جماران: 25سال پیش، کمی پس از پایان جنگ، حضرت امام خمینی، در پیامی مفصل و مهم خطاب به ملت، سیاست های کلی نظام اسلامی در دوران بازسازی کشور اعلام کرد. این پیام افزون بر مقدمه ای مفصل، در 9 بند ترتیب یافته است. جمله به جمله این پیام حکمیانه و البته بسیار دقیق، جای موشکافی و بازاندیشی بسیار دارد آزادی تجارت، مقابله با فرهنگ مصرفی، خودکفایی در امر کشاورزی، توسعه مراکز علمی، حمایت از مخترعین، بر حفظ و نگهداری ترکیب یک یا چند شهر خراب شده در جنگ ، برنامه ریزی برای رفاه اجتماعی، توسعه صنعتی، حفاظت از صنایع دفاعی و ... از جمله محورهای این فرمان حکیمانه است. سوال اساسی این است که این پیام بسیار مهم در دوران بازسازی و در امر توسعه کشور چقدر مورد توجه و تدقیق سیاستگذاران توسعه قرار گرفته است. شایسته است، 25 سال بعد از صدور این پیام به بازخوانی این متن ارزشمند که به قلم و امضای رهبر کبیر انقلاب اسلامی و بنیانگذار نظام تدوین شده است، بپردازیم و از رهگذر آن، مسائل و مصائب توسعه را بسنجیم. از همین رو، جماران با درک این وظیفه مهم، رئوس این فرمان را روی میز گفتگو با مسوولان بازسازی و صاحبنظران توسعه گذاشته است:
سید محمد غرضی از چهرههای آشنای مردم است. اگر تا چندی پیش جوانان در مورد سمت و شخصیت وی اطلاع نداشتند این روزها همه وی را بعد از کاندیداتوری ریاست جمهوری دوره یازدهم به خوبی میشناسند. با وی در مورد چالشهای سازندگی و توسعه از دیدگاه امام خمینی(س) به بهانه پیام امام در سال 67 در خصوص سیاست های بازسازی کشور نوشتند، گفتگو کردیم. غرضی که در آن زمان بر صندلی وزارت نفت تکیه زده بود، به جماران میگوید: بیانات امام در همه زمینهها بخصوص در حوزه بازسازی کشور بسیار کارشناسی و قابل تحلیل بود.
بعد از تمام شدن جنگ، عمده تاکید امام خمینی(س) روی توسعه و بازسازی بر اساس قانون اساسی و قوانین توسعه بود. این موضوع در آن زمان تا چه میزان عملی شد؟
کلمه توسعه در آیات سوره بقره و آیتالکرسی به صورت دقیق گفته شده است. برخی مواقع توسعه بسیار مفید است و باید گسترش یابد و در پارهای موارد موجب ضرر میشود و باید از آن جلوگیری شود. شما ببینید در این کره خاکی چه میزان کشورها توسعه یافته است. اگر همین خاک را در نظر بگیریم مشاهده میکنیم که چقدر محصول از دل این نعمت الهی بیرون میآید. بشر چه کارهایی میتواند انجام دهد. اگر معنی کلمه توسعه را بخواهیم مورد بحث قرار دهیم به معنای خود نفس است و یک امر الهی تلقی میشود. حضرت امام(س) هم در آن زمان( سال 67) توجهشان توسعه در همه جهات بود که زمینههای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اسلامی را در بر میگیرد که روی بحث اسلامی تاکید فراوانی داشتند.
همانطور که میدانید امام خمینی(س) انقلابی را به ثمر رساند که ریشهاش در اسلام بود و با نام انقلاب اسلامی شناخته شد. این انقلاب که در یک کشور جهان سومی رخ داد، توانست بیش از 98 در صد رای موافق بگیرد و همه آن را با نام جمهوری اسلامی ایران بشناسند.
توسعه پایگاههای مختلفی دارد. کلمه توسعه پایگاه وحیانی، الهی، اسلامی و علمی دارد که خداوند آن را برای ادامه حیات خلق کرده است. توسعه بسیار وسیع است و در همه جهان به گونههای مختلف معنی و از آن استفاده میشود. در سطح جهان توسعههای زیادی به ثمر رسیده است و بخشی از آن هم نصیب ایران شده است. از بحث خارج نشویم. در آن زمان دولت شکل گرفت و در رفع مشکلات قبلی کوشش بسیاری کرد.
در کدام بخشها بود؟
این تلاشها در سطوح مختلف جامعه مانند بهداشت، آموزش، درمان، اطلاعرسانی، توسعه وسیع شبکه گازرسانی و توسعه وسیع شبکه برق رسانی را در دستور کار خود قرار داد.
آیا این برنامهها تاثیری روی پروژهها داشت؟
هر ساله در هفته دولت هزاران پروژه به نتیجه میرسید و افتتاح میشد. در همین راستا هزاران مشاور و پیمانکار در صحنه اجتماعی ظهور کردند و در مدت کوتاه، توسعه وسعت یافت.
توسعه در آن زمان چه نقشی روی شرایط فعلی دارد؟
توسعه فیزیکی در آن زمان پیشزمینه توسعه فناوری امروز است و باعث شده تا در حال حاضر تا حد زیادی شاهد پیشرفتهای علمی که ریشه در آن زمان دارد، باشیم.
بازسازیای که در نظر امام(س) بود انجام شد؟
خیر. بازسازی مد نظر امام محقق نشد. بلکه شاهد تورمهای زیادی در دولت بودیم. بنده در مناظرههای ریاست جمهوری هم اعلام کردم که تورم اغنیا را غنیتر میکند و فقرا را فقیرتر. اگر اصل اقتصادی در همین راستا باشد میتوان به کنترل تورم امیدوار بود که در دولتهای گذشته به خصوص دو دولت اخیر خبری از این موضوع نبود.
چرا امام(س) به بحث بازسازی آنقدر حساس بودند که اجرا شود؟
تورم باعث میشود که تولید انجام نشود و امام به خوبی این موضوع را درک کرده بودند.
نظر شما در این مورد چیست؟
به نظر من تا زمانی که دولت به بخشی از بخشها سوبسید بدهد ما شاهد تورم و گرانی محصولات هستیم. اگر دلیل گرانی کالاها را بررسی کنیم در مییابیم که دولت به آنها سوبسید داده و اکنون آن را متوقف کرده و این توقف سوبسید، گرانی هزینهها و توقف تولید را به دنبال دارد. اکنون مشاهده میشود که اگر سوبسید باشد تولید است، اگر سوبسیت نباشد تولید نیست و این موضوع بسیار حساس و مشکلآفرین است.
تورم چه پیامدهایی را به دنبال دارد؟
در بررسی کشورهایی که تولید سامان پیدا میکند، میتوان دریافت که میزان هزینه پول و تورم کم است. اگر وارد کشورهای صنعتی شوید میبینید که هزینه پول بین 1 یا 2 درصد در سال است.
در این مورد امکانش هست بیشتر توضیح بدهید؟
بله، حتما. این بدین معنا است که بانک برای حفظ پول، مقداری هزینه دریافت میکند تا فرد بتواند پول خود را در آن بانک نگهداری کند. در کشورهایی مثل ژاپن، آمریکا و کشورهای اروپایی این موضوع بسیار به چشم میخورد.
وضعیت در ایران چگونه است؟
در ایران پول از تورم بیشتر است. به همین دلیل نمیتواند در زمینه تولید با این کشورها رقابت کند. آنها تولید میکنند با قیمت پایین و ما مجبور هستیم برای رفع نیاز آن را تهیه کنیم. این موضوع باعث میشود که کالاهایی مانند اتومبیل خارجی طرفدار بیشتری نسبت به اتومبیل داخلی داشته باشد.
در زمینه کشاورزی چطور؟
در کشاورزی به دلیل هزینه بالای پول نتوانستیم آن طور که باید پیشرفت کنیم. تولیدات کشاورزی و صنعتی برای هزینه بالای پول سامان پیدا نکرده است. در این موارد ضعف بنگاهها بر مسایل پولی و مالی کشور حکومت میکند.
فکر میکنید این موضوع کدام سازمان یا وزارتخانه را بیشتر مسئول میداند؟
ابتدا بانک مرکزی و بعد شرکتهای بیمه و غیره. هیچکدام از این سازمانها نتوانستند برنامهها مدونی برای تثبیت ارزش پول ملی ارائه دهند. البته کارهایی انجام شد اما نتیجه نداد.
شما کدام زمان را بهترین دوره در خصوص تثبیت پول ملی میدانید؟
دولتهای قبل و بعد از انقلاب تفاوتی در این زمینه با یکدیگر ندارند. به این دلیل که هر دولتی روی کار آمده بعد از پایان دوره خود، دلار را که با سه برابر قیمت تحویل گرفته، تحویل داده است. قیمت دلار باید ثابت باشد تا ارزش پول ملی حفظ شود. یک زمانی دلار 1 ریال بود، در حال حاضر 30000 هزار ریال. ببینید چه میزان پول ملی ما افت کرده است.
فکر میکنید دلیل اصلی از دست دادن این ارزش چه بود؟
تکیه به نشر اسکناس.
به نظر شما برنامههای دولت فعلی در این زمینه چگونه پیش میرود؟
این دولت هم گرفتاری و محدودیتهای دولتهای قبلی را دارد. اما باید این موضوع را در نظر گرفت که کابینه دولت یازدهم بسیار کارآمد و باتجربه هستند. هرکدام از این افراد در گذشته سمتهای بزرگی داشتند که در 8 سال اخیر از آنها استفاده نشد.
اگر کابینه کارآمد است پس دیگر جای نگرانی نیست. درسته؟
البته این را باید بگویم و بسیار روی آن تاکید کنم که جامعه و مردم باید به دولت و کابینه کمک کنند تا از پس مشکلات 100 ساله بر بیایند. دولت در حال حاضر طلبکاران زیادی دارد. پرداخت یارانهها، پرداخت قروض بیمهها و غیره از مشکلات وارده این دولت است.
مردم چه کاری باید انجام دهند که کمک به دولت محسوب شود؟
اراده و توانایی ملی هیچوقت در کلمه و وصف نمیگنجد. آن حماسهای که نزدیک به 40 میلیون نفر را پای صندوقهای رای آورد و توانست تیغ آمریکا را از روی شاهرگ ایران بردارد خودش میداند چه کاری انجام دهد. تعیین و تکلیف در شأن مردم ایران نیست.
در زمان جنگ چطور بود؟ از وضعیت اقتصادی آن زمان بگویید.
در آن زمان هم گرفتاریهای خاصی بود که مردم با آن دست و پنجه نرم میکردند. فروش نفت تا حدودی مشکل داشت و ما با یاری خدا میتوانستیم که با فروش نفت اقتصاد را تا حدودی کنترل کنیم. آن زمان روزی 300 هزار بشکه نفت فروش میرفت که میزان بسیار پایینی با توجه به شرایط کشور بود. یک روز حاج احمد آقای خدا بیامرز به من گفت اگر نفت فروش نرود چه باید کرد؟ من هم در پاسخ گفتم نگران نباشید احمد آقا 300 هزار بشکه نفت میفروشیم. اگر این مقدار هم نخریدند، 100 هزار بشکه را که میخرند.
کدام یک از دولتها به فرمان امام که روی توسعه بسیار تاکید داشت عمل کردند؟
تمام دولتها بعد از انقلاب اسلامی با شعار توسعه روی کار آمدند. اما هزینه توسعه بسیار زیاد است. همانطور که گفتم کاهش ارزش پول ملی باعث میشود توسعه هم کاهش یابد و ما متکی به غرب و دیگر کشورها شویم. این کار تا کنون موفق نبوده است.
توسعه در دولت یازدهم چگونه خواهد بود؟
اگر دولت آقای روحانی بتواند شرایط پولی، مالی و وضعیت عمومی مردم و همچنین کنترل تورم را به زمان آقای هاشمی رفسنجانی و آقای خاتمی بازگرداند میتواند موفق شود. وضعیت فعلی مانع توسعه میشود.
در دولت قبل چطور بود؟
در دولت قبل وضعیت کمی متفاوت بود. به این دلیل که سرمایهها از بخشهای اصلی به بخشهای غیر مرتبط انتقال یافتند. از بورس خارج و در طلا سرمایهگذاری شد.
نظرتان را درباره نظارت دولت روی تجارت بگویید.
این کار به نظر من شدنی نیست. شوروی سابق این کار را در مدت زمان کوتاهی انجام داد و دقیقترین رانتها از روسیه انجام میشد.
مثالی بزنید.
قیمت یک گرم طلا 2 دلار بود که در داخل روسیه با قیمت 20 دلار هم به فروش میرفت.
در ایران این موضوع اجرایی میشود؟
این کار مبتنی بر یک نظریه کارشناسی دقیق است. امور حاصل از تجارت را نمیشود کنترل کرد. فرض کنید دولت بخواهد فقط فروش اتومبیل را نظارت کند. این کار عملی نیست اما در بخش کلان تا حدودی قابل اجرا است. البته این موضوع به ارزش پول ملی بازمیگردد.
لطفا در مورد وضعیت صادرات و واردات یا همان تجارت توضیح دهید.
متاسفانه تاجر غیر متخصص در ایران زیاد شده و این یکی از برنامههای دولت پیشین بوده است. دلار در ایران چند نرخ داشت که به واردکنندگان ارز مرجع اختصاص داشت و برخی از این افراد هم دلار را در بازار با قیمت آزاد به فروش میرساندند و کالایی وارد کشور نمیشد. بدون زحمتی پول در جیب به اصطلاح وارد کننده بود. در حال حاضر بیشترین واردات ایران از کشور چین است که ارز آنها غیراستاندارد و بی مصرف است.
تجارت ریشه در اسلام دارد. در زمان پیامبر هم این موضوع وجود داشته است و اسلام با تجارت در بین جهانیان رونق پیدا کرد. قبل از اسلام تجارت محدود بود اما بعد از ظهور اسلام گسترش پیدا کرد، به طوری که شرق تا غرب اروپا را در بر گرفت.
شما زمانی وزیر نفت ایران بودید. چه پیشنهادی برای این بخش و درآمد آن دارید؟
درآمد نفتی به راحتی یا به سختی بالاخره به دست میآید، اما مهم درآمد نیست. مهم این است که این پول در کجا هزینه و سرمایهگذاری شود. اگر درآمد نفتی در جای درست سرمایهگذاری شود باعث توسعه میشود. این پول نباید مصرف شود. همه دولتهای ما هم با رعایت نکردن این موضوع تورمزا بودند چه دولتهای پولدار ما، چه دولتهای بیپول ما.
از نظر شما پولدارترین و بیپولترین دولتهای نظام جمهوری اسلامی کدام ها بود.
دولت بیپول دولت موسوی که در زمان جنگ بود و دولت پولدار مثل دولت آقای احمدینژاد.