولد شد. او فیلسوف سیاسی و استاد تمام دانشگاه هاروارد آمریکا است. بخشی از شهرت جهانی وی به دلیل کلاس های عدالتی است که به شکل آنلاین قابل مشاهده است. اولین کتابش تحت عنوان «عدالت، درآمدی بر فلسفه سیاسی و اخلاقی» در سال 1982 نوشت و سپس کتاب «لیبرالیسم و محدودیت های عدالت» را منتشر کرد و در سال 2012 نیز کتاب آخر خود به نام «آنچه با پول نمی توان خرید» را منتشر کرد که خوشبختانه در مدت 2 سال به زبان فارسی ترجمه شده است.
وی به منظور نشان دادن رویکرد مایکل سندل درباره ی پول، به بررسی برخی از سرفصل های کتاب بسیار مفصل و جامع «فلسفه پول» نوشته ی گئورگ زیمل، جامعه شناس مشهور آلمانی پرداخت و گفت: در این کتاب، زیمل ارتباط غیر قابل قطع میان پول، فرد و جامعه مدرن را مورد بررسی قرار داده است. او به مجموعه ای از نکات مثبی و منفی درباره ی کارکردهای پول اشاره کرده است. زیمل می گوید که برخلاف سایر اجناس که برای ما دارای سابقه تاریخی مشخصی هستند و با آن ها رابطه ی حسی داریم، با پول رابطه حسی نداریم. برای نمونه با ماشین و منزل ارتباط حسی برقرار می کنیم که با پول این ارتباط را برقرار نمی کنیم. مسئله دوم نیز این است که پول، نقشی در کارکرد آن در مبادله بازی نمی کند. این مسئله را مایکل سندل با مثال های متعدد خود به چالش می کشاند.
موسی خانی با اشاره به اینکه «کارکرد پول در اغنیا و فقرا متفاوت است»، اظهار کرد: پول در دست اغنیا، مانند مومی است که به هر شکلی که بخواهند آن را خرج می کنند. برای نمونه می توانند سرمایه گذاری کنند و مسافرت روند و مصرف خود را بیشتر کنند. اما پول در دست فقر تنها نقش زغال سنگ و سوخت را ایفا می کند و قدرت مانور پول برای فقرا وجود ندارد.
وی به بررسی «ویژگی های مثبتی که گئورگ زیمل برای پول در سال 1900 مطرح کرده است» پرداخت و اظهار کرد: پول، مبادله از راه دور را نیز امکان پذیر می کند. در دنیای پیشامدرن با ابزارهای مبادلاتی مانند طلا و نقره امکان مبادله از راه دور وجود نداشته است. مسئله مثبت بعدی این است که پول دارای اثرات آزادی بخش است و به فرد استقلال می دهد. پول به واسطه قدرتی که به فرد می دهد، تعاملاتش را از جامعه محدود، بسط می دهد و او را از جامعه محدودی که در آن قرار دارد، با جوامع دیگری که پیرامونش است، مرتبط می کند. در نتیجه پول تعاملات انسانی را افزایش می دهد. در واقع پول هم استقلال فرد را حفظ می کند و هم آزادی فرد را افزایش می دهد و هم تعامل فرد را با سایر انسان های جامعه بیشتر می کند و هم جامعه ی فرد را بزرگ تر از جامعه ی قبلی که در آن حضور داشت می کند.
این تحلیل گر مسائل اقتصادی به بیان «ویژگی های منفی پول از دیدگاه زیمل» پرداخت و گفت: زیمل معتقد است که پول هدفی در خود نیست اما می تواند به هدفی در خود تبدیل شود. به این معنا که به دست آوردن پول در آینده می تواند به هدف تبدیل شود. ویژگی دومم این است که علی رغم اینکه پول صرفا دارای ارزش قراردادی است، اما ارزش ماهوی همه چیز را سلب می کند و همه ی موارد را قابل اندازه گیری و کمیت پذیر می کند. جمله پایانی زیمل که مورد توجه مایکل سندل نیز است، این است که «تتور پول از ارزش مادی یعنی طلا و نقره، به ابزار کارکردی صرف یعنی پول کاغذی باعث شیء ای شدن تمام محتوای حیات اجتماعی شامل اقتصاد و فرهنگ خواهد شد». این مهم ترین منفی است که زیمل نام آن را «تقلیل کلی کیفیت به کمیت» نهاده است. به این معنا که پول وارد عرصه اجتماع می شود و تمام حیطه ها را قابل کمی کردن و اندازه گیری کردن می کند و در خلال این اقدام، بسیاری از کیفیت های آن ها را کاهش می دهد.
موسی خانی اظهار کرد: مکاتب اخلاقی را به سه مکتب اخلاقی عمده تقسیم بندی می کنند. مکتب اخلاقی نخست، مکتب اخلاقی فضیلت گرا و منسوب به ارسطو است. ارسطو معتقد بود که اگر چهار صفت حکمت، شجاعت، عفت و عدالت در فردی وجود داشته و این چهار صفت به کمال رسیده باشند، فعلی که از آن فرد صادر می شود، اخلاقی است. اما اگر این چهار صفت در وجود فرد به کمال نرسیده باشد، اگر فردی فعلی را انجام دهد، آن فعل غیر اخلاقی است. برای نمونه فرض کنید فردی در جمعی سخنرانی می کند. اگر آن چهار صفات در فرد سخنران نهادینه نشده باشد، ممکن است بیان سخنرانی برای سخنران باعث ایجاد غرورو شود. بنابراین ایراد سخنرانی، فعل غیر اخلاقی محسوب می شود. اما اگر این چهار صفت در سخنران به کمال رسیده باشد، بنابراین سخنران دیگر دچار غرور نمی شود و نفس سخنرانی عمل غیر اخلاقی تلقی نمی شود.
وی درباره ی مکتب اخلاقی دوم گفت: مکتب اخلاقی وظیفه گرایی کانت، مکتب دوم است. کانت برای افعال حسن و قبح ذاتی قائل است. او معتقد است که دروغ گفتن فارغ از نتیجه ای که حاصل می کند، در هر شرایطی عمل غیر اخلاقی است. در دیدگاه کانت، انسان غایت است. آگاهی به انسانیت انسان در درجه نخست اخلاق قرار دارد. به این معنا که باید توجه داشت که فعلی که صادر می شود، فرد را نباید از انسانیت خود براندازد. مکتب اخلاقی سوم، مکتب اخلاقی فایده گرایی، منسوب به جرمی بنتام و سپس منسوب به جان استوارت میل است. مکتب فایده گرایی به این شکل مطرح می شود که نتیجه فعالیت ها، اخلاقی بودن و غیر اخلاقی بودن فعل را مشخص می کند. اگر عملی را انجام دهید که خیر جمعی را در آن نهفته باشد، با این وجود که نوع رفتارتان رفتار شایسته ای نباشد، آن فعل، فعل اخلاقی است چرا که نتیجه خوبی را همراه داشته است.
موسی خانی با اشاره به نمونه ای از مکتب فایده گرا، گفت: در فیلم لینکلن که در سال 2011 توسط اسپیلبرگ ساخته شده است، لین کول به این منظور که مجوز لغو لایحه ی برده را از مجلس بگیرد، 25 رأی کم داشت. او به منظور کسب این 25 رأی، نماینده های حزب مخالف را شناسایی کرد و بیوگرافی تمام آنها را به دست آورد و مشخص کرد که تعدادی از آنها ترسو هستند. بنابراین با تهدید کردن آنها، رأیشان را به دست آورد. تعدادی دیگر پول دوست بودند، بنابراین، از طریق رشوه دادن به آن ها، رأی این عده را نیز کسب کرد. بنابراین 25 رأی را به روش های غیر اخلاقی فراهم کرد و توانست آن رأی تاریخی را از نمایندگان بگیرد و برده داری را لغو کند. افرادی که به مکتب فایده گرایی معتقدند، بر این باورند که به این دلیل که خیر جمعی قابل توجهی از این عمل حاصل شده است، عمل لین کول غیر اخلاقی نیست.
این کارشناس مسائل اقتصادی اظهار کرد: گرایش مایکل سندل، مکتب وظیفه گرایی کانتی است. او برای انسانیت انسان بسیار ارزش قائل است. او در کتاب «آنچه با پول نمی توان خرید» بیشتر ویژگی ها و اثرات منفی پول در جامعه را مورد بررسی قرار داده است. البته در مقدمه کتاب به اثرات مثبت پول نیز اشاره می کند و می گوید که پول نقش بسیار موثری را در جامعه ایفا می کند.
وی به بیان «چکیده مطالبی که مایکل سندل در کتاب «آنچه با پول نمی توان خرید» ارائه می دهد» پرداخت و افزود: ارزش های بازاری، رفته رفته نقش بیشتر در زندگی انسان ها ایفا می کنند. منطق خرید و فروش، علاوه بر کالاها، بر تمام شئونات زندگی ما سایه می اندازد و همه چیز را به کالا تبدیل می کند. جمله ای که نویسنده به آن تاکید فراوان دارد این است که «دست اندازی بازار و حاکم شدن تفکر بازاری بر جنبه هایی از زندگی ما که از قدیم، هنجارهای غیر بازاری بر آنها حاکم بوده، یکی از مهم ترین تحولات زندگی معاصر ما است». از پس از جنگ جهانی دوم و مکتب شیکاگو، معتقد بودیم که اقتصادمان، اقتصاد بازار است اما توجه نمی کردیم که زیر پوست شهر اتفاق دیگری رخ داده است و از اقتصاد بازاری به جامعه ی بازاری رسیده ایم.
موسی خانی با اشاره به نمونه هایی که مایکل سندل در کتاب «آنچه با پول نمی توان خرید» بیان کرده است، خاطر نشان کرد: چیزهایی هستند که با پول نمی توان خرید اما این روزها تعدادشان زیاد نیست. امروزه تقریبا هرچیزی قابل خرید و فروش است. برای نمونه سلول زندان بهتر شبی 82 دلار است. در ایالت کالیفرنیا و چند ایالت دیگر، زندانی ها می توانند تسهیلات را خریداری کنند. عبور خودرو تک سر نشین از خط ویژه در ساعت های پر رفت و آمد 8 دلار است. گویا در ایالت های آمریکا هنگامی که اتوبان ها شلوغ است، به ازای 8 دلار اجازه می دهند که ماشین ها از خط ویژه عبور کنند. حتی مادر هندی جانشین برای حمل جنین نیز قیمت دارد. به ازای 6250 دلار می توان مادر هندی برای حمل جنین خریداری کرد. زوج های غربی که به دنبال مادر جانشین می گردند، بیشتر به هندوستان می روند چرا که هزینه آن کمتر و تعداد مادران عرضه کننده جنین بیشتر است. پروانه شکار کرگدن سیاه در حال انقراض نیز به قیمت 150 هزار دلار خرید و فروش می شود.
موسی خانی افزود: شماره تلفن همراه پزشک نیز به قیمت 1500 دلار به بالا درسال خرید و فروش می شود. روز به روز پزشکان بیشتری تلفن همراه خود را در ازای گرفتن پول در اختیار مریضان قرار می دهند تا خدمات تلفنی ارائه دهند. پذیرش دانشجو در دانشگاه های معتبر آمریکا نیز از نمونه های اقلامی است که با پول می توان خرید. اگرچه قیمت آن را ذکر نکرده اند، اما مسئولان چند دانشگاه بزرگ گفته اند که دانشجویان نه چندان با استعدادی را می پذیرند که خانواده های ثروتمندی دارند. به آن دلیل که این خانواده ها می توانند مبالغ بالایی را به دانشگاه کمک کنند.
این اقتصاددان با اشاره به «تبصره ی سندل برای افراد فقیر»، گفت: او می گوید این موارد ذکر شده را تمام افراد جامعه نمی توانند بخرند اما ناراحت نباشید، راه های کسب پول بسیاری نیز برای افراد فقیر وجود دارد. برای نمونه قیمت کرایه دادن پیشانی یا جای دیگری از سطح بدن برای تبلیغات بازرگانی، به قیمت 777 دلار در سال است. شرکت هواپیمایی نیوزلند 30 نفر را استخدام کرد که سرشان را از ته بتراشند و روی سرشان عبارت «می خواهید هوایی عوض کنید، به نیوزلند سفر کنید» را خال کوبی کنند. موش آزمایشگاهی شدن برای آزمایش داروها راه دیگر برای پول دار شدن است. قیمت این اقدام به وسعت آزمایش یا میزان اختلالی که در بدن ایجاد می کند، بستگی دارد. جنگیدن در سومالی و افغانستان و عراق برای شرکت های نظامی خصوصی نیز از 250 دلار در ماه تا 1000 دلار در روز درآمد دارد که به مهارت های نظامی، تجربه و ملیت فرد بستگی دارد. ایستادن در صف در طول شب در کاخ کنگره برای نگه داشتن نوبت برای لابی گرانی که تمایل دارند در جلسه کنگره شرکت کنند، نیز از دیگر فعالیت هایی است که می توانید از طریق آن کسب درآمد کنید.
موسی خانی گفت: مایکل سندل معتقد است که از دو موضع عدالت و فساد نگرانی وجود دارد. او معتقد است که حداکثر تشخیصی که عده ای از فلاسفه داده اند این است که این نمونه ها حاصل طمع انسان است و اگر بر پاک دستی توصیه کنیم، این مسائل قابل حل است. سندل این تشخیص را تشخیص ناقصی می داند.
نیش نابرابری نسبت به قبل گزنده تر شده است
وی درباره عدالت، بیان کرد: در بحث عدالت، شرایط به شکلی شده است که داشتن یا نداشتن پول نسبت به گذشته بسیار متفاوت شده است. زمانی که موارد بیشتری را در جامعه بتوان با پول خرید، بسیار متفاوت است که پول داشته باشید یا نداشته باشید. برای نمونه هنگامی که به منظور ادامه تحصیل فرزندانتان در مدرسه خوب باید پول پرداخت کنید، بسیار متفاوت است که شما پول داشته باشید یا نداشته باشید. سندل در جمله ای می گوید: «به علت اینکه بسیاری از موارد را می توان خرید، در حال حاضر نیش نابرابری نسبت به قبل گزنده تر شده است». به این معنا که در حال حاضر با این مکانیسم و با این بازاری کردن تمام موارد در جامعه، نیش نابرابری برای افراد بی بضاعت و کم بضاعت گزنده تر شده است.
موسی خانی افزود: بیمارستان ها نیز از نمونه های دیگری هستند. هنگامی که دسترسی به پزشک و جراح خوب نیازمند به پول بیشتری باشد، فشار روانی و عاطفی که به فرد فقیر می آید بسیار زیاد است. برای نمونه چین به سمت خصوصی سازی نظام درمان خود حرکت کرده است. با کاهش بیمارستان های دولتی، حجم مراجعه کنندگان به این بیمارستان ها افزایش پیدا کرده است و به منظور نوبت گرفتن و ورود به بیمارستان های دولتی، باید ساعت ها در صف بمانید. این اتفاق منجر به پیدایش صنعت دلالی شده است که عده ای در صف می ایستند و نوبت خود را می فروشند. در ایالات متحده نیز پدیده ای به نام «پزشک ملازم» ایجاد شده است. هر پزشک تعداد مشخصی خانواده را در مدت یک سال پوشش دهد. از هر خانواده برای هر عضو خانواده 15 هزار دلار و برای کل خانواده 25 هزار دلار دریافت می کند و در طی سال در خدمت این خانواده ها است. به این معنا این خانواده تنها به مطب این پزشک مرا جعه می کنند. این نظام درمان در آمریکا و چین ماهیتاً آن چنان با یکدیگر متفاوت نیستند، هر دو نظام به ضرر افرادی است که انتهای صف قرار دارند و نمی توانند از این خدمات استفاده کنند.
بازار ارزشهای خودش را به همراه خود به جامعه وارد می کند
این تحلیل گر مسائل اقتصادی با توضیح «مسئله فساد از منظر مایکل سندل»، گفت: بحثی که مایکل سندل مطرح می کند این است که بازار تنها کالا پخش نمی کند، نوع نگاه به کالا را نیز پخش می کند. بازار ارزشهای خودش را به همراه خود به جامعه وارد می کند. در دنیای مدرن گفته شده است که ایدئولوژی ها، ادیان و اعتقادات را که سبب واگرایی میان انسان ها می شود را در خانه بگذارید و هنگامی که در عرصه عمومی جامعه وارد می شوید، آزاد وارد شوید. سندل توضیح می دهد که این نکته متمم را نمی گویند که بازار با تمام ارزش هایش، که خیلی نیز فربه است، میان جامعه ایستاده است و ارزش های خود را رفته رفته به افراد دیکته می کند. اتفاق بدی که رخ می دهد این است که ارزش های بازاری این قدرت را دارند که ارزش های غیر بازاری را از میدان به در کنند. در واقع هنگامی که می آیند جا برای سایر ارزش های اجتماعی و اخلاقی تنگ می شود و رفته رفته ممکن است آن ارزش ها را از دست دهیم.
موسی خانی افزود: مایکل سندل معتقد است که به این سوال باید پاسخ دهیم که «کدام یک از ارزش هایمان را قصد داریم حفظ کنیم؟» و «حاضر هستیم اجازه دهیم ارزش های بازاری کدام ارزش ها را از میدان به در کنند؟». علت این امر این است که هنگامی که ما می پذیریم که چیزی را خرید و فروش کنیم، در واقع پذیرفته ایم که آن چیز به کالا تبدیل شود. فارغ از اینکه کیفیتش چه است. برای نمونه در ایالات متحده امکان خرید و فروش رأی وجود دارد. به این معنا که در انتخابات کنگره یا ریاست جمهوری به گونه ای فضا فراهم است که شما می توانید رأی را برای حزب خود خریداری کنید. نفس این عمل، ارزش رأی دادن را فاسد می کند. به این معنا که فلسفه رأی دادن این مسئله بوده است که هر فرد بتواند وارد اجتماع شود و نظر خود را درباره آینده کشور خود با انتخاب فرد مورد نظرش بیان کند.
وی به بررسی «پدیده صف از منظر مایکل سندل» پرداخت و افزود: صف، منطق اجتماعی دارد. منطقش این است که هر فردی که زودتر آمد، زودتر نیز می رود. اما پول این منطق را منحرف می کند. به این شکل که افرادی را استخدام می کنند تا در صف بایستند. برای نمونه در پارک بزرگی در نیویورک، تئاتر رایگان عمومی اجرا می شود که برگرفته از یکی از نمایشنامه های شکسپیر است. به دلیل رایگان بودن و جذاب بودن موضوع تئاتر، مردم استقبال فراوانی می کنند و فضا بسیار شلوغ می شود. در نتیجه این استقبال فراوان صنعتی برای خرید و فروش نوبت شکل گرفته است. مایکل سند می گوید اگر برای این تئاتر ارزش قائل بودید، باید در صف می ایستادید.
موسی خانی ادامه داد: البته افرادی معتقدند که فردی که در صف می ایستد وقت بیشتری دارد اما برخی که نمی توانند در صف بایستند، پول بیشتری دارند. مایکل سندل در مقابل بحث می کند که نمی توانیم اثبات کنیم که فردی که قدرت پرداخت پول دارد، لزوما بالاترین ارزش را نیز برای آن شیء ای که می خواهد بخرد، قائل است. برای نمونه می توان به بازی های بیس بال در آمریکا اشاره کرد. یکی از فلسفه شکل گیری ورزشگاه ها این بوده است که افراد تمام طبقات جامعه کنار یکدیگر از تماشای ورزش لذت ببرند. رفته رفته 1980 به بعد این دیدگاه نادیده گرفته شد. جایگاه های ویژه ساختیم و قیمت گذاری کردیم و سپس سالن های شیشه ای ساختیم که افراد خیلی پول دار در حریم ورزشکار وارد نشوند و مستقیم به این سالن ها وارد شوند. این افراد همواره دیر می آیند و زود می روند. بنابراین فردی که پول بیشتری می دهد، بیشترین ارزش را برای شیء قائل نیست. فردی ارزش قائل است که از ابتدا تا انتها تیم خود را تشویق می کند.
وی گفت: برخی که معتقدند اقتصاد به اخلاق مرتبط نیست و علم بررسی رفتار مالی مردم در سطح جامعه است و کاری با بایدها و نباید های افراد ندارد. مایکل سندل به این منظور که نشان دهد که به این شکل نیست و اتفاقا بازار به حوزه هایی که مرتبط به اخلاق، سایر ارزش های اجتماعی است، وارد می شود، چند نمونه بیان می کند. یکی از مسائلی که طی دو دهه اخیر متداول شده است، فراوانی استفاده ار مشوق های مالی برای حل مسائل اجتماعی است؛ برای نمونه مشوق مالی ترک سیکار. برخی از شرکت های بیمه ای در آمریکا، به افراد به ازای ترک سیگار پول می دهند. یا پول می دهند که وزن خودشان را کاهش دهند.
این تحلیل گر مسائل اقتصادی ادامه داد: مایکل سندل معتقد است که این گونه اقدامات در نگاه اول، خوب به نظر می آید. اما این پولی که به افراد داده می شود، رشوه محسوب می شود. به این دلیل که باید فرد را اقناع کنید تا فعلی را بپذیرد. این موسسات بیمه با این رشوه اقناع شدن فرد را دور می زنند و انگیزه ی بیرونی به نام پول را جانشین انگیزه ی درونی می کنند و از این اقدام خرسند هستند. غافل از اینکه به محض قطع شذن این انگیزه مالی، مجددا آن عادت اجتماعی باز می گردد. به این معنا که عادت های دیرپای اجتماعی افراد معمولا با مشوق های مالی هم سویی ندارند و به محض اینکه مشوق های مالی قطع شوند، فرد مجددا رفتار خود را تکرار می کند.
وی با اشاره به اینکه «تنها سلامت جسم مطرح نیست بلکه سامت روان نیز مهم است»، اظهار کرد: هنگامی که انسان را به رشوه گرفتن عادت می دهید، توجه ندارید که ممکن است این عادت در او نهادینه شود. به عنوان نمونه هنگامی که به منظور سلامتی افراد به آن ها پول می دهید، سبب عادتی می شوید که به سایر عرصه های اجتماعی فرد نیز سرایت کند. در واقع پول این ویژگی را دارد که بلافاصله خودش را مانند آب در تمام شیار ها به جریان اندازد.
موسی خانی به توضیح «نقد مایکل سندل از گری بکر، اقتصاددان آمریکایی»، پرداخت و گفت: گری بکر معتقد است که تمام روابط انسانی نهایتا روابط بازاری هستند. گری بکر حتی برای ازدواج نیز فرمول تعیین کرده است و معتقد است که فردی که قصد دارد ازدواج کند، حساب و کتابی در ذهن خود دارد که با ازدواج منفعتی کسب می کند. برای نمونه با ازدواج تحت فشار قرار می گیرد و خونه می تواند خریداری کند و پیشرفت کند. برای طلاق نیز حتی حساب کتاب می کند که دیگر صرف ندارد که با همسرش ادامه دهد. از دیدگاه گری بکر دوست داشتن و محبت و عشق، تنها قصه است. او معتقد است که تمامی روابط، قیمت سایه ای دارند. مایکل سندل معتقد است که مشوق های مالی، قیمت های سایه ای گری بکر را بالفعل و علنی می کنند. او معتقد است که برداشتی که تا به حال از دست نامرئی ادام اسمیت داشتیم، باید این می بود که دست نامرئی، پول، ارزش های خودش را رفته رفته همه جا انتشار می دهد.
وی گفت: استیون لویت استاد دانشگاه شیکاگو و استیون دابنر، کتابی تحت عنوان «اقتصاد عجیب الخلقه» نوشتند. در این کتاب می گویند که مشوق ها، سنگ بنای زندگی امروز است و اساس علم اقتصاد به معنای علم مطالعه مشوق ها است. مایکل سندل می گوید که اگر ما این تعریف را بپذیریم، در واقع می پذیریم که اقتصاد دان از نظاره گر به کنش گر تبدیل می شود. به این معنا که از موضع نظاره کننده وارد عمل می شود و دیگر آن بحثی که اقتصاد کاری به حیطه اخلاق ندارد، اساسا قابل پذیرش نیست.
این اقتصاد دان اظهار کرد: جامعه شناسی به نام تیتموس در سال ۱۹۷۰ در کتاب خود به نام «رابطه اهدایی»، مطالعاتی را پیرامون اهدای خون انجام داد. در این کتاب اهدای خون به شکل پولی را نقد کرده است. گویا در آمریکا خون به شکل پولی و غیر پولی جمع آوری می شود. هم خرید و فروش می شود و هم افراد می توانند خون خود را اهدا کنند. کنت ارو، اقتصاددان آمریکایی اقدام تیموس را نقد کرده است. کنت ارو در نقد تیموس می گوید که اولا تجارت چیزی باعث تغییر آن نمی شود. خون، خون است. چه اهدایش کنید و چه آن را بفروشید. هر فرد که خواست خونش را اهدا می کند و هر فردی که مایل نبود خونش را می فروشد. ایرادی که مایکل سندل به سخنان ارو وارد می کند این است که اگر اهدای خون به این شکل باشد، دیگر اهدای خون ارزش محس.ب نمی شود.
وی افزود: مسئله دوم نیز این است که فرض کنید فردی که قصد دارد خونش را اهدا کند. او نزد خود این فکر را می کند که فرد دیگری به این پول نیاز دارد که خونش را اهدا می کند بنابراین اجازه می دهد که فرد نیازمند پول، خون اهدا کند. پولی کردن اهدای خون سبب از بین رفتن ارزش اجتماعی اهدای خون می شود. مسئله بعد این است که طبیعی است که بپذیریم تمایل به عرضه خون پولی در جامعه بیشتر می شود. زیرا پول مطلوبیت هایی دارد که ظاهرا اهدا کردن بدون پول ندارد.
ارزش های اجتماعی با متبلور شدنشان بیشتر و تقویت می شوند
موسی خانی با اشاره به «نقد دیگر ارو به نوشته تیتموس»، گفت: ارو معتقد است که رفتار اخلاقی باید مانند هر چیز دیگری بیان اقتصادی پیدا کند. نو دوستی و سخاوتمندی و کمک رسانی از ذخایر کم یاب تجدید ناپذیرند. بازار که اساسش بر نفع شخصی است، ما را از اتلاف موجودی محدود فضیلت هایمان باز می دارد. بهتر است که سخاوتمندیمان را نگه داریم برای جای دیگری خرج کنیم. ایرادی که مایکل سندل به این قسمت از سخنان ارو می گیرد این است که اگر موجودی نو دوستی و سخاوتمندی و فضائل را مانند سوخت فسیلی فرض کنیم، این استدلال صحیح است. اما در واقعیت به این شکل نیست. واقعیت این است که ارزش های اجتماعی با متبلور شدنشان بیشتر و تقویت می شوند؛ مانند ماهیچه یک ورزشکار که هر چه بیشتر ورزش کند، آماده تر می شود. بنابراین این شکل نیست که ارزش های اجتماعی ذخایر محدودی داشته باشند که اگر از آنها استفاده کنید، تمام شوند.
موسی خانی به بررسی «دو پرسش کلیدی که در انتهای کتاب مایکل سندل به چشم می خورد» پرداخت و اظهار کرد: نخستین پرسش این است که «آیا چیزهایی است که ما نتوانیم با پول بخریم؟». مایکل سندل پاسخ می دهد که بله، چیزهایی را نمی توان با پول خرید. به عنوان نمونه دوست را نمی توان با پول خرید. اگرچه شرکت هایی ایجاد شده اند که عده ای را را در فیسبوک فرند شما می کنند و در ازای آن پول می گیرند. اما دوست به معنای واقعی را نمی توان خرید. جایزه نوبل و جام جهانی که تیم فوتبال برنده می شود را با پول نمی توان خرید. ممکن است شیء این جایزه ها قابل خرید و فروش باشد اما ارزش جام متفاوت است و با پول نمی توان آن ارزش را خریداری کرد.
وی با اشاره به پرسش دوم که «چه چیزهایی است که می توان با پول خرید اما نباید آن ها را با پول خرید؟»، گفت: مواردی مانند پروانه حق بچه دار شدن را نباید خرید و فروش کرد. در آمریکا بحثی در رابطه با این موضوع مطرح شده است که این رفتار چینی ها که می گویند هیچ کس حق ندارد بیش از یک فرزند داشته باشد، با دموکراسی نمی خواند و غیر عادلانه است. باید شیوه دیگری اختیار کنیم. شیوه مطرح شده این است که به هر خانواده ای پروانه حق دو بچه را می دهیم و اگر فرزند نخواستند می توانند این پروانه ها را به خانواده های مرفه تر که فرزند بیشتری می خواهند، بفروشند. این اقدام ظاهرا مشکلی ندارد عده ای به پول دست می یابند و عده ای که خواهان فرزند بیشتری هستند، بیشتر بچه دار می شوند. مایکل سندل می گوید که فرض کنید به این شکل صاحب فرزند شدید، چگونه و با چه رویی در آینده به فرزند خود می گویید که حق بهره برداری تو را از خانواده دیگری خریده ام؟
این کارشناس مسائل اقتصادی افزود: نمونه دیگر شرکتی در کشور چین است که این چنین تبلیغ می کند که «آیا کسی از شما دلخور است، آیا خودتان نمی توانید عذرخواهی کنید، ما این کار را برایتان با نیروهای تحصیل کرده انجام می دهیم، تنها در ازای ۱۹ دلار». به این شکل که با پرداخت ۱۹ دلار شرکت، فرد تحصیل کرده ای را نزد کسی که از شما دلخور است می فرستند و متنی آماده برای او می خواند. نمونه دیگر ساقدوش در آمریکا است. در آمریکا متداول است که در روز عروسی ساقدوش که نزدیک ترین فرد به داماد است باید در وصف عروس و داماد سخنرانی کند. شرکت هایی فعال شده اند که متن سخنرانی ساقدوش را می فروشند. خودتان را جای داماد بگذارید که شب عروسی برای مثال برادرتان متنی را برایتان می خواند و شما را تحت تاثیر قرار می دهد. اما یک ماه بعد متوجه شوید که برادرتان این متن را خریداری کرده است! چه حسی پیدا می کنید؟ این اقدامات در واقع زایل کردن ارزش ذاتی فعل است.
وی با اشاره به «نمونه دیگری از چیز هایی که می شود با پول خرید اما نباید بخریم»، ادامه داد: خرید فروش بیمه عمر را نیز نباید بخریم. از حدود سال ۱۹۸۰ با اوج گیری بیماری ایدز در آمریکا و به آن علت که علم پزشکی پیشرفت چندانی در این زمینه نکرده بود، بیمار پس از ۶ ماه تا یک سال از دنیا می رفت. این وضعیت سبب شد شرکت هایی در آمریکا ایجاد شود که افراد بیمار را شناسایی و بیمه عمر آن ها نصف قیمت خریداری می کردند. فرض کنید که فردی ۱۰۰ هزار دلار بیمه عمر دارد و ۶ ماه دیگر تا پایان عمرش نمانده است. آن ها بیمه عمر آن فرد را ۵۰ هزار دلار خریداری می کردند تا هنگام مرگ ۱۰۰ هزار دلار را به دست آورند. این اقدام، اقدام انسانی نیست.
پول نوکر خوبی است، اما ارباب خوبی نیست
موسی خانی افزود: البته این اقدام ریسک زیادی دارد. به آن دلیل که اگر فرد بیمار نمیرد، آن شرکت ها ناگزیرند که قسط بیمه عمر فرد را تا آخر عمرش پرداخت کنند. این امر سبب ایجاد دعواهای حقوقی بسیاری شده است. خیلی از شرکت ها از دلال ها شکایت می کردند که فردی که معرفی شده ایدزی نبود و زنده ماند. نتیجه ای که این فعالیت دارد این است که نزد سرمایه گذار، ارزش مرده انسان بیش از زنده او ارزش دارد. سرمایه گذار آرزو می کند که هرچه زودتر این فرد از دنیا برود تا به سود بیشتری دست یابد. این رفتار سنخیتی با انسانیت انسان ها ندارد. یکی از افرادی که گرفتار بیماری ایدز بود، بر اساس معجزه زنده مانده بود. هنگامی که با او مصاحبه کرده بودند گفته بود که من کلافه شده ام. مدت پنج سال، سرمایه گذار اس ام اس و ایمیل می زند که هنوز نمرده ای؟ من هر روز ایمیل هایی داشتم که فردی آرزوی مرگم را داشت. جالب است که این شرکت ها به مرور زمان با پیشرفت علم پزشکی سراغ افراد سالخورده رفتند و بیمه عمر آن ها را خریداری کردند. مایکل سندل معتقد است که پول نوکر خوبی است، اما ارباب خوبی نیست. اگر شیوه زندگیتان به شکلی باشد که پول اربابتان باشد، آن زمان است که این اتفاقاتی که ذکر شد می افتد؛ چه درسطح ملی و چه در سطح فردی.
این تحلیل گر مسائل اقتصادی به توضیح «مثال پایانی کتاب با عنوان قمار مرگ» پرداخت و گفت: در قرن ۱۷، قهوه خانه لویدز لندن، محل اجتماع قماربازان بود. قمار بازارن این قهوه خانه درباره ی همه چیز شرط بندی می کردند. ۸۰۰ آلمانی که پناهنده بودند که از آلمام به لندن آمده بودند، بدون خوراک و سرپناه کنار ساحل رها شده بودند. این قماربازان با یکدیگر شرط بندی می کردند که این هفته چه تعداد از این افراد از دنیا می روند. به این معنا که روی زندگی انسان ها قمار می کردند. در حال حاضر نیز سایت هایی در اینترنت فعال شده اند که اگر تاریخ مرگ افراد مشهور را بتوانید پیش بینی کنید، جایزه می برید. هزینه ورود به سایت ۱۵ دلار است اما اگر بتوانید درست حدس بزنید، سه هزار دلار جایزه می گیرید.
وی افزود: سندل معتقد است بازار قمار مرگ ممکن است که در کنار تجارت عظیم سایر کالاها دکه ای بیش نباشد، اما باید توجه کرد که این فعالیت ها آغاز راه است. مایکل سندل بر این باور است که کسب درآمد، باید با توجه به این مسئله باشد که بدانیم، ارزش های دیگری مانند ارزش های اخلاقی و اجتماعی نیزدر جامعه داریم. باید توجه کنیم که حاضر هستیم چه مقدار از این ارزش ها را در قبال پول از دست دهیم.
موسی خانی در بخش دیگری از سخنان خود به «نابرابری های موجود در جامعه» اشاره کرد و گفت: مایکل سندل معتقد است که جامعه در حال حاضر، جامعه ای است که تعداد معدودی ثروتمند و اکثریتی فقیر دارد که از نابرابری رنج می برند. بر اساس اطلاعات بانک مرکزی آمریکا در سال ۲۰۱۳، پنج درصد افراد ثروتمند جامعه آمریکا، در سال ۱۹۹۵، ۵۶ درصد ثروت جامعه را در اختیار داشتند و این ۵ درصد در سال ۲۰۱۳، ۶۴ درصد ثروت را در اختیار داشتند. این اعداد به این معنا است که رفته رفته شکاف میان ثروتمندان و فقرا بیشتر می شود.
این اقتصاددان با اشاره به «اطلاعات اجلاس جهانی داووس سال گذشته» اظهار کرد: علی رغم اینکه تصور می شود وضعیت رفته رفته بهتر می شود، وضع ثروت و رفاه افراد جامعه بدتر نیز شده است. طبق آمار اجلاس جهانیه داووس، ۸۰ نفر ثروتمند اول دنیا معادل سه میلیارد و نیم جمعیت کره زمین، ثروت در اختیارشان است. بنابراین وضعیت اقتصادی بهتر نشده است. تمرکز روی رشد اقتصادی و عدم توجه به موضوع عدالت و توزیع سبب ایجاد طبقه کوچکی در صدر جامعه و طبقه گسترده و بزرگی در کف جامعه شده است.
وی در پایان سخنان خود گفت: تقلای افراد به منظور کسب ثروت به هر طریقی، اخلاق را تحت تاثیر فرار می دهد. به عنوان نمونه تقلای کسب پول و ثروت سبب شکل گیری اختلاس های بزرگی در ایران شد. اگر این سبک ادامه داشته باشد رفته رفته ارزش های زندگی کم رنگ تر می شود و پول محور تمام بحث ها، چه در بعد فردی و چه در بعد ملی قرار می گیرد و به سوی جهان غیر اخلاقی تری پیش می رویم. در سطح بین المللی نیز نظم دسترسی محدود از سوی کشورهای توسعه یافته اعمال می شود و به سختی می توان تصور کرد که بتوان از این نظم راه گریز پیدا کرد.