25سال پیش، کمی پس از پایان جنگ، حضرت امام خمینی، در پیامی مفصل و مهم خطاب به ملت، سیاستهای کلی نظام اسلامی در دوران بازسازی کشور اعلام کرد. این پیام افزون بر مقدمهای مفصل، در 9 بند ترتیب یافته است. جمله به جمله این پیام حکمیانه و البته بسیار دقیق، جای موشکافی و بازاندیشی بسیار دارد آزادی تجارت، مقابله با فرهنگ مصرفی، خودکفایی در امر کشاورزی، توسعه مراکز علمی، حمایت از مخترعین، بر حفظ و نگهداری ترکیب یک یا چند شهر خراب شده در جنگ ، برنامه ریزی برای رفاه اجتماعی، توسعه صنعتی، حفاظت از صنایع دفاعی و ... از جمله محورهای این فرمان حکیمانه است. سوال اساسی این است که این پیام بسیار مهم در دوران بازسازی و در امر توسعه کشور چقدر مورد توجه و تدقیق سیاستگذاران توسعه قرارگرفته است. شایسته است، 25 سال بعد از صدور این پیام به بازخوانی این متن ارزشمند که به قلم و امضای رهبر کبیر انقلاب اسلامی و بنیانگذار نظام تدوین شده است، بپردازیم و از رهگذر آن، مسائل و مصائب توسعه را بسنجیم. از همین رو، جماران با درک
این وظیفه مهم، رئوس این فرمان را روی میز گفتگو با مسوولان بازسازی و صاحبنظران توسعه گذاشته است. آنچه میآید گفتگوی جماران با دکتر عباس علی زالی وزیر اسبق کشاورزی و نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی است.
جماران _ حسن مخترع: علاوه بر آزادی یکی از شعارهای اصلی انقلاب اسلامی، استقلال بوده است. استقلال از ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی. استقلال اقتصادی با خودکفایی اقتصادی گره خورده است و خودکفایی در کشاورزی را می توان پیش شرط مهم خودکفایی اقتصادی کشوری شبیه کشور ما دانست. امام خمینی بارها درسخنرانیها و نامههای مختلفی به خودکفایی درکشاورزی و اولویت بازسازی در بخش کشاورزی نسبت به بازسازی مراکز صنعتی بعد ازجنگ تاکید داشتند. در گفتگوی تفصیلی جماران با دکتر عباسعلی زالی وزیر اسبق کشاورزی به این سوالات پرداختهایم که روند نیل به خودکفایی در سالهای بعد از انقلاب را مرور کنیم و به این نکته توجه کنیم که خودکفایی کشاورزی در دولتهای مختلف با چه موانع و آسیبهایی همراه بوده است و چرا نتوانستهایم به خودکفایی پایداری در کشاورزی برسیم؟ کشور ما کی و تا کجا میتواند در کشاورزی به خودکفایی پایدار برسد؟ زالی در این گفتگو ضمن اشاره به مشکلات مخصوص دهه اول انقلاب، جنگ و ویرانیهای کشاورزی که رژیم گذشته به بار آورده بود عدم علمی شدن کشاورزی را یکی از معضلات این بخش معرفی میکند. وی ارتباط دانشگاه و کشاورزی را مهم میداند و از عدم ارتباط مؤثر دانشگاه و بخش کشاورزی انتقاد می کند. زالی فرهنگ دینی مردم را فرهنگی ارزشی میداند که میتواند پشتوانه خوبی برای استقلال در زمینه کشاورزی باشد. وی بیانات امام (ره) و مقام معظم رهبری را در بهبود وضعیت کشاورزی راهگشا میداند و از عدم توجه کافی به سخنان ایشان گلایهمند است. او همچنین علت عدم ثبات در خودکفایی را عدم نگرش جامع و همه جانبه به موضوع میداند و میگوید گاهی سیاستهای حساب نشده به کشاورزی بیشتر از سایر بخشها آسیب زده است. وزیر اسبق کشاورزی معتقد است باید پژوهش و علم در کشور هدفمند بشود و خروجی دانشگاهها چیزی فراتر از مقالات باشد. او به سند چشم انداز خوشبین است و میگوید میشود با رفع مشکلات کنونی و حرکت سریع به افقهای چشم انداز دست یافت. او میگوید بعضاً قوانین خوب و مفیدی همچون قانون افزایش بهره وری در کشاورزی که در مجلس به تصویب رسیده است را هرگز اجرا نکردهاند.
کشورهای پیشرفته برای کشاورزی حفظ و تقویت منابع طبیعی و محیط زیست سنگ تمام میگذارند
شما جزو اولین مدیران کشاورزی بعد انقلاب بودید. با توجه به فضای انقلابی حاکم بر سالهای اول انقلاب و تاکید حضرت امام بر این موضوع با توجه به شعار مهم استقلال، استقلال اقتصادی به خصوص خودکفایی کشاورزی چه جایگاهی در مشی و اراده مدیران کشاورزی آن دوره داشت؟
فکر میکنم که از خوب جایی شروع کردید و اشاره کردید به نظر حضرت امام. حضرت امام علاقمندی ایشان به کشاورزی و اهمیت آن کاملا روشن بود. طوری که حتی در سال 57 و قبل از ورود ایشان به کشور قبل پیروزی انقلاب نمود پیدا کرده بود. وقتی ایشان پاریس بودند پیامی فرستادند و از کشاورزان خواستند برای سال جاری محصول بهتری بکارند و دنبال این باشند که فعالیتهایشان را گسترش دهند. که همان زمان هم ما که به عنوان عضو هئیت علمی در دانشگاه بودیم در پاسخ به این پیام و به صورت خودجوش بین دانشجویان و اساتید، کمیتهای با عنوان کمیته امداد کشاورزی تشکیل دادیم. که شاید اولین کمیته امداد تشکیل شده همین کمیته بوده است که با مشارکت تعدادی از اساتید و تعدادی از دانشجویان تشکیل شد. البته بعدا توانستیم با کمک گرفتن از بعضی خیرین تهران در زمینه مالی این کمیته را فعال نمائیم. چون نزدیک پاییز بود دانشجوها را برای تهیه و پخش کود و بذر به روستاها میفرستادیم. و اگر کمبودی داشتند سعی میکردیم که پاسخگوی نیازهایشان باشیم. حضرت امام همیشه معتقد به کشاورزی بودند و اعتقاد ایشان این بود که پایه استقلال ما کشاورزی است. کشاورزی نه تنها از لحاظ تامین امنیت غذایی بلکه برای نگه داشتن سرزمینمان به صورت سبز و آباد و شکرگزاری از نعمات خدادادی و نیز فراهم نمودن بستر مناسب برای توسعه سایر بخشها حائز اهمیت بسیاری است. ما در بیانات امام در چندین مورد داریم که کشاورزی را از اهم امور می دانستند و همیشه تاکید می کردند که همه مسوولین به این مساله توجه کنند. چنانکه معتقد بودند اگر میخواهیم استقلال سیاسی اجتماعی و فرهنگی داشته باشیم ریشهاش استقلال اقتصادی است که پایه استقلال اقتصادی همین خودکفایی درکشاورزی است. این هم مساله ای نیست که تنها مربوط به یک کشور باشد. الان ما وقتی به کشورهای بسیار پیشرفته نگاه میکنیم بدون اینکه حتی ریشه ایدئولوژیک داشته باشند و مثل ما از ارزشهای مکتبی در رابطه با کشاورزی برخوردار باشند به خاطر واقعیتهایی که با آن مواجهاند توجهشان به کشاورزی بسیار زیاد است و نگاه جامعی به موضوع کشاورزی دارند. و در برنامهریزی هایشان برای کشاورزی همه جوانب امر را لحاظ میکنند و مجموعه رفتارهایشان در این است که در کشاورزی و حفظ و تقویت منابع طبیعی و محیط زیست سنگ تمام بگذارند. شما کشوری مثل ژاپن را در نظر بگیرید با توجه به امکانات محدودی که در زمینه خاک دارد باز هم سعی میکنند حداکثر استفاده را از موقعیتی که دارند ببرند با اینکه ممکن است محصولی که برداشت میکنند خیلی گرانتر از محصول وارداتی تمام شود. مردمشان هم این فرهنگ را دارند که وقتی محصول خودشان است، از محصول خودشان مصرف کنند. یعنی مثلا ممکن است کیفیت برنج ژاپنی پایینتر از برنجی باشد که میتوانند با قیمت پایینتر از کشورهای دیگر وارد کنند، با این وجود باز میل به مصرف محصول داخلی در آن کشور بیشتر است. پس با نگاه به اکثر کشورهای پیشرفته خواهیم دید با وجود اینکه در صنعت پیشرفت قابل ملاحظهای داشتهاند باز هرگز از کشاورزی غافل نماندهاند. و حتی مبنای کارشان پرداختن به کشاورزی و حفاظت از محیط زیست است و معتقدند که زمینه پایداری منابع طبیعی و پایداری کشاورزی و حتی توسعه در سایر بخشها پرداختن همه جانبه و چند بعدی به این مساله است. اتفاقا حضرت امام به نگرش جامع به امر کشاورزی معتقد بودند و تاکید فراوان داشتند. و میفرمودند، کشاورزی در اسلام از امور بسیار مهم است. امور کشاورزی را از اهم امور میدانستند و هدایت واجرای آن به وجه صحیح را لازمه توسعه اقتصادی کشور تلقی مینمودند.
مقام معظم رهبری هم که ادامه دهنده راه آن بزرگوار هستند بارها در سخنانشان میفرمایند: انقلاب وخوکفایی بدون پرداختن به کشاورزی مقدور نیست. این را مسالهای کاملا جدی تلقی میکنند طوری که پیروزی انقلاب را هم بدون توجه به خودکفایی مقدور نمیدانند و مسوولین مختلف و نه فقط مسوولین کشاورزی، همه مسوولین را اعم از مجلسیها، مجریها و مسوولین قوه قضاییه را به توجه جدی به مساله کشاورزی سفارش میکنند. در جای دیگری ایشان می فرمایند: اولین، مهمترین و اساسیترین قدم ها برای آبادانی کشور کشاورزی است و در جایی هشدار میدهند مبادا جاذبههای گوناگون و زرق و برق و نام و نشان بقیه بخشها باعث غفلت از این بخش بسیار مهم شود. مسلماً اگر به این رهنمودها و نیز رهنمودهائی که از امام (ره) در رابطه با کشاورزی سراغ داریم، و عمل کنیم خیلی از مسائل ما حل خواهد شد. من نمیخواهم بگویم که اقدام نکردیم ولی شاید مشکلات کشور به نحوی بوده است که ما نتوانسته ایم به صورت جامع نسبت به مسائل کشاورزی توجه داشته باشیم البته باید به این نکته نیز اشاره نمائیم که علیرغم باقی ماندن آثار صدمات جدّی و ویران کننده نسبت به بخش کشاورزی دوران گذشته در
دوران بعد از پیروزی انقلاب و حتی در دوران جنگ تحمیلی با وجود تنگناها و وارد شدن صدمات جدّی به زیر ساختها و تأسیسات به ویژه در بخش کشاورزی در مجموع شش استان بسیار مستعد کشور رشد همیشه مثبت بوده است و بطور متوسط در سالهای بعد از پیروزی انقلاب شاهد متوسط رشد سالانه 8/4% در این بخش بوده ایم.
فرهنگ دینی، زمینه استفاده از نیروها برای بهبود کشاورزی را فراهم میکند
آقای دکتر شما موقعی در مسند وزارت بودید که همزمان بود با حیات امام و رهنمودهای امام را هم داشتید چه مشکلات و معضلاتی به عنوان مانع باعث می شد امر خودکفایی در کشاورزی با سرعت قابل قبولی پیش نرود؟
ببینید اوایل انقلاب، شرایط خاص خودش را داشت. بعد هم که آن جنگ هشت ساله تحمیل شد همه امکانات ما را الزاما به خودش جلب کرد. انقلاب ما در زمانی پیروز شد که کشاورزی ما با سیاستهای رژیم سابق کاملا از هم پاشیده بود و سیاست به ظاهر اصلاحات ارضی را که از خارج دیکته شده بود در کشور اجرا کردند و مدیریت کشاورزی را از هم پاشیدند. درست است که ما قبل از آن مالکینی داشتیم که حتی بعضیهایشان ظلم زیادی هم در گذشته به کشاورزان کرده بودند ولی حداقلش این بود که اینها سرپرستی املاک خودشان را به عهده داشتند و عدهای از آنها برای منافع خودشان هم که بود مدیریت صحیحتری برای کاشت محصولاتشان لحاظ میکردند. امکانات لازم را برای کشاورزیشان تأمین میکردند و در بازاریابی محصولات خود نقش داشتند. از نظر اینکه چه محصولی کاشته بشود تصمیمات مقرون به صرفهای میگرفتند و اینکه کشاورزیشان با متدهای روز و شیوههای جدید پیش برود دلسوزی نشان میدادند. در هر صورت رژیم گذشته با اصلاحات ارضی آمد این نظام را به کلی از هم پاشید. و با آنکه عدهای از کشاورزان صاحب ملک شدند و این از بعد عدالت خوب بود ولی مساله اینجا است که آنها با داشتن مالکیتهای کوچک و دائم نبودن ابزار کار نمیدانستند چه کار کنند. برای رفع این مشکل تعاونیهای روستایی و تعداد محدودی از کشتها و صنعتها و شرکتهای سهامی زراعی را تأسیس کردند که این هم نتوانستند کارشان را درست انجام دهند. پس از پیروزی انقلاب اگر چه بعلّت توجه بسیار خاص حضرت امام (ره) و بسیاری از مسئولین نسبت به مسائل کشاورزی و به ویژه عنایت خاص نسبت به رفع محرومیت از روستاها و به تبع آن تشکیل جهاد سازندگی و نیز مشکل گرفتن مراکز خدمات کشاورزی در بسیاری از مناطق روستائی زمینه بستری برای پرداختن به کشاورزی فراهم گردید ولی با شروع و ادامه جنگ تحمیلی و بروز مشکلات و تنگناهای جدید در بخش کشاورزی و زیر آتش جنگ بودن بسیاری از مناطق حاصلخیز کشور و همزمان با آن علاقمندی و حضور بسیار گسترده روستائیان و عشایر و کشاورزان و حضور گسترده وزارت کشاورزی در جبههها و البته تلاش همزمان در فعالیتهای کشاورزی نتوانستیم نسبت به مسائل کشاورزی توجه جامع داشته باشیم ولی علیرغم همه مشکلات کشاورزی توانست از رشد قابل قبولی حتی در دوران جنگ تحمیلی برخوردار گردد.
زمان و هزینه لازم برای جبران صدمات وارد شده به کشاورزی با بخش صنعت قابل مقایسه نیست
آقای زالی در سالهای بعد انقلاب ما فقط در سال83 توانستیم برای یک سال درتولید محصولی مثل گندم خودکفا شویم. شما علت عدم ثبات در خودکفایی همین یک محصولمان را در چه میدانید؟
خودکفایی گندم در سال 83 که زمینههایش از قبل شروع شده بود در همین جهت بود که حضرت امام میفرمودند تا جایی که ممکن است باید در محصولات اساسیمان خودکفا باشیم به خصوص در آن شرایطی که جنگ بر ما تحمیل شده بود. تلاش همه این بود از اول که در رابطه با گندم توجه ویژهای باشد. حتی بعضی از کارهای اشتباه هم اول انقلاب ما داشتیم. وقتی من خودم قائم مقام وزارت کشاورزی بودم یک بار رفته بودم ایرانشهر. بچهها دور ما جمع شدند و گفتند ما اینجا خیلی فعالیت کردیم. پرسیدیم چه کارهایی کردید؟! گفتند ما رفتیم به کشاورزهایی که حنا و وسمه می کاشتند گفتیم دیگر بجای حنا و وسمه گندم بکارند. حنا و وسمه ای که هم مورد نیاز مردم بود و هم محصولی صادراتی بود. این همان برداشت اشتباه از نظر حضرت امام بود که در مقیاسهای مختلفی تاثیر گذاشته بود که البته عمومیت نداشت. ما گفتیم این که برای مردم شغل بود درآمد بود چه لزومی داشت به آنها بگویید مزرعه حنا و وسمه شان را شخم بزنند و گندم بکارند. با اینکه این از اعتقاد بچه ها نشات میگرفت و نیت بدی نداشتند. ما برای اینکه رشدمان پایدار باشد باید به نگاه کلان و جامع بپردازیم. ممکن است ما رفتیم در جایی گندم کاشتیم که کاشت دیگری در آن منطقه بهتر از گندم جواب میداد. علت اینکه تولید ما در این سالها تولید پایدار نبود این بوده است که ما همه جوانب را نمیبینیم . البته کار ارزندهای بود. و خوشبختانه در زمان وزارت آقای مهندس حجتی که الان هم وزیر کشاورزی هستند این اتفاق افتاده بود. آیا ما در آن سال جای زراعتهای دیگر را با گندم گرفتیم که سالهای بعد برگشتند و محصول قبلی را کاشتند؟ آیا آن زمان با کشاورزها بهتر برخورد میکردیم؟ محصولشان را بهتر می خریدیم؟ اینها همه عوامل تاثیر گزار بودند. شما وقتی بیایید قیمت را طوری تعیین کنید که برای کشاورز صرف نکند ممکن است دیگر سال بعد کشاورز نکارد یا یک محصول دیگر را بکارد. سال بعدش ببیند محصولی که کاشته است صرف نمیکند برود یک محصول دیگر بکارد. بنابراین ما در این چند سال نگاه جامعی نداشتیم به کشاورزی و کشاورزی خیلی صدمه دید. مثلا یک نمونهاش را خدمتتان عرض کنم، یکی از محصولات مورد نیاز ما در کشور شکر است و بیشتر شکر ما از چغندرقند حاصل میشد. ما از اول انقلاب تلاش کرده بودیم که تولید چغندر قند را بالا ببریم. تولیدمان رسیده بود به 5/6میلیون تن چغندر. در سالهای 83 و 84. یک سیاستگذاری حساب نشده یا به عبارت بهتر یک بی سیاستی در رابطه با واردات باعث شد یک دفعه تولید چغندر قند از 5/6میلیون تن به 7/1 میلیون تن کاهش پیدا کردند. شما میدانید وقتی یک صدمهای به کشاورزی وارد میشود مثل صنعت نیست که اگر سال بعد صدمه رفع شد برگردد به وضعیت قبلی . شما تولید یک کارخانه صنعتی را امسال متوقف کنید. سال بعد میتوانید دوباره با ریختن مواد اولیه دوباره شروع کنید به تولید. ولی وقتی چغندرکار رفت کنار سال بعد به این راحتی نمی آید دوباره چغندر بکارد. از سال 83 تا به امروز نزدیک 9 سال است هر چه کار کردهایم نتوانستهایم تولید را به آن میزان سال 83 برسانیم. تازه رساندهایم به 5/4میلیون تن. ما سالانه850 هزار تن شکر نیاز داشتیم که مقداری از آن را از نیشکر و قسمت عمدهاش را از چغندرقند تامین میکردیم. یک دفعه نمیدانم چه اتفاقی افتاد که2میلیون و 650 هزارتن شکر وارد شد. یعنی بیشتر از3 برابر مقداری که نیاز داشتیم.
در چند سال اخیر در بخش کشاورزی بیشتر از سایر بخشها صدمه دیدیم
چه اتفاقی افتاده بود؟! کارخانهها رفته بودند محصولات چغندکارها را خریده بودند تا تبدیل به شکر بکنند. اینها وقتی میتوانستند پول کشاورزها را پس بدهند که بتوانند شکر تولید شده شان را وارد بازار میکردند. وقتی این شکر وارداتی وارد بازار شد شکر کارخانجات روی دستشان ماند. کارخانههای قند ورشکسته شدند و کشاورزها بودند که بیشتر از همه متضرر گردیدند. یکی دیگر از مشکلات جدّی بخش کشاورزی در سالهای اخیر نادیه گرفتن مشکلات کشاورزی از جمله افزایش زیاد و سریع قیمت نهادهها و خدمت مورد نیاز تولیدکنندگان در رابطه با اجرای طرح هدفمندی یارانه بود برای همین است که امام و مقام معظم رهبری همه مسوولین را دعوت به توجه به حمایت از کشاورزی میکنند. مگر کاهش کاشت چغندرقند کم بیکاری ایجاد کرد. این زراعتی بود که کلی شغل ایجاد میکرد. سهم کشاورزی در ایجاد شغل طبق آمار سال 89، 22 درصد است. خلاصه وقتی ما این چنین برخورد کنیم همین 22 درصد شاغل در کشاورزی را هم به جمع بیکاران اضافه خواهیم کرد. من فکر می کنم در چند سال اخیر همچنان که در مسائل اجرایی و اقتصادیمان حساب شده عمل نکردیم، در کشاورزی هم همین طور عمل کردم. چرا اصلا وزارت کشاورزی ساختمانش را واگذار کرد؟ مگر این کار چه مشکلی را حل کرد؟ چند روز بعد از استقرار مهندس حجتی در وزارت کشاورزی رفتم دیدنشان. دیدم مهندس واقعا گرفتار بودند که نه بذر داریم نه کود داریم و نه چه و چه ایشان میگفت من که وزیرم نمیدانم معاونینم در کدام خیابان این کشور در چه ساختمانهایی مستقرند. دیدم که حرف حق را می زند. چرا ما اینها را از هم پاشاندیم. اگر میخواستیم نیروها را بفرستیم شهرستانها که این کار نشد که. اگر میخواستیم بگوییم نیروها زیاد هستند که تعدیلشان نکردیم. بنابراین خیلی از کارها به نظر من حساب نشده بود. گاهی شعاری بود و گاهی احساسی بود. در چند سال اخیر در بخش کشاورزی بیشتر از سایر بخشها صدمه دیدیم. گندم هم از این قضیه مثتسنی نیست. ما وقتی قیمت و زمان مشخصی برای خرید گندم از کشاورز نداریم دست کشاورز برای کاشت گندم گرم نمی شود. با اینکه من معتقدم اصلا دولت نیاید گندم کشاورز را بخرد باید قیمت تضمینی را اعلام نماید و خرید و فروش را به بخش خصوصی بسپارد. و فقط اگر کشاورز نتوانست محصول خود را بفروشد دولت بصورت تضمینی از او حمایت نماید. شاید یک مسالهای هم که باید به آن پرداخت این است که در کشور ما هنوز جا نیفتاده است که کشاورزی هم علم است.
رابطه نهادینه شده دانشگاه و بخش کشاورزی ضروری است
اتفاقا میخواستم سوالی در این مورد مطرح کنم. ارزشها و تعهد و خواستن یک طرف قضیه است ما در بعد توانستن و تخصص در چه مرحله ای هستیم کشاورزی ما چقدر با علم روز دنیا پیش رفته است؟
کشاورزی در دنیا کاملا علمی است. یعنی مزرعهای که در آن کشاورزی میشود، حتی آبیاری آن با سیستم هوشمند انجام میشود. این نیست که راندمان آب آنها مثل ما این قدر پایین باشد. خوب ما علم بصورت جامع را بکار نگرفتهایم که در چنین موقعتی قرار داریم. حالا در مورد دانشگاههایمان هم حرف دارم .امروز در دنیا چه در بخش کشاورزی و چه در بخش صنعت، علم حرف اول را میزند. ما حتی خدماتی را که علمی نیست را هم نمیتوانیم عرضه بکنیم. دیگر مثل سیستم قدیم نیست. همه روشها تغییر است. در کشاورزی هم همینطور است. ما باید حداقلها را در اختیار کشاورزانمان قرار بدهیم. حتما باید ارتباط بخش دانشگاه هایمان را با جامعه کشاورز بیشتر بکنیم. فقط مقاله نباید معیار سنجش علمی ما باشد. معاونت علمی، فناوری ریاست جمهوری مسوولیت سنیگینی دارد. این معاونت باید این خلا را پر کند تا بهره وری بالا برود. ما بهره وری علمیمان کم است. ما داریم فقط دانشجو پرورش میدهیم. افرادی را تربیت میکنیم که مشکلاتشان در امر اشتغال بیشتر هم میشود. دیگر فرد تحصیلکرده هر کاری را انجام نمیدهد. هر کاری هم به او نمیدهند. ما باید طوری دانشجویان را تربیت کنیم که
بتوانند زمینه تحول در بخش را فراهم آورند و البته لازم است با کاهش تصدیها در دولت و بویژه بخش کشاورزی زمینه تقویت بخش غیر دولتی و در نتیجه جذب نیروهای تحصیل کرده را بسیار بیشتر از گذشته فراهم آوریم.
شاخص علمی شدن در کشور، فقط تعداد دانشجو و تعداد مقاله و یا حتی تعداد مراکز آموزشی نیست
آقای دکتر وزارت علوم سالانه آماری را در مورد تولید علم در کشور بر اساس تولید مقالات آی اس آی و غیره منتشر میکند. ما در زمینه علوم مربوط به کشاورزی چه در تولید علم و چه در بهره برداری از علم تولید شده چه قدر موفق بودهایم؟ و این آمار در زمینهای کشاورزیمان چقدر قابل لمس بوده و چه نمود کاربردی داشته است؟
علم، الان تنها به یک وزارتخانه مربوط نمیشود. خود وزارت جهادکشاورزی 35 موسسه آموزشی در استانها دارد. 23 موسسه بزرگ پژوهشی دارد که اغلبشان در استان البرز فعالیت میکنند. 350 ایستگاه پژوهشی در کشور دارد. وزراتهای بهداشت و درمان، صنعت و معدن و سایر وزارتخانهها هم چنین موسساتی را دارند. یک جایی در کشور باید وجود داشته باشد که علم را رصد بکند علم را حمایت بکند، علم را هماهنگ بکند، در راستای کاربردی کردنش جهت بدهد و هدفمند بکند. وقتی معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری تشکیل شد مقام معظم رهبری گفتند یک برکت اتفاق افتاده است. برکت این نیست که بگوییم تنها زمینه سرمایه گذاری بهتری فراهم شده است. منظور این است که بهره وری را بالا ببریم. ما الان آن برکت را در کار علمیمان نداریم. چرا؟ شما به آن اشاره کردید. اولا شاخصهای علم فقط مقاله نیست. فقط دانشجو نیست. فقط دانشگاه نیست. ما اول انقلاب فقط 5 دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی داشتیم. الان فقط 60 دانشکده دولتی منابع طبیعی و کشاورزی و محیط زیست داریم. خیلی بیشتر از این تعداد هم مربوط به دانشگاههای آزاد و پیام نور است که همهشان هم دانشجو میپذیرند. بیشترشان هم در سطح تحصیلات تکمیلی دانشجو میپذیرند. الان بیاییم یک سری به دانشکده هایمان بزنیم. دو تا محصول دانشکدههایمان میدهند. یکی از این دو محصول ، نیروی انسانی است و دیگری نمودی از علم که همان مقاله است. فقط مقاله نمیتواند شاخص برای پیشرفت علم تلقی شود. حالا بماند که همین مقالات هم ممکن است به شکلی تهیه شوند. که ارزش کاربردی و حتی علمی نداشته باشند. بایدها با جدّیت کامل در رفع این کوشا باشیم لازم است در مجموعه دولت نهادی فراستادی مجموعه حرکت علمی کشور را رصد نماید و بویژه معاونت ایجاد شده باید نقش بسیار بالا و تعیین کننده در جهت اعمال هماهنگیها، هدفمندیها و حمایت از مجموعه حرکت علمی کشور از جمله بخش کشاورزی را بعهده داشته باشند.
بدون علمی کردن کشاورزی رقابت در بخش کشاورزی ممکن نیست
کاش یک بررسی شود در دانشگاههای ما که چند درصد از از رسالههای دکتری و پایاننامههای ما در جهت پاسخگویی به مشکلات و مسائل کشاورزی کشور ما است؟! پس ریشه قسمتی از مشکلات ما در عرصه کشاورزی این است. از طرفی این همه فارغ التحصیلان کشاورزی ما که محصول دانشکدههای کشاورزی ما بودند چه شدهاند. اگر یک سری به سازمان نظام مهندسی کشاورزی کشور بزنید متوجه خواهید شد که چقدر نیروی فارغ التحصیل کشاورزی جویای کار دارید. قبلا میگفتند160 هزار نفر الان بیشتر شده است. یعنی بیش از160 هزار جوان داریم که کشاورزی خواندهاند منابع طبیعی خواندهاند الان نمیدانند چه کار کنند. آنهایی هم که شاغلند رفتهاند به کارهای غیرمربوط به کشاورزی چون زمینه شغلی مناسبی نداشتند. دولت هم که نمیتواند با حجیمتر کردن خود اینها را جذب کند. در سال 89 مجلس قانونی تحت عنوان قانون افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی را به تصویب رساند. قانون خوب و نسبتا جامعی است. اولش هم این است که این فارغ التحصیلان چه کار کنند. مشکل این است که مجری قانون اصلا دست به این قانون نزد. هنوز آیین نامههای آن از سال 89 تا الان کامل نشده است.چند سال گذشته است؟! اینهایی را که میگویم من پایش میایستم. اگر کسی بگوید نه ما فلان کار را کردهایم کجا و چه کاری انجام شده است؟! حتی حاضر هستم در یک برنامه تلویزیونی راجع به این موضوع بحث کنم. بارها من تماس میگرفتم و پیگیری میکردم. میگفتند در دست انجام است ولی کاری انجام نمیشد. برای اینکه یکی از مشکلات ما در بیشتر بخشها، از جمله بخش کشاورزی دولتی بودن کارها است. ما بذر گوجه فرنگی و فلفل و یا بسیاری دیگر از بذرها را از کجا میآوریم. مگر ما کم فارغ التحصیل ژنتیک یا اصلاح نباتات داریم. ما باید این نیروهایمان را ساماندهی کنیم تا هم اشتغال ایجاد کرده باشیم و هم لااقل در تولید بذر خودکفا شویم. از طرفی دیگر دانشگاههای ما جدا از کشاورزی و حتی جدا از جامعه دارد کار میکند. درهای دانشگاههایمان را بستهایم و در آزمایشگاه مشغول کار خودمان هستیم. مگر بدون علمی کردن کشاورزی میتوانیم با سایر کشورها رقابت کنیم. علم باعث افزایش بهرهوری و کاهش قیمت تمام شده محصولات شده است و دنیا دارد پیش میرود. پس اگر تولید داخلیمان را با روشهای علمی بهتر نکنیم خواهی نخواهی بسیاری از محصولات با کیفیت بهتر و قیمت ارزان تر وارد کشور خواهدشد.
سرمایه گذاری در بخش کشاورزی و منابع طبیعی بسیار اندک است / ما بخش خصوصی را در زمینه کشاورزی تقویت نکرده ایم
آقای زالی شما دو دوره نماینده مجلس نیز بودید علاوه بر مشکلاتی که در اجرا داریم، قوانین وضع شده موجود کشاورزی چقدر در راستای نیل به خودکفایی است؟ برنامه بلند مدت سند چشم انداز، کشاورزی ما را به کجا خواهد رساند؟
ما همیشه قانون داشتهایم. نسبتا هم در زمینه کشاورزی قوانین خوبی داشتهایم. ولی یا به خاطر مشکلاتی که کشور با آن گریبانگیر بوده و یا به خاطر ندانم کاریها همیشه یا درست اجرا نشده است و یا اجرای این قوانین با معضلاتی همراه بوده است. همین قانونی که من اسم بردم همان قانون بهرهوری که در سال 89 تصویب شد. گفتم که شاید تمایلی برای اجرای این قانون نبوده است. حتی بهترین قانون هم که در کتابچه قانون نوشته میشود بدون اجرا چه کمکی میتواند بکند. قانون وقتی قانون است که به آن عمل بشود. همین ارتباط صنعت و دانشگاه یا وضعیت فارغالتحصیلان که اشاره کردم همه در این قانون پیش بینی شده است. البته ما یک مشکل بزرگتری هم داریم که بخش غیر دولتیمان را به خصوص در بخش کشاورزی تقویت نکردیم. من یکی از دغدغههایی که دارم بر میگردد به موضوع بذر و نهال. ما نیاندهایم با حمایت از تشکلهای غیر دولتی کار بذر و نهال را به بخش متخصص داخلی این شاخه بسپاریم و حمایتشان کنیم. تا اینکه نهال و بذرمان را تولید بکنیم و نیازمند واردات نباشیم. با توجه به اهمیت موضوع بذر و نهال میخواستیم ستادی را با حمایت حوزه معاونت علمی، فناوری رئیس جمهور
برای ساماندهی این امر مهم و بخصوص حمایت از بخش غیر دولتی ایجاد نمائیم. ستاد بذر که کم اهمیتتر از ستاد نانو نخواهد بود. البته این موضوع مورد قبول حوزه معاونت قرار گرفت ولی چون موضوع به وزارت جهاد کشاورزی مرتبط میگردید لازم بود مورد استقبال آنها قرار گیرد و در این رابطه همکاری داشته باشند که علیرغم تماسهای مکرّر نتوانستیم توجه وزیر محترم کشاورزی را با این مسئله مهم جلب نمائیم .
سالانه کاربری نزدیک به 30 هزار هکتار زمین مرغوب کشاورزی به کاربری غیرکشاورزی تغییر میکند
در دولت فعلی یا دولت قبلی؟
این موضوع مربوط به زمان مسئولیت وزیر محترم قبلی جهاد کشاورزی است و مسلماً وزیر فعلی آقای مهندس حجتی که فرد اجرائی و توانمند و دارای تجارب قبلی هستند می توانند نسبت به این گونه امور توجه داشته باشند.
آنچه در سند چشمانداز آمده است در بخش کشاورزی این است: دستیابی به جایگاه نخست در منطقه آسیای جنوب غربی با ویژگیهای توانمند در برقراری امنیت غذایی با تولید و صادرات غذایی سالم و پاک، خودکفا در محصولات اساسی، بهرهمند از منابع انسانی توانمند و آگاه و متخصص، نوآور و کارآفرین. پیشرفته در حفاظت و احیا و بهره برداری پایدار از منابع طبیعی و محیط زیست و در ضمن خلق کننده ثروت. اینها عین کلماتی است که من از سند برداشتم. حالا ما باید چکار کنیم. با این روندی که ما داریم میرویم به آن جایگاه نخواهیم رسید. اولا تقریبا اشاره کردیم امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری اشاره نمودهاند که همه باید نسبت به کشاورزی توجه بکنند. خواهی نخواهی باید توجه همه به این مساله جلب بشود. ما در بعضی جاهایی که برای کشور تصمیمگیری میشود نمیبینم صاحب نظر کشاورزی باشد. آیا در شورای انقلاب فرهنگی لازم نیست صاحب نظر کشاورزی باشد؟ خب در چنین جاهایی صدای بخش کشاورزی کمتر شنیده میشود. لازم است در شوراهای مختلف سیاستگذاری یا تصمیمگیری کشور در بخش کشاورزی هم حضور فعال داشته باشیم. این باعث میشود روی سیاستگذاریها هم مؤثر باشد و سیاست اشتباهی همچون واردات بی رویه که به ضرر کشاورزی است اتخاذ نشود. نکته بعدی که باید خدمتتان عرض کنم. امکانات کشاورزی ما محدود است. ما زمین کشاورزی در کشورمان مگر چقدر است؟ اگر همه زمینهای دیم و آبی قابل استفاده کشور را جمع ببندیم در کل می شود 18میلیون هکتار. از این 18 میلیون هکتار حدود 14میلیون هکتار استفاده میشود. واز این مقدار فقط حدود 7 میلیون هکتارش آبی است. ببینید به سر زمینهای ما چه بلایی آمده است. مقام معظم رهبری در 15 اسفند سال گدشته فرمودند زمینهای کشاورزی اطراف شهرها را از بین نبرند. و فرمودند 3 قوه مسوولند. ما جاهای دیگری را نداشتیم که شهرسازی بکنیم؟ چرا ما زمینهای کشاورزیمان را تبدیل به شهر و شهرک کردیم. چون ما آمایش سرزمین نداریم. آمایش سرزمین فقط این نیست که ما کجا را کشاورزی بکنیم و کجاها را شهرسازی بکنیم. چون زمینهای کشاورزیمان اکثرا هموار بودند فکر کردند جای مناسب برای شهرسازی است. از 7 میلیون هکتار زمین کشاورزی ما، فقط2/1 میلیون هکتار زمین دارای درجه مرغوبیت بالا است. از همین مقدار سالانه 30 هزار هکتار کاربریشان به کاربری غیرکشاورزی تبدیل میشود. مگر چند سال دیگر ما چقدر زمین مرغوب خواهیم داشت؟ کسی به این مسائل توجه نکرده است. حال که دولت تغییر کرده امیدوارم که دولت فعلی به این حرفها توجه نمایند و خوب عمل بکند. این پیشنهادهایی که من میدهم بیشتر مربوط به معاونتهای مختلف در وزارت جهاد کشاورزی است و امید است آقای مهندس حجتی از نیروهای مسلط به مسائل کشاورزی در معاونتهای مختلف استفاده نمایند. البته باید قبول کنیم که پرداختن به مسائلی مانند تهیه بذر، کود و ... و یا تعیین قیمت عادلانه برای محصولات از مسائل اولیه است ولی باید به مجموعه مسائل فنی توجه شود و چاره اندیشیهای لازم بعمل آید.
اینجانب ضمن خدا قوت گفتن به همه عزیزان توفیق کامل همگی را خواهانم و امید زیادی وجود دارد که در دولت تدبیر و امید به مجموعه مسائل توجه لازم مبذول گردد.
آقای زالی ظرفیت های سند چشمانداز را در بخش کشاورزی چگونه ارزیابی میکنید و این سند را چقدر واقع بینانه با قابلیت اجرایی می دانید ؟
اگر این کارها را لحاظ کنیم دور از ذهن نیست. ما زیر ساختهای خوبی داریم. من گفتم دانشگاه و مراکز تحقیقاتی شاید به اندازه کافی داشته باشیم. مثل اینکه ما کارخانهای داریم همه چیزش آماده است. فقط چرخ دندهها را به هم درگیر نکردهایم که چرخهای کارخانه بچرخد و مثل ساعت کار بکند. از این جهت اینجانب با توجه به داشتن آشنائی کامل نسبت به مراکز آموزشی و تحقیقاتی و اجرائی برقراری ارتباط نهادینه شده بین مجموعههای آموزشی و تحقیقاتی و اجرائی و تولید کنندگان را بسیار ضروری میدانم و بصورت جدّی از کلیه مسئولین و دست اندکاران میخواهم که نسبت به این امر بسیار مهم که بهرهوریها را بسیار بالا خواهد برد توجه بسیار جدّی و مستمر داشته باشند.
برای رسیدن به افق 1400نباید فرصت را از دست داد
ما تا سال1400 به چه نحوی می توانیم به افقهای نزدیک این سند برسیم؟
ما میتوانیم به شرطی مشکلات بخش و مخصوصاً تولید کنندگان توجه جدّی داشته باشیم و دانشگاههایمان ارتباط نهادینه شدهای با کشاورزی داشته باشند. علمی کردن هم یکی دیگر از راههای رسیدن به این افقهاست. در دولتهای گذشته یک شورای پژوهشهای علمی کشور داشتیم. این شورای پژوهشهای علمی کشور وظیفهاش این بود که پژوهش کشور را هدفمند و همسو و هماهنگ بکند. این را کجا قرار داده بودند؟ در جایی که در راس آن معاون اول رییس جمهور فردی مثل مرحوم دکتر حبیبی یا دکتر عارف قرار داشت. چون این کار، کار بسیار سنگینی بود. به نظر من ما با توجه بمشکلات کنونی لازم است، همانطور که برای هماهنگی در کارها معاون اوّل رئیس جمهور نقش بسیار مهمی را ایفاء مینماید باید در رابطه با سامان دادن به مسائل علمی و پژوهشی و بویژه اعمال هماهنگی و هم سوئیها، حمایتها و هموار نمودن مسیر برای کلیه مراکز علمی و پژوهشی کشور معاون علمی و فناوری با بهرهگیری از مجموعه اختیارات لازم بتواند نقش بایستهای را در رابطه با توسعه علم کشور و کاربردی نمودن آن بخصوص در بخش کشاورزی و منابع طبیعی ایفاء نماید. بنابراین ما امکاناتش را داریم و نباید فرصت را از دست بدهیم. سالهای زیادی هم باقی نمانده است. ما باید پاسخگو باشیم. پیش خداوند هم باید پاسخگو باشیم که این نعمت ها را داشتیم و انشااله درست از انها استفاده نموده ایم. مسائل بعدیمان هم بودجه است. در بعد ساماندهی هم باید به بودجه کافی مناسب این کارها توجه بشود.