«جنبش والاستریت» هر چند تا روزهای قبل بخش بزرگی از اخبار را به خود اختصاص داده و به نحوی تبدیل به یک جریان خبری شده بود اما حالا آنقدر گرفتار سکوت خبری شده که گاهی برخی میپرسند آیا ماجرای «والاستریت» تمام شده است؟ این پرسش به طور حتم میتواند پرسش بسیار مهمی باشد چون واقعیت آن است که «جنبش والاستریت» ریشه در نابرابری دارد. در 10سال گذشته بسیاری از مناسبات اقتصادی در سرمایهداری آمریکایی تغییر کرده است و این مساله دهکهای با درآمد پایین را گرفتار ناملایمات اقتصادی کرده است. این موضوع را مسعود نیلی نیز تایید میکند. ما با او درباره «جنبش والاستریت» و فرجام آن به گفتوگو نشستیم. او سرمایهداری را مردود نمیداند و معتقد است به اندازه همه نظامهای اقتصادی میتوان الگوهای سرمایهداری ارایه کرد ولی نکتهای را نیز میگوید که به نظر میرسد نقش مهمی در گرفتاریهای اقتصاد در دنیای امروز دارد: «میان دو پدیده جهانی شدن اقتصاد که امری فراملی است و دموکراسی که امری صددرصد ملی است درجاتی از ناسازگاری وجود دارد که جلوهای از آن را امروز در آمریکا مشاهده میکنیم و جلوه دیگر آن در حوزه یورو نمایان شده است.» متن گفتوگو با استاد مسعود نیلی در ادامه آمده است:
«جنبش والاستریت» یک دوره چندماهه را پشت سر گذاشته است و به نظر میرسد این جنبش دیگر تحرک و حال و هوای اولیه را ندارد. ارزیابی شما از این جنبش چیست؟
در تحلیل این نوع از پدیدهها که دارای جذابیتهای چندوجهی هستند، به طور معمول دو رویکرد توسط دو گروه متفاوت در پیش گرفته میشود. رویکرد اول سیاسی و رویکرد دوم علمی است. این دو رویکرد حداقل به وسیله دو ویژگی از یکدیگر متمایز میشوند. ویژگی اول به میزان جزمیت یا قطعیت اظهارنظرها مربوط میشود. زبان سیاسیون زبان جزمی و قطعی است و در مقابل، زبان علمی زبان احتیاطآمیز و همراه با عدم قطعیت است. هرچه در زبان سیاسیون با «باید» مواجه میشویم، در زبان علمی با «شاید» و «بهنظر میرسد» برخورد میکنیم. ویژگی دوم وجه تمایز آن است که سیاستمداران بیش از آنکه سوال داشته باشند، پاسخ دارند. برای آنها اینکه موضوع به «چه چیزی» مربوط میشود، بسیار کمتر از آن اهمیت دارد که به «چه کسی» مرتبط است. در حالیکه در اظهارنظرهای آکادمیک برای شما اینکه سوال متوجه «چه چیزی» است اهمیت دارد و نه آنکه به چه کسی مربوط است. در مواجهه «با جنبش والاستریت» هم شاهد هر دو رویکرد هستیم. آنچه را که من در پاسخ به سوالات شما در پیش خواهم گرفت، تلاش برای اتخاذ رویکرد علمی است. بنابراین، اولا: فارغ از اینکه این مساله مربوط به آمریکا و غرب است و ثانیا با توجه به مدت بسیار کوتاهی که از پیدایش این حرکت میگذرد و در نتیجه اطلاعات کمی که در مورد آن وجود دارد، با زبانی احتیاطآمیز به آن خواهم پرداخت.
دلیل علاقه و جذابیت این پدیده در ایران چیست؟
به نظر من این موضوع، یعنی علاقه به تحولات رخ داده در آمریکا پیرامون نظام اقتصادی حاکم، سه منشا دارد. یکی از این دلایل را میتوان در حوزه اندیشه جستوجو کرد. جایی که افراد به واسطه فکرکردن به نظامهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جوامع مختلف نمیتوانند نسبت به این موضوع بیتفاوت باشند. وجه دیگر این جذابیت از این منظر است که ممکن است این اتفاقات با در نظر گرفتن برخی شرایط مشابه، در ایران نیز رخ دهد. وجه سوم این است که این پدیده اگر تاثیرگذار شود ممکن است رویکردهای بازتوزیعی در کشورهای صنعتی قوت گیرد و در نهایت موجب کاهش قیمت نفت و محدود شدن منابع کشورهای صادرکننده نفت از جمله ایران شود. البته بعید به نظر میرسد در ایران با این پیچیدگی به «جنبش والاستریت» نگاه شود. یکی از مواردی که در ارزیابیها و اظهارنظرها باید مورد توجه قرار گیرد پرهیز از سطحینگری نسبت به مسایل رخ داده در جهان است. اظهارنظرهایی مبنی بر به بنبست رسیدن نظام سرمایهداری، بدون ارزیابی از مقیاس جمعیتی و توجه عمیق به آن تنها میتواند کارکرد موقتی تبلیغاتی داشته باشد. لازم به ذکر است که وجهی از موضوع که به ارتباط آن با اقتصاد ایران بازمیگردد بهطور جدی مورد توجه قرار نگرفته است که البته به عقیده من باید به این وجه بیشتر پرداخته و تاثیرگذاری این تحولات بر اقتصاد ما مشخص شود. امروز افرادی از این اتفاقات اظهار خوشحالی میکنند در صورتی که مشخص نیست اگر این پدیده منجر به کاهش قیمت نفت شود، خوشحالی این گروه از چه منطقی پیروی میکند.
کارشناسان و افرادی که این پدیده را از منظر ایدئولوژیک مورد ارزیابی قرار میدهند بر این باورند که روند سرمایهداری رو به زوال است و این جنبش گستردهتر خواهد شد؛ در این رابطه چه نظری دارید؟
قبل از پرداختن کمی تفصیلی به سوال شما، مایلم ابتدا یک طبقهبندی موضوعی از سوالات مرتبط انجام دهم. یک دسته از سوالات مربوط به مقیاس این حرکت میشود و دسته دوم مربوط به محتوای آن. سوالاتی از قبیل اینکه واقعا چند درصد از جامعه آمریکا و چند کشور دیگر صنعتی در این حرکت مشارکت دارند و دیگر اینکه دینامیسم این حرکت چگونه است؟ آیا در حال گسترش است یا محدود شدن به مقیاس مربوط میشود؟ آنطور که پیداست، ویژگی بارز این حرکت مقیاس آن نیست و بهلحاظ تعداد بهنظر نمیرسد که جمعیت قابل توجهی را پوشش دهد. با توجه به سطح بالای دستمزدها در کشورهای صنعتی و در نتیجه هزینه فرصت بالای نیروهای شاغل، ظاهرا گروههای معترض درصد پایینی از بیکاران را تشکیل میدهند و از طرف دیگر، ظرف ماههای اخیر، ابعاد این حرکت در حال گسترش نبوده است. اما محدود بودن مقیاس این حرکت مانع از آن نمیشود که به محتوای آن نپردازیم. اگر این پدیده را از منظر اندیشه و بدون تعصب خاصی مورد بررسی قرار دهیم، میبینیم که این حرکت در حال گسترش نیست و نسبت به روزهای ابتدایی محدودتر نیز شده است. به نظر میرسد این حرکت رویکرد اجتماعی دارد، نه سیاسی؛ و چگونگی توزیع منابع در جامعه را به نقد کشیده است و اصولا مباحثی از قبیل براندازی در این جوامع موضوعیت ندارد.
گروهی از سوالات پیرامون میزان تاثیرپذیری این پدیده از تعارضهای موجود در ذات اقتصاد بازار، تحولات دو دهه اخیر و بحران اقتصادی سالهای اخیر بوده. به نظر شما میتوان آن را عوامل اصلی بروز این جنبش دانست؟
روندی که دنیا پس از جنگ دوم جهانی در حوزه سازوکارهای اقتصادی طی کرده، به سمت همگرایی بوده است. بررسی اتفاقات رخ داده نشان میدهد کشورهایی همچون شوروی سابق و اروپای شرقی پس از فروپاشی به اقتصاد بازار روی آوردند و در گوشه دیگری از جهان، کشور چین که به لحاظ جمعیت بزرگ و به لحاظ اقتصاد کوچک بود، خیلی هوشمندانه با مشاهده تجربه شوروی و بلوک شرق، با حفظ نظام سیاسی حرکت به سمت اقتصاد بازار را آغاز کرد و به دومین اقتصاد بزرگ دنیا تبدیل شد. کشورهای آمریکایلاتین نیز پس از مسایل رخداده و پشتسرگذاشتن بحران بدهیهای خارجی و رویکردهای جایگزینی واردات، همگرایی و حرکت به سمت اقتصاد بازار را آغاز کردند. پس مجموع کشورهای دنیا یک همگرایی در مولفههای اصلی کارکرد اقتصاد به سمت اقتصاد بازار دارند. اما در به کار بردن اصطلاح نظام سرمایهداری یک تصور سطحی وجود دارد و آن هم این است که بسیاری بر این باورند که کشورهای خواهان اقتصاد بازار یا کشورهایی که اقتصاد بازار را برگزیدهاند، از یک نسخه واحد تبعیت میکنند. این تصور کاملا نادرست است، چراکه به تعداد کشورهایی که اقتصاد بازار بر آنها حاکم است، نظام سرمایهداری وجود دارد.
از دید ناظران بیرونی ایالاتمتحده بهعنوان کانون سرمایهداری و انگلستان بهعنوان مهد سرمایهداری بسیار شبیه به هم هستند. اما کمی دقت و بررسی پیرامون نظامهای اقتصادی این دو کشور نشاندهنده تفاوتهای بسیار زیاد میان آن دو است. بهعنوان مثال: در انگلستان بر خلاف آمریکا، درمان، آموزش و تامین اجتماعی بیش از چهار دهه است که بهطور مستقیم تحتپوشش دولت است و دولت تصدی بسیار گستردهای در این حوزهها دارد. به طور کلی نظامهای اقتصاد بازار در اروپایشرقی، فرانسه، آلمان، چین و... تفاوتهای بسیاری با هم دارند و اگر ما نظام سرمایهداری را خطاب قرار دهیم باید اقتصاد موردنظر را مشخص کنیم.
اما برخی کارشناسان و منتقدان ایرانی، ذات کارکرد این نظام را مدنظر قرار دادهاند؟
اگر ذات کارکرد این نظام هم مدنظر باشد باید توجه کرد که ما هم در سیاستهای مختلف اقتصادی به صورت افتانوخیزان و با زیگزاک به این سمت حرکت کردهایم. به طور مثال؛ قانون هدفمندی یارانهها، خصوصیسازی و منع سرمایهگذاریهای دولتی نشاندهنده این واقعیت است که نظام تصمیمگیری ما نیز اقتصاد بازار را بهترین گزینه تشخیص داده است.
بنابراین میتوان گفت بشر در طول تاریخ به یکسری اصول و قواعد کلی به نام اقتصاد بازار رسیده است که توانایی سازگاری با هر ظرف اجتماعی و فرهنگی در هر جامعهای را دارد. بر همین اساس اقتصاد بازار در هر جامعهای براساس معیارهای فرهنگی و اجتماعی حاکم میشود و قواعد کلی را نیز حفظ میکند. این موضوع نشان میدهد که مجموعه اقتصاد بازار بهقدری انعطافپذیر است که میتواند در چین کمونیست، مالزی اسلامی، اروپا و ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران پیاده شود.
تحولات دو دهه اخیر رخ داده در آمریکا چه نقشی درنارضایتی لایههای پایین درآمدی داشته است؟
در 20 سال گذشته چند اتفاق عمده در اقتصاد ایالات متحده رخ داده که برآیند همه این اتفاقات، نارضایتی فعلی لایههای پایین درآمدی است.
موضوع اول جهانیشدن، صنعت و تولید است که منجر به گرایش سرمایه به سمت کشورهایی که نیروی کار ارزان داشتند، شد. همزمان با جابهجایی منابع، افزایش نرخ بیکاری در آمریکا و کشورهای اروپایی اتفاق افتاد بهطوری که این باز توزیع جهانی درآمد به نفع نیروی کار کشورهای در حال توسعه و به ضرر نیروی کار کشورهای پیشرفته به ویژه آمریکا تمام شد.
در واقع جهانیشدن، مجموعهای از شرکتهای فراملیتی را ایجاد کرد که مرز مشخصی برای فعالیتهای اقتصادی ندارند و کانون سرمایه آنها در قلب ایالات متحده قرار دارد. شرکتهای مذکور کانون عملیاتی خود را اقتصادهای آسیایی و کشورهای در حال توسعه قرار داده و تجهیز منابع آن از آمریکا صورت گرفت.
از طرف دیگر، برخی از تحولات تکنولوژیک که کانون اصلی آن در ایالات متحده بود، بخشی از اشتغال موجود را از بین برد و شکاف بین دستمزد در لایههای پایین را با دستمزد مشاغل پیشرفته بسیار عمیق کرد و اختلاف طبقاتی را دامن زد. مجموعه عوامل موجب اوجگیری نابرابری درآمدی شد به طوریکه طی کمتر از 10سال نسبت درآمد دهک دهم به اول از 10 به 12 رسید. هرچند این نسبت برای ما در حدود 15 است اما برای اقتصاد آمریکا این یک افزایش هشداردهنده تلقی میشود.
بنابراین حمله به بازارهای مالی به این دلیل است که گروههای پایین درآمدی احساس کردند که این بازارها اصلیترین عامل افزایش نرخ بیکاری و توزیع فرامرزی منافع هستند.
بهطور کلی بهنظر میرسد میان دو پدیده جهانیشدن اقتصاد که امری فراملی است و دموکراسی که امری صددرصد ملی است درجاتی از ناسازگاری وجود دارد که جلوهای از آن را امروز در آمریکا مشاهده میکنیم و جلوه دیگر آن در حوزه یورو نمایان شده است.
آیا این موضوع به تنهایی میتواند زمینهساز اعتراضهای مردمی آمریکا باشد؟
بله، این موضوع به اندازهای نبود که این بحران را ایجاد کند. بحران مالی و رکود اقتصادی چند سال اخیر نیز بیکاری را تشدید کرد و چون علت این رکود نیز بازارهای مالی بودند، انگیزه مواجه شدن با بازارهای مالی از طرف گروههای پایین درآمدی را تشدید کرد.
بنابراین میتوان گفت جهانیشدن و آثار آن پیشران و بحران مالی سالهای اخیر نیروی محرک جنبش والاستریت بوده است.
شما فعالان این جنبش را لایههای پایین درآمدی میدانید درحالیکه ما شاهد پیوستن استادان اقتصاد و دانشجویان دانشگاه هاروارد و چهرههای برجسته سیاسی، اقتصادی و هنری به آن هستیم و به نظر میرسد نظام سرمایهداری آزمون سختی را در پیش دارد.
ارزیابیهای صورت گرفته از این پدیده نشان میدهد این جنبش بیش از آنکه یک حرکت با کیفیت حساب شده و با پشتیبانی نیروهای فکری و برای هدف مشخصی باشد، یک حرکت خودجوش و طبیعی و در مقیاس محدود، در نتیجه موارد یاد شده است و گروههای کمدرآمد جامعه در آمریکا حضور پررنگتری در این جنبش دارند؛ جنبشی که گستردگی اعلام شده در برخی از اخبار و اظهارنظرها را ندارد. از طرفی در جوامع صنعتی اقشار مختلف مردم میتوانند نارضایتیهای خود را بیان کنند. پس جامعهای که فرصت بیان نارضایتی را میدهد بیشک ظرفیتهای اصلاحرا نیز دارد.
پس، این جنبش با حرکتهای شکل گرفته در کشورهای خاورمیانه هیچ قرابتی ندارد چراکه در کشورهای عربی دگرگونی سیاسی مدنظر بوده و این جنبش تنها خواستار اصلاحات اقتصادی بهواسطه یک حرکت اجتماعی مسالمتآمیز است و پیوستن نخبگان نیز میتواند اصلاحات موردنظر را با عقلانیت و کمترین هزینه همراه کند. بهطور کلی میتوان گفت این تجربه بازتابهایی از جمله حل مسایل مالی دولت آمریکا را در پی خواهد داشت و این اتفاق از طریق کمهزینهترین راه ممکن صورت خواهد گرفت.
منبع : روزنامه شرق