نگاه امام خمینی (س) به کارگران ، نگاه منحصر به فردی بود . ایشان همان ارجی را برای کارگر قائل بودند که حضرت محمد(ص) قائل بودند . این نگاه باعث شده بود که در دوران حضرت امام (س) روابط کارفرما و کارگر در پایین ترین سطح ممکن دچار چالش باشد . در این خصوص گفت و گویی با علیرضا محجوب - دبیرکل خانه کارگر و نماینده مردم تهران در مجلس - داریم که می خوانید :
ارزیابی جنابعالی از اندیشههای اقتصادی امام(ره) به عنوان فقیهی که رهبری یک انقلاب بزرگ را بر عهده داشتند، چیست؟
اندیشههای اقتصادی امام اندیشههای بیبدیلی است. از همان سالهای اولیه دهه 40 که مبارزات ایشان رنگ و بوی جدیتری به خود گرفت، اصل مبارزات و کشاکش ایشان با رژیم پهلوی بر سر مسائل اقتصادی بوده است. زمانی که بحث اصلاحات ارضی مطرح شد امام(س) به شدتبه مخالفت با آن پرداختند و معتقد بودند اصلاحات ارضی بهانهای برای نابودی کشاورزی و کشاورز است. باور نداشتند هدف رژیم پهلوی از این اصلاحات بهسازی و ارتقای سطح زندگی مردم باشد.
ایشان با اینکه زمین به کشاورزان واگذار شود، مخالف نبودند، بلکه معتقد بودند امریکا و روش شاه تنها یک هدف را دنبال میکند آن هم این است که ایران تبدیل به بازار مصرف کالاهای خارجی شود.
همان طور که بعدها مشاهده شد، پیشبینی امام درخصوص این مساله اتفاق افتاد و در مدت کوتاهی واردات کشور به شدت افزایش پیدا کرد. در ابتدا بحث بر سر این بود که ایران تنها 250 میلیون دلار گندم وارد کنند اما زمانی که انقلاب رخ داد مشخص شد واردات گندم مجموعاً هفت میلیون تن است و تقریباً از 14 میلیون تن واردات کشور 12 میلیون تن آن محصولات کشاورزی بود.
البته کسی منکر این نیست که در شرایط خاص مثل خشکسالی ورود محصولات کشاورزی خصوصاً گندم میتواند ضرورت داشته باشد ولی بحث افزایش واردات از همان دهه 50 که اتفاقاً وضعیت اقتصادی کشور رضایتبخش بود، پیش آمد و سال به سال هم افزایش پیدا کرد و ربطی به خشکسالی یا عامل دیگری نداشت.
حتی در بعضی سالها که وضعیت بارندگی مناسب بود و محصولات کشاورزی زیادی تولید شده بود باز هم از حجم واردات کاسته نشد. یک نکته مهم در خصوص اندیشههای اقتصادی امام، هوشیاری ایشان نسبت به مسائل اقتصادی بود. با وجود اینکه ایشان در نظام طلبگی و حوزوی درس خوانده بودند اما با عمق مسائل اقتصادی آشنا بودند و درک بالایی داشتند، اما اگر به احوالات و خاطرات به جا مانده از شاه مراجعه کنید میبینید که شاه برخلاف امام آگاهیای نسبت به وضعیت اقتصادی کشور نداشت و امریکا نیز به خوبی از این ناآگاهی استفاده کرده و چنان اقتصاد ایران را به خود وابسته کرده بود که وارداتی که کمتر از یک میلیون تن بود طی 14 سال به چندین برابر افزایش یافت.
بنابراین آنچه در اندیشههای اقتصادی امام(س) میتوان مشاهده کرد، بحث استقلال اقتصادی، اقتصاد ملی و خودکفایی بود. ایشان معتقد به استفاده از همه منابع برای بالا بردن توانایی اقتصادی بودند. امام تاکید زیادی بر جلوگیری از دستاندازی بیگانگان به اقتصاد کشور داشتند و اندیشههای ایشان وارداتستیز است و با نقش اقتصاد بیگانه در اقتصاد ایران به شدت مخالف بودند.امام(س) نسبت به نقش مسلط اقتصاد خارجی در اقتصاد کشور به شدت موضع داشتند و محتاطانه برخورد میکردند که متاسفانه امروز بعضی از افراد این مساله را مورد بیتوجهی قرار میدهند و در نوع ارتباط خود با بیگانگان توجه کافی ندارند.
اظهارات جنابعالی بیشتر ناظر بر اندیشههای اقتصادی امام در دوران مبارزاتشان با رژیم پهلوی و به عبارتی قبل از انقلاب بود. ایشان بعد از انقلاب که رهبری نظام جمهوری اسلامی
را بر عهده گرفتند چگونه با مسائل اقتصادی برخورد کردند؟
بعد از انقلاب توجه امام به مستضعفین و سطوح پایین جامعه بیشتر شد. ایشان در سخنرانیها و گفتارهایشان یک مدل دیگر از اقتصاد انسانی را مطرح میکردند. اقتصادی که در آن انسانها، آرمانش هستند و اعتلای انسانی به جای اعتلای اقتصادی مدنظر بود. به همین جهت حتی گفتارهای غیراقتصادی ایشان هم جنبه اقتصادی داشت. بیانات ایشان در خصوص کوخنشینها، مستضعفین، فقرا، کارگرها و... روشن و راهگشاست.
به عنوان یک فعال عرصه کارگری، اندیشههای امام در حوزه کارگری و توجه به قشر کارگر را چگونه میبینید؟ خصوصاً در اوایل شکلگیری نظام جمهوری اسلامی که اختلافات زیادی در خصوص قانون کار و بحث کارگری وجود داشت؟
نگاه امام نسبت به قشر کارگر و قانون کار کاملاً روشن است. هیچکسی به اندازه امام در خصوص حقوق فقرا و کارگران پایمردی نداشت. ایشان واقعاً شخصیت بینظیر و بیبدیلی داشتند.
اما با وجود تاکیداتی که امام روی مساله کارگری و قانون کار داشتند و با وجود گذشت بیش از 30 سال از پیروزی انقلاب همچنان شاهد وجود مشکلات زیادی در این عرصه و در قانون کار هستیم و درگیری و اختلاف بین کارگر و کارفرما همچنان وجود دارد؟
ببینید، قانون کار به هرگونه که نوشته شود از آنجا موضوع مشترک است که بحث اختلاف کارگر و کارفرما وجود خواهد داشت حتی در قانون قبلی ماده 33 وجود داشت که بحث اخراج کارگر را مطرح میکرد و برحسب میزان تقصیر، غرامت اخراج تعیین میشد. آن زمان بسیاری از کارفرماها معترض بودند که این غرامت خیلی زیاد است، بنابراین حتی در خصوص آن قانون هم که خیلیها معتقد بودند بهترین قانون بود، اعتراض و انتقاد وجود داشت. کارفرما همیشه میخواهد شرایطی پیش آید که هزینهاش حداقل باشد تا بتواند حداکثر سود را ببرد بنابراین جز رفتار سوداگرانه انتظار دیگری نمیتوان داشت.انتظار ما از سیاستمداران و تصمیمگیران این است که سوداگرانه نیندیشند. امام(س) از استثنائاتی بودند که به هیچ وجه به سوداگران باج نمیدادند و توجهی به خواستههای آنها نداشتند.
یک نکته بارز در دیدگاههای اقتصادی امام تاکید ایشان بر نفی اقتصاد سرمایهداری و مارکسیستی و تکیه بر اقتصاد اسلامی است. ارزیابی شما از این بخش از اندیشههای امام چیست؟
دیدگاه امام دیدگاه شهید بهشتی است، دیدگاه شهید مطهری است، دیدگاه امام همان است که در قانون اساسی نوشته شده است. اقتصاد ایران بر اساس این دیدگاه یک اقتصاد مختلط است. تا اواخر دهه 80 و اوایل دهه 90 اعتقاد غالب دنیا این بود که اقتصاد دنیا یک اقتصاد التقاطی است. مارکسیستها به شدت به اقتصاد مختلط میتاختند و میگفتند اقتصادی تحت عنوان اقتصاد مختلط نداریم. نظام سرمایهداری هم اقتصاد مختلط را نه یک راه بلکه چاهی بر سر راه فعالیتهای اقتصادی میدانست.
اما در اواخر دهه 90 هیچ اقتصاددانی نبود که راهحل اقتصادی بنویسد و به اقتصاد مختلط توجهی نداشته باشد. متاسفانه ما که زودتر از بقیه به سراغ این نوع اقتصاد رفته بودیم، چارچوبهای آن را رها کردیم. حتی امریکا که سرمایهدارترین نظام دنیا بود در دهه 90 بیمه بیکاری را پذیرفت و بنگاههای کوچک را بنیان گذاشت، یعنی شاخصهای اقتصاد مختلط را پذیرفت. چین و روسیه هم از دیگر سو به سمت اقتصاد مختلط روی آوردند، یعنی دنیا تسلیم اقتصاد مختلط شد. امروز اقتصاد مختلط به عنوان یک اقتصاد مسلط در دنیا مطرح است در حالی که همین اندیشههای اقتصاد اسلامی در دهههای 70 و 80 توسط اقتصاددانان مارکسیست داخلی تخطئه میشد و میگفتند اقتصاد مختلط فکر نیست.
آنچه مارکس گفت علم نبود و دنیا هم به تجربه دریافت که این مختلط التقاط نیست، اختلاط است و اختلاط در اقتصاد یعنی اختلاط اندیشهها که میتواند به بهروزی انسانها، بهرهوری بیشتر، تولید و توزیع بهتر ثروت و... بینجامد.
با این وجود هنوز هم نمیتوان مدعی بود که اقتصاد حاکم بر کشور ما، یک اقتصاد اسلامی است؟
متاسفانه با قانون الزامات اجرایی اصل 44 و بعضی قوانین دیگر از اقتصاد اسلامی دور شدیم. نمیگویم این اقتصاد اسلامی نیست، اما دور شدیم. اسلام یک الگوی باز است و هر کسی میتواند بگوید اندیشهام را از اسلام گرفتهام و نمیتوان او را محکوم کرد ولی اگر مراد مدل اقتصاد اسلامی است که امام عرضه میکرد و قانون اساسی بیان کرده و شهید بهشتی و مطهری به آن معتقد بودند، باید گفت ما از آن مدل دور شدهایم.
چه راهکارهایی را برای بازگشت به اقتصاد اسلامی پیشنهاد میکنید؟
باید به اقتصاد مختلط بازگردیم؛ اقتصادی که در قانون اساسی آمده است یک اقتصاد مختلط است. نباید به گونهای حرکت کنیم که یک روز به سوی سرمایهداری غش کنیم و روز دیگر سوپرسوسیالیست شویم.
در اوایل انقلاب برخی افراد در قالب اقتصاد اسلامی سوپرسوسیالیست بودند اما امروز برخی افراد به نام اقتصاد اسلامی سوپرسرمایهدار هستند و کاپیتالیست را پشت سر گذاشتهاند و فراکاپیتالیستی میاندیشند. این افراط و تفریط را باید کنار گذاشت.
اقتصاد یعنی اعتدال و میانهروی. اصلاً اقتصاد چون علم منابع محدود برای پاسخ گفتن به حوائج نامحدود است نمیتواند جز اعتدال راهی دیگر برگزیند بنابراین تاکید میکنم باید از افراطیگری بپرهیزیم. سرمایهگذاری خارجی دوا و شفای مشکل ما نیست، تنها به غارتگری میانجامد. در گذشته هم نمونههای آن را به وفور دیدهایم.
نهادینه و عملیاتی شدن اقتصاد اسلامی تا چه اندازه به رفع مشکلات طبقه کارگر کمک خواهد کرد؟
ببینید، اگر ما به اقتصاد اسلامی برگردیم یعنی به اقتصاد انسانی برگشتهایم. اقتصادی که در آن حقوق فقرا، ضعفا، کارگر و... بیشتر از همه دیده میشود.