جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

دکتر احمد میدری:

جنگ افروزی در کشورهای مسلمان مانع انباشت تجربه برای توسعه است/ دینداری مانع توسعه یافتگی نیست

کد خبر: ۲۶۲۵۶
جنگ افروزی در کشورهای مسلمان مانع انباشت تجربه برای توسعه است/ دینداری مانع توسعه یافتگی نیست

دکتر احمد میدری از جمله اقتصاددانانی است که موقعیت جغرافیایی کشورها را در امر توسعه موثرتر از عوامل دیگر می داند و معتقد است اعتقادات مذهبی مردمان کشورها در نحوه پیشرفت و توسعه آنها تاثیری ندارد. او با سابقه نمایندگی مجلس شورای اسلامی ایران، نیم نگاهی به اقتصاد سیاسی دارد و با تشریح عوامل توسعه، به شکل تلویحی مالکیت کشورهای مسلمان بر مهم ترین منابع انرژی جهان که طمع قدرتها را به دنبال داشته، از موانع توسعه آنها بیان می کند و در عین حال معتقد است دیپلماسی کشورها و توان همکاری و گفت وگو با جهان می تواند منافع آنها را حفظ و مسیر توسعه را هموار کند.

دکتر میدری که عضو هیات علمی دانشگاه شهید چمران اهواز است با تشریح دیدگاه های علمی موجود درباره نسبت دینداری و عدم توسعه در جهان اسلام، اعتقادات مسلمانان را در توسعه یا عدم توسعه آنها بی تاثیر دانست و دیدگاه های جهانی را در این زمینه تشریح کرد. مشروح گفت وگوی شفقنا با دکتر میدری را در ادامه می خوانید:

در عامه مردم و به عبارتی حداقل مسلمانان ایرانی این تصور وجود دارد که علت عقب ماندگی و به طور کلی شوربختی ما چه از نظر اقتصادی و چه از نظر سیاسی و زمینه های دیگر، مربوط به اعتقادات ما مسلمانان است. به عنوان دلیل ایجابی نیز کشور دانمارک را با وجود 80 درصد لاییک مثال می زنند که مردم آن در سطح بالایی از رفاه قرار دارند، یا کشورهای دیگر که میزان اعتقادات کمتری نسبت به مسایل مذهبی دارند؛ حال فرقی نمی کند مسلمان باشند یا غیرمسلمان. آیا اساسا از منظر علم اقتصاد ارتباطی بین اعتقادات یک فرد و میزان رفاه او در این دنیا وجود دارد یا خیر؟

میدری: اولا در مورد نقل تجربی که از کشورهای لاییک و توسعه یافته گفتید و در عموم کشورهایی که مسلمان هستند اما فقر در آن ها مشاهده می شود باید گفت موارد نقض فراوانی را می شود مثال زد. به طورنمونه بخش اعظمی از کشورهای فقیر، مانند کشورهای آمریکای لاتین، اروپای شرقی و بعضی از مناطق آفریقایی مسیحی هستند. از آنطرف در کشورهای پیشرفته با گرایش های مختلف فرهنگی نیز می توان مشاهده کرد که توسعه اقتصادی یا انواع توسعه صورت گرفته است. بر اساس تحقیقاتی که انجام شده است، در کشوری مثل آمریکا، گرایش های مذهبی سنتی در بین مردم این کشور بیشتر از کشورهای اروپایی است و این نکته را مراکز نظرسنجی معتبر اعلام کردند. در واقع مردم آمریکا بیشتر از سایر کشورهای مسیحی به کلیسا می روند و به عقاید دین مسیح مانند جلوگیری از سقط جنین، اعتقاد به معاد یا ارتباط روزانه با خداوند نسبت به سایر ملت های مسیحی بیشتر پایبند هستند در حالی که ملتی توسعه یافته تر نیز هستند. این مساله را اولین بار یک جامعه شناس بزرگ به نام"الکسی دو توکویل"در قرن 19 مطرح کرد زیرا در آمریکا نسبت به فرانسه گرایش های مذهبی به شدت وجود داشت. در فرانسه دین متضاد توسعه شناخته می شود، اما در ایالات متحده آمریکا گرایش های دینی با توسعه اقتصادی عجین شده است و هیچ تضادی بین این دو وجود ندارد و بزرگترین سرمایه دارهای آمریکا انسان های معتقد به دین و مذهب هستند؛ بنابراین تجربه هایی که وجود دارد علایم مشخصی مبنی بر اینکه گرایش های مذهبی علت عقب ماندگی است، نشان نمی دهد.

در کتابی هم که اخیرا تحت عنوان "چرا ملت ها شکست می خورند؟" توسط یک اقتصاددان به نام "داروت ایسمانگلو" و یک دانشمند علوم سیاسی به نام "جیمز رابینسون" منتشر شده، عدم ارتباط توسعه یافتگی و دین مطرح شده است. یکی از فصول اولیه کتاب نقشه فرهنگی کشورهای توسعه یافته و توسعه نیافته را ترسیم می کند و نشان می دهد هیچ ارتباطی بین فرهنگ های دینی و درجه توسعه یافتگی وجود ندارد. این در مورد مشاهدات تجربی است که تجربه های کاملا متنافری را به ما عرضه می کنند. اما اینکه نظریه ها چه می گویند و علم اقتصاد چه می گوید نظرات و مباحث مختلفی بیان شده است. یکی از این نظریات توسط یک اقتصاددان ترک به نام "تیمور کوران" مطرح شده و مورد توجه قرار گرفته است. او رابطه بین دین اسلام و توسعه را یک رابطه منفی می داند و معتقد است دین اسلام از موانع توسعه در جهان اسلام بوده است و بخشی از عقب ماندگی کشورهای مسلمان نسبت به کشورهای اروپایی را مربوط به دین اسلام می داند و علتی که ذکر می کند بر پایه داده های تجربی نیست، بلکه یک استدلال نظری را مطرح می کند که در جای خودش می تواند قابل توجه باشد. این دیدگاه نظری بیان می کند، در دین مسیح احکام و قوانین از پیش تعیین شده وجود ندارد و متناسب با نیاز اقتصادی، قوانین را تغییر می دهند اما در اسلام قوانین از پیش تعیین شده ای وجود دارد که خیلی از این قوانین با رشد اقتصادی منافات دارد و مخل انباشت سرمایه و تکثر ثروت است.

بفرمایید به طور مثال به چه موردی اشاره شده است؟

مثلا قانون ارث در اسلام را می گوید. در اروپا چون دین مسیح هیچ قانونی در مورد ارث نداشته و برای مثال در انگلستان زمین به فرزند بزرگ ارث می رسیده است در نتیجه کوچک سازی زمین ها صورت نمی گرفت و این عامل منجر می شد تا ثروت اقتصادی در دست یک نفر جمع شود. مطالعات تجربی نشان می دهد که هر وقت در کشوری مثل ترکیه در طول تاریخ، ثروت انباشته شده قانون ارث موجب شده است تا شرکت های بزرگ در ترکیه شکل نگیرند و علی رغم اینکه امپراطوری عثمانی قدرت زیادی به دست آورده و ثروتمند شده است ولی در طول زمان شرکت های سهامی عام به وجود نمی آید. به طور روشن تر، تیمور کوران، قانون ارث را در کوچک شدن زمین ها و اراضی می بیند. فرض کنید اگر فردی مالک هزار هکتار زمین است و 10 فرزند پسر داشته باشد، در دو نسل این هزار هکتار تبدیل به یک هکتار می شود یعنی ابتدا هر تکه زمین100 هکتار می شود و در نسل های بعد هرقطعه 10 هکتار زمین می شود.

آقای دکتر! این مربوط به دورانی نیست که زمین پایه اصلی اقتصاد بود؟ در حال حاضر اقتصاد کاملا تغییر کرده است...

ببینید بحث به این شکل است که توسعه یک فرایند انباشتی است، یعنی وقتی سرنوشت کشورها در طول تاریخ دگرگون شد و در زمانی که کشاورزی منبع اساسی درآمد بود و باعث شد کشورها رشد نکنند، این عدم توسعه یافتگی به صورت مستمر خودش را تولید می کند. همچنین "کوران" نظام بانکداری اسلامی را مطرح می کند و می گوید بهرحال اشکالی به عنوان معاملات حلال و حرام تعیین شده است، در حالی که دست ادیان دیگر برای اینکه افراد به اشکال سودآورتر به معامله رو بیاورند بازتر است. حال پاسخی که به "کوران"در بحث زمین داده می شود این است که اگر هر زمان امری با نیازهای جامعه ناسازگار بود فقهای ما وارد می شدند و با عنوان احکام ثانویه تجدیدنظر می کردند؛ به طور مشخص در بحث زمین اینطور پاسخ داده می شود؛ اگر این ضرورت وجود داشت که زمین های کشاورزی بین اولاد تقسیم نشود و کوچک شدن زمین خلاف مصالح مسلمین بود و از ارزش زمین کاسته می شد، زمین را به صورت یکپارچه می فروختند و بین وراث تقسیم می کردند. مثل امروز که وقتی فردی فوت می کند، ماشین او را تکه تکه نمی کنند تا هر وسیله ای را به فرزندی بدهند و کلیت اتومبیل را به فروش می گذارند و مال آن را بین اولاد تقسیم می کنند. به عبارتی در طول تاریخ لزومی نداشته زمین ها در مقیاس بزرگ فروخته شوند، یعنی مقیاس کوچک نیز در زمان خودش سودآور بوده است و این امروز مساله ای است که اراضی کوچک باعث می شوند، سودآوری بخش کشاورزی کاهش پیدا کند. در واقع "کوران" با دید امروز به گذشته نگاه می کند. بانکداری بدون ربا در کشورهای اسلامی کمتر از کشورهای مسیحی رعایت می شود، آمریکا به عنوان کشوری است که بیشترین عملیات بدون ربا در آن صورت می گیرد، یعنی فساد مالی که بدون نرخ بهره از پیش تعیین شده وام ها را در اختیار متقاضیان قرار می دهند. موسسات مختلفی در جهان رتبه بندی شده اند و این کشورها تحت عنوان تعاونی های اعتبار، بسیار وفادارتر از کشورهای مسلمان بودند و این رابطه پیچیده است و نمی شود حکم خاصی صادر کرد.

در نقض این نظریه آیا افراد دیگری نظریه پردازی کرده اند یا صحبتی مطرح کرده اند؟

فکر می کنم منتشر نشده است یا حداقل من از آن بی خبر هستم، امام ی دانم که برای مثال در ایران کارهایی در دست بررسی بود که پاسخی به این نظریه بدهند که هنوز منتشر نشده است. «کوران» استاد دانشگاه آمریکاست و اینکه در آمریکا به ایشان پاسخ دادند یا نه، من نقد جدی را ندیده ام و بیشتر نقل قول خوانده ام یعنی از ایشان نقل می کنند و نظریه را تایید می کنند.

در حال حاضر شما به عنوان یک اقتصاددان مسلمان که مسایل سیاسی در ایران را نیز تجربه می کند و می تواند ایران را به عنوان یک نمونه، مورد مطالعه قرار دهد آیا با این سوال موافق هستید که عدم توسعه یافتگی مسلمانان چه در عراق، سوریه، عربستان یا قطر به اعتقادات مذهبی آنها ربط دارد؟ یا خیر، می توان گفت چون فقدان برنامه وجود دارد و کارگزاران سیاست و توسعه، انسان های توسعه نیافته ای هستند، این کشورها از چرخ توسعه عقب مانده اند؟

من فکر می کنم علت توسعه یافتگی یا نایافتگی این کشورها دین نبوده است بلکه مهمترین عاملی که من در سرنوشت توسعه کشورها موثر می دانم، شرایط جغرافیایی آنهاست. اگر مسیحیت و توسعه در اروپا جمع شد و در کشورهایی مثل ایران، پاکستان و هند، مسلمانی و توسعه نیافتگی با یکدیگر جمع شده است، علت آن را خیلی ساده می توان بیان کرد که البته نظریه پردازان بزرگی به آن پرداخته اند نه اینکه حدس و گمان یا مطالعات من باشد. در طول تاریخ می توان دید که ایران و کشورهای مسلمان دو ویژگی داشتند؛ یکی اینکه آنها برخلاف کشورهای اروپا که در ارتفاع و با زمستان های بلند بودند، در مناطق معتدل و فاقد کوهستان های بلند واقع شده اند. این عامل جغرافیایی باعث شده است هر وقت کشورهای مسلمان مثل ایران مقداری آباد شده اند توسط سایر تمدن ها مورد طمع و تسخیر قرار گرفته اند. این مساله به کرات در طول تاریخ اتفاق افتاده است، یعنی ما تا قرن 10 میلادی در برهه های مختلف از پیشتازان تمدن بشری بودیم اما به محض اینکه پیشرفت را تجربه کردیم، کشورهای دیگر که به لحاظ تمدن قابل مقایسه با ایران بودند به این کشور حمله کردند. این مساله به هیچ وجه به توسعه یافتگی آن کشورها و توسعه نیافتگی کشور ما مربوط نمی شود. کشور مغول پیشرفته تر از ایران نبود اما توانست به ما حمله کند زیرا شرایط جغرافیایی این حمله را مهیا می کرد، ولی هر وقت ایران، کشورهای مسلمان، اعراب یا مغول قصد حمله به اروپا را داشتند، حداکثر جایی که توانستند به تصرف درآورند دروازه های اروپا بود.

در طول تاریخ فرانسه، نمی توان دید این کشور به تسخیر کشورهای مسلمان درآمده باشد. در این بین فقط اسپانیا استثنا شده است، مابقی کشورها از تهاجم های خانمان براندازی که متوجه کشور ما یا عراق و ترکیه شده، در امان بوده اند. در نتیجه در آنجا انباشت سرمایه و ثبات سیاسی صورت گرفته است و حکومت ها هزار سال در فرانسه و انگلستان و دولت های محلی تا قرن 16 ،17 و 18 دوام داشتند. به عنوان مثال یک کشور مانند ایتالیا در قرن 19 به طور یکپارچه شکل می گیرد، یعنی یک شهر هم می توانسته است خود را از نفوذ همسایگان در امان نگه دارد، اما امپراطوری ایران نمی توانسته است خود را از همسایگان و حتی اقوام درونی در امان نگاه دارد، به خاطر این شرایط در اروپا و به خاطر وفور آب که زندگی و دفاع در مقابل بیگانه را در همه جا امکان پذیر کرده است، یک تراکم جمعیت بسیار زیاد در اروپا به وجود می آید، اما در ایران، چین و هند اصلا این شرایط جغرافیایی وجود ندارد. بنابراین من فکر می کنم هیچ ارتباطی بین نوع دین و توسعه یافتگی کشورها وجود ندارد.

این استدلال وجود دارد و بالاخره قابل تامل است؛ می گویند در قرن اخیر در اروپا یک کشور مسلمان به اسم بوسنی و هرزگوین وجود دارد که در آنجا جنگ به پا می شود، یا در جنوب شرق آسیا یک عده مسلمان در برمه و میانمار هستند که باز در آنجا جنگ ایجاد می شود، دلیل این نگرش چیست؟

ببینید موارد نقض وجود دارد. خیلی از کشورهای اروپای شرقی مهد مسیحیت بودند اما امروز توسعه نیافته اند.

آقای دکتر! سوال من این است که این نگاه از کجا شکل می گیرد؟ آیا به خاطر همان نکته ای است که در ابتدای مصاحبه اشاره کردید؛ در نگرش آمریکایی می بینیم که مذهب با توسعه و نگاه اقتصادی گره خورده است ولی در نگاه فرانسوی ها اساسا مذهب و دین مانع توسعه است. چرا نگاه فرانسوی در خاورمیانه و بین مسلمانان هژمونی دارد؟

یک علت به این برمی گردد که تا جایی که من می دانم نوسازی و مدرنیته ما از طریق تماس ما با اروپا صورت گرفت و اگر شما تاثیر فرانسه را بر آفریقا، بر حوزه تمدنی ما، حتی بر شرق آسیا و در همه کشورهای جهان، نگاه کنید بسیار بیشتر از آمریکاست. آمریکا کشوری است که در قرن بیستم تبدیل به یک کشور امپریالیستی یا امپراطوری می شود و می تواند اندیشه های خود را انتقال دهد که آن هم بعد از اینکه توسعه همراه با مذهب داشته، تحولات زیادی را سپری کرده است؛ یعنی در بدو ورود ما و آشنایی ما با دنیای مدرن، بیشتر در حوزه اروپا جنگ های مذهبی و در واقع قلع و قمع های شدید علیه دینداران صورت می گرفت و کشتارهای دسته جمعی علیه کلیسا -به خاطر پیشینه نادرست کلیسا در اروپا- رخ می داد. ما بهرحال از این منشا فکری بی بهره نبوده ایم و این هم انتقال داده شده است.

اکنون چه پاسخی می توان به مطرح کنندگان این شبهه داد که عقب ماندگی ما مربوط به مسلمانی ماست؟ به خصوص در دنیای مدرن، آیا باز هم زمینه های عقب ماندگی مسلمانان وجود دارد یا اینکه دنیای مدرن و اقتصاد کنونی می تواند فضایی باشد تا مسلمانان به توسعه برسند؟ البته این توسعه در مالزی و در برخی کشورها مثل قطر که با درآمدهای نفتی یا دیگر اشکال توسعه پیشرفت کردند، تجربه شده است. آیا این چشم انداز را روبه روی جوامع مسلمان می بینید یا همچنان جنگ افروزی ها در خاورمیانه، مثل تونس، لیبی و مصر حکایت تراژیک قبل را تکرار می کند؟

اینکه امروز شاهد جنگ در مناطق مسلمان نشین هستیم مختص جامعه مسلمانان نیست، بلکه جنگ امروز به عنوان یک پدیده فراگیر در کشورهای مختلف وجود دارد، اما در مورد اینکه خاورمیانه بیشترین جایی است که جنگ در آن متمرکز شده است، تلقی من این است که اینجا حساس ترین نقطه برای کشورهای صنعتی است و هر چه به جلوتر می رویم اهمیت این منطقه روزافزون می شود. انحصار نفت هرچند که ارزش اقتصادی آن در دنیای اقتصاد امروز بسیار پایین است اما مثل هوا و آب که ارزش اقتصادی بسیار کم و اهمیت فراوانی دارند، فوق العاده تعیین کننده است. فرض کنید هوایی که در جهان وجود دارد از دریچه یک کشور وارد می شد و بعد در سراسر جهان توزیع می شد حتی اگر قیمت هوا و اکسیژن، صفر بود کشوری که شیر هوا را در دست داشت مورد طمع همه جهان بود. کشورهایی مثل عراق، کویت، قطر، عربستان و ایران کشورهایی هستند که در 20 سال آینده انحصار نفت جهان را در اختیار دارند. اگر گاز را هم اضافه کنید، روسیه نیز به این جمع اضافه می شود. بنابراین آمریکا و سایر کشورهای صنعتی می خواهند اطمینان داشته باشند، هیچ اخلالی در ماده اولیه زندگی بشر یعنی انرژی و نفت به عنوان تامین کننده انرژی و تامین کننده تمام مایحتاج زندگی بشر به وجود نمی آید. در نتیجه به اختلافات مذهبی دامن زده می شود. برداشت من از طالبان این است که جریان طالبان جریانی است که باید ایجاد شود تا اختلافات مذهبی دامن زده شود. نگاه کنید در کشورهایی مثل کشور ما که اهل تسنن و شیعه قرن ها با یکدیگر زندگی می کردند، وصلت خانوادگی دارند، حال تغییر ایجاد شده اشت. بین شیعه و سنی، عرب و عجم و اقوام درون کشورها اختلافات دامن زده می شود. نیروهای امنیتی در جهان برای اینکه بتوانند منافع کشور خودشان را تامین کنند به این اختلافات دامن می زنند. من فکر نمی کنم این مساله ریشه در مذهب داشته باشد. در طول تاریخ پدیدهه شیعه کشی و سنی کشی دیده نمی شود و در موارد معدود که اتفاقاتی از این دست، رخ داده زمانیست که مثلا حکومت ترکیه در دوره عثمانی یا ایران در زمان شاه عباس می خواهند از دین به عنوان ابزار تسلط در جامعه یا مقابله با دشمنان خارجی استفاده کنند، وگرنه در ذات این ادیان این تضاد نیست. امروز ما ایرانیان شیعه از آثارمولوی و سعدی که سنی مذهب بودند مثل قرآن در خانه هایمان استفاده می کنیم. عموم مردم ایران نمی دانند که مولوی که مردم ایران این همه احترام برای او قائل هستند سنی مذهب بودند. بنابراین اختلافاتی که رخ می دهد در واقع خاص نظام بین الملل است.

بنابراین می شود از صحبت شما نتیجه گرفت، کشورهایی که به نوعی منبع انرژی هستند، همچنان روی آرامش را نخواهند دید چه برسد به اینکه به فکر توسعه هم باشند...

این به دیپلماسی این کشورها بستگی دارد. اینکه چگونه این کشورها می توانند از طریق همکاری وارد گفت وگو در جهان شوند و منافع خود را حفظ کنند و اجازه ندهند کشورهای دیگر طمع بر منابع خدادادی آنها داشته باشند، بزرگترین چالش سیاسی این کشورهاست. عاملی که در طول 100 سال گذشته باعث تحولات اساسی در این کشورها شده بحث انرژی بوده است. در واقع یکی از عوامل اصلی داستان ملی شدن نفت یا حتی مشروطه و تقسیم ایران و درگیری هایی که ما امروز با آن روبه رو هستیم، نوع نگاهی است که قدرت ها به ما دارند، ولی من به عنوان یک فرد که حوزه تخصصی اش اقتصاد است و روابط بین الملل نیست، معتقدم اگر روابط سیاسی درون کشورهای مسلمان و خاورمیانه درست باشد، کشورهای خارجی نمی توانند به این بهانه بر کشورهای مسلمان خاورمیانه مسلط شوند. برای نمونه رابطه غلطی که صدام با ملت خودش داشت را مثال می زنم، اگر این رابطه درست بود عراق مورد تسخیر قرار نمی گرفت. حکام کشورهای مسلمان اگر در مدیریت داخلی خود رویه های درست پیشه کنند و حکومت های مردمی و مردم سالار را بنیانگذاری کنند افکار عمومی جهان بسیار متفاوت از 50 سال قبل است. آنها با تکیه بر ملت خود و با تکیه بر افکار عمومی جهان می توانند مقابل دست اندازی و زیاده خواهی کشورهای سلطه طلب بایستند. اگر حکومت های مردم سالار در این کشورها وجود داشته باشد آنها با تکیه بر اتکای مردمی و افکار عمومی جهان می توانند هم شر تهاجم خارجی را کم کنند و هم به توسعه فکر کنند.

انتهای پیام

دیدگاه شما