25 سال پیش، کمی پس از پایان جنگ، حضرت امام خمینی، در پیامی مفصل و مهم خطاب به ملت، سیاستهای کلی نظام اسلامی در دوران بازسازی کشور را اعلام کردند. این پیام افزون بر مقدمه ای مفصل، در 9 بند ترتیب یافته است. جمله به جمله این پیام حکیمانه و البته بسیار دقیق، جای موشکافی و بازاندیشی بسیار دارد، آزادی تجارت، مقابله با فرهنگ مصرفی، خودکفایی در امر کشاورزی، توسعه مراکز علمی، حمایت از مخترعین، نوسازی، حفظ و نگهداری ترکیب یک یا چند شهر خراب شده در جنگ، برنامهریزی برای رفاه اجتماعی، توسعه صنعتی، حفاظت از صنایع دفاعی و ... از جمله محورهای این فرمان حکیمانه است. سوال اساسی این است که این پیام بسیار مهم در دوران بازسازی و در امر توسعه کشور چقدر مورد توجه و تدقیق سیاستگزاران توسعه قرار گرفته است. شایسته است، 25 سال بعد از صدور این پیام به بازخوانی این متن ارزشمند که به قلم و امضای رهبر کبیر انقلاب اسلامی و بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی تدوین شده است، بپردازیم و از رهگذر آن، مسائل و مصائب توسعه را بسنجیم. از همین رو، جماران با درک این وظیفه مهم، رئوس این فرمان را روی میز گفتگو با مسوولان بازسازی و صاحبنظران توسعه گذاشته است. آنچه میآید گفتگوی جماران با حسن طائی عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی از جمع اقتصاددانان کشور است.
حسن طایی اقتصاددان کشورمان، در خصوص ظرفیت های اقتصادی کشور در ابتدای انقلاب گفت: در ابتدای انقلاب، کشور دارای ظرفیتیهایی بود که البته با شروع جنگ به این ظرفیتها تا حدودی صدمه وارد شد. در طول دوران جنگ امکانات زیربنایی ما مثل بنادر و اسکله ها، پالایشگاهها و همچنین بسیاری از کارخانجات و تاسیسات صنعتی مورد صدمه بسیار قرار گرفت.
وی افزود: بر اساس برآوردهای دستگاههای اجرایی، هزینههای خسارتی جنگ به 1000 میلیارد دلار رسیده بود که این رقم نیازمند یک همبستگی مردمی برای احیای آن بود. این خسارتها نه تنها بخشهای اقتصادی را هدف گرفته بود بلکه حوزههای اجتماعی و فرهنگی را هم تحت تاثیر قرار داده بود.
طایی ادامه داد: امام در آن سالها بیانیه و نامههایی در خصوص بازسازی بنیانهای اقتصادی کشور دادند و هدف اصلی آن را تقویت در این زمینه معرفی کردند. نوسازی و بازسازی در کشور کار سادهای نبود. اما امام با تدبیری که اندیشیده بودند راه را جلو پای مسئولان گذاشتند و فرمودند حالا که قرار است دوباره کشور را احیا کنید با توجه به نارساییهای که از گذشته به جا مانده، روند نوینی را برای بازسازی پیش بگیرید و در جستجوی استقلال و خودکفایی بیشتر باشید.
صحبتهای امام در اینباره بسیار بر خودکفایی، فعالیتهای کشاورزی و احیای مراکز صنعتی بود. سیاستهای امام درباره خودکفایی این بود که اگر این حوزه تقویت شود نیروی کار هم افزایش مییابد و ما میتوانیم از نیروی کار متخصص و ماهر داخلی برای توسعه همه جانبه ملی استفاده کنیم.
طایی اضافه کرد: از ابتدای سال 68 به مدت 5 سال (در زمان برنامه اول توسعه) این فرمان سرلوحه کار مسئولین قرار گرفت. ما در این مدت شاهد ظرفیتسازیهای خوبی بودیم و از منابع تا مقدار زیادی درست استفاده میشد. به طوری که در طول 5 سال اقتصاد اران 40 درصد رشد را تجربه کرد. در برنامه اول توسعه تا حدودی توانستیم کمبود و کاستیهای جنگ را جبران کنیم. البته خسارتهای جنگ هم بسیار زیاد بود. البته در طول 8 سال جنگ کشور بسیار خوب اداره شده بود و تجربه و الگوی گرانبهایی را برای سالهای بعد به ارمغان آورده بود اما از آنجا که این دوران خیلی طولانی بود بدیهی است که بازسازی آن کار بسیار سترگی محسوب میشد. ما در سالهای بعد از جنگ در برنامه دوم و سوم توسعه هم شاهد پیشرفت اقتصادی بودیم و فرمان امام هم تا میزان زیادی اجرایی شد.
این مدرس دانشگاه افزود: بعد از جنگ مسئله رشد جمعیت و افزایش تعداد دانش آموزان و دانشجویان و تازه واردان به بازار کار را پیش رو داشتیم. از طرف دیگر شاهد مهاجرت افراد از روستا به شهر بودیم. به همین دلیل هر اندازه که تلاش میکردیم و هزینههای سرمایهگذاری در بخش خصوصی و عمومی را بالا بردیم، باز کفایت لازم را نمیکرد. به همین دلیل اقتصاددانان توصیه میکردند که باید برنامههای دقیقتر و کار بیشتری انجام شود.
او گفت: افزایش سرمایهگذاری از طرف دیگر میتوانست به تقویت اقتصاد جامعه کمک کند. در طول سالهای بعد از جنگ سرمایه گذاری با نوسانات قابل توجهی روبرو بوده و در برخی دورهها کمتر و برخی دورهها بیشتر انجام شده است اما با توجه به نیازها همچنان در وضعیت مطلوبی قرار نگرفتیم. اقتصاد ایران نیازمند سرمایهگذاریهای روزافزون است.
وی تاکید کرد: ما باید سرمایهگذاری را در لایههای مختلف اقتصادی آسان کنیم و کارایی استفاده از آن را بالا ببریم.
طایی در مورد اقتصاد نفتی و فاصله گرفتن از آن که در نامه امام هم بسیار تاکید شده بود، به خبرنگار ما گفت: اقتصاد ایران در 50 تا 60 سال گذشته نشان میدهد که ما بیش از اندازه وابسته به درآمدهای نفتی هستیم و اتکا بیش از حد به نفت روحیه ما را تغییر داده است. متکی شدن به درآمد نفتی بسیار زیانآور است زیرا ما را از پیشرفتهای روزافزون و رو به جلو باز میدارد. در طول سالهای پس از انقلاب تلاشهای بسیاری صورت گرفت که از این نوع الگوی توسعه فاصله بگیریم اما کاستیهای نهادی و مزمن اقتصاد ایران تا حد زیادی باعث شد که این مهم به تاخیر بیافتد و در سالهای بعد هم رسوخ تفکر خام فروشی و خام اندیشی و پخته خواری مانع از این گشت که بتوانیم به سیطره درآمدهای نفتی و پیامدهای آن در اتخاذ سیاستهای مالی و پولی مناسب موفق شویم.