حضرت امام خمینی (س) چه نگاهی به اقتصاد داشتند ؟ آیا اقتصاد مردم سالار را قبول داشتند و یا اقتصاد دولت سالار ؟ دوره 10 ساله ای که امام (س) نظارت فقیهانه بر امور کشور داشتند نشان می دهد که به جد به دخالت مردم در اقتصاد معتقد بودند و در عین حال نظارت دولت را هم واجب می شمردند . در خصوص نگاه امام (س) به اقتصاد گفت و گویی با حجت الاسلام و المسلمین غلامرضا مصباحی مقدم - نماینده مجلس و عضو جامعه روحانیت مبارز- گفت و گویی انجام شده که در زیر می آید :
**********
آقای مصباحیمقدم، با توجه به اینکه امام(س) فقیهی بودند که رهبری یک انقلاب بزرگ را بر عهده داشتند و لازمه رهبری هم داشتن راهکارها و رویکردهای جامع در حوزههای اساسی و مهم کشور است، نگاه و رویکرد ایشان را در حوزه اقتصاد چگونه ارزیابی میکنید؟
امام(س) یک فقیه جامع بودند، شخصیت جامعی که فقه یکی از ابعاد علمی ایشان بود. امام فیلسوف، عارف، شاعر، سیاستمدار، مردمشناس، مفسر قرآن بودند. در واقع ایشان دارای ابعاد علمی و شخصیتی والایی بودند.من به عنوان کسی که با الفبای اقتصاد آشنایی دارم فکر نمیکردم امام رضوانالله علیه در مسائل اقتصادی دارای دیدگاههای قابل اتکا و ارزشمندی باشند .اندیشههای اقتصادی امام به صورت پراکنده هم در سخنرانیها و بیانات و هم در رهنمودهای ویژهای که به دولتمردان داشتند، جلوهگر شده است. من در سال 67 مقالهای در کنگرهای که به منظور بررسی مسائل اقتصادی اسلام برپا شده بود، ارائه کردم. در آن زمان اختلافات جدی در مسائل اقتصادی داخلی کشور وجود داشت. گروهی گرایش به اقتصاد دولتی داشتند و گروهی نیز معتقد به اقتصاد باز و آزاد بودند، در واقع بحث بر سر این
بود که آیا اقتصاد دولتسالار مطلوب است یا اقتصاد مردمسالار؟
بنده در آن مقاله به بیان دیدگاهها و افکار امام(س) در این زمینه پرداختم و از بیانات ایشان استنباط کردم که ایشان هر دو را نفی میکنند و معتقدند دولت باید بر مجموعه مسائل اقتصادی کشور نظارت کند ولی از ظرفیتهای عموم مردم هم برای فعالیتهای اقتصادی استفاده کند.
به عبارت دیگر میدان بدهد تا مردم آن فعالیتهای اقتصادی را که میتوانند انجام دهند. این نگاه امام یک نگاه معتدل و بینابینی بود که مخالفت با دولتسالاری را به خوبی نشان میداد.
در دوران نخستوزیری آقای موسوی، امام چندین بار تاکید کردند دولت به تنهایی نمیتواند کشور را اداره کند. باید از مردم در فعالیتهای اقتصادی استفاده کند. حتی پس از تصویب قانون اساسی با توجه به اصل 44 که در صدر اصل 44 بازرگانی خارجی را دولتی اعلام کرده بود، امام با اینکه خودشان قانون اساسی را امضا کرده بودند و به آن وفادار بودند، گفتند اصلا دولت نباید اقدام به واردات بکند بلکه باید اجازه دهد همانهایی که وارد میکنند، کار را ادامه دهند. وظیفه دولت این است که بر واردات نظارت و از ورود کالاهای غیرمجاز جلوگیری کند. این نشان میداد که تفسیر امام از صدر اصل 44 این نیست که دولت خود باید متصدی آن چیزی باشد که تحت عنوان بخش دولتی مطرح شده و منحصراً در اختیار دولت قرار گرفته است. آن اتفاقی که بعدها افتاد و مقام معظم رهبری سیاست اصل 44 را ابلاغ کردند همان خط مشیای است که امام(ره) ترسیم کرده بودند، یعنی با حفظ قانون اساسی، تفسیری ارائه شد و سیاستهایی ابلاغ شد که میدان را برای فعالیتهای بخش خصوصی و تعاونی باز میکرد. بنابراین امام در میان دو دیدگاه متفاوت که اقتصاد سوسیالیستی و دولتسالار و دیگری بر اقتصاد لیبرالیستی و
گشودن باب آزادی برای هرگونه فعالیت اقتصادی و حداقل ورود دولت تاکید داشتند، مخالف بودند و دیدگاهی بینابینی ارائه کردند.
امام به عنوان یک فقیه جامعالشرایط و بصیر با فهمی که از دین و معارف دینی داشتند این دیدگاه پخته و اساسی را بیان کردند.
به هر حال این دو مکتب اقتصادی دو مکتب علمی هستند که سالهاست در اقتصاد دنیا مطرحاند. شما برخورد امام با این دو مکتب و نفی آنها را برخاسته از افکار علمی ایشان میدانید یا اینکه تنها با استدلالهای ایدئولوژیک این دو مکتب را نفی کردند؟
برخورد امام با این دو مکتب اقتصادی و نفی آنها یک برخورد علمی بود. ایشان معتقد بودند اسلام یک دین و مکتب جامع است و برای زندگی فردی، اجتماعی، دنیوی و اخروی بشری آمده است. بنابراین اسلام همچنان که دستورات عبادی، دینی دارد، برای سیاست، اقتصاد، تربیت و سایر ابعاد زندگی هم دستورات ویژه و خاصی دارد. نگاه امام به اندیشه اقتصادی یک نگاه مستقل از دو دیدگاه لیبرالیستی و سوسیالیستی بود. یکی از مسائلی که امام خیلی بر آن تاکید داشتند این بود که اسلام با سرمایه داران زالوصفت به شدت مخالف است. از طرف دیگر ایشان با اینکه دولت همه کارها را به دست بگیرد و همه افراد جامعه کارگر دولت باشند هم مخالف بود. رویکرد ایشان نه یک رویکرد و نگاه مرکب از دو دیدگاه سوسیالیستی و لیبرالیستی بلکه رویکردی مبتنی بر نفی این دو دیدگاه بود و معتقد به دیدگاه سومی منفک از این دو اندیشه اقتصادی بودند.
یکی از نکاتی که در اندیشه اقتصادی امام بارز و قابل توجه است، برقراری عدالت است. عدالتی که امام مطرح میکردند تنها به معنای عدالت در توزیع درآمدها نبود بلکه معتقد به عدالت در توزیع فرصتها و امکانات بودند. یعنی قبل از اینکه درآمدی به دست آید، امکان دست یافتن به فرصتهای برابر و برخوردار شدن از امکانات برابر مهم است تا در این فرصتهای برابر افراد بتوانند به فرصتهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... دست پیدا کنند. بین فرزندان اغنیا و فقرا تبعیضی وجود نداشته باشد، مراتب و امکانات بالای علمی، سیاسی، اجتماعی و... تنها در انحصار ثروتمندان و اشراف نباشد. اگر کسی این امکان را داشته باشد که بتواند از نظر علمی رشد کند، باید زمینه را برای او فراهم کنیم. از این جهت امام بنیان فرهنگ، آموزش، تعلیم و تربیت را براساس عدالت قرار دادند. قانون اساسی به صراحت بیان کرده است که حق همه افراد است که از آموزش عمومی و رایگان برخوردار باشند. حتی باید آموزش عالی را متناسب با نیاز جامعه تامین کرد و تبعیضی قائل نشد.
گاهی دیده میشود فردی از یک روستا یا شهر دورافتاده توانسته است به مراتب بالای علمی برسد، این
نشاندهنده آن است که توزیع عادلانه امکانات و فرصتها که مبنای اساسی توزیع عادلانه درآمدها است، در کشور ما فراهم شده است.
امروز دیگر به دست آوردن موافقت اصولی برای تاسیس و راهاندازی یک شرکت، کارخانه تولیدی یا خدماتی و... منحصر به خانوادهها و افراد خاص نیست، چراکه افکار عمومی هم به شدت با این مساله مخالف است و آن را زیر سوال میبرد.
چرا؟
به دلیل اینکه احساس میکند این مساله به عدالت آسیب میزند، پس آنچه در جامعه ما بعد از پیروزی انقلاب اسلامی شکل گرفت، برقراری عدالت در توزیع فرصتها و امکانات بود که اساسیترین مرحله توزیع و برقراری عدالت در جامعه است.نکته دیگر در جهتگیریهای امام توجه ویژه به محرومان، مستضعفان و حمایت و تقویت از آنهاست. امیرالمومنین(ع) در نامهای به مالک اشتر میفرمایند: خدا را در نظر داشته باش. در مورد طبقه پایین جامعه از نظر مادی افراد خاص و قابل اعتمادی را برای رسیدگی به آنها بگمار.امام(س) بر این مبنا تاکید بسیار زیادی بر خانواده های محروم و نیازمند جامعه و رسیدگی به آنها داشتند. تشکیل کمیته امداد و نهادی تحت عنوان 15 خرداد به فرمان ایشان در همین راستا صورت گرفت اما در دیدگاه اقتصادی لیبرال عدالت به آن معناست که افراد جامعه آزاد گذاشته شوند و هر کس متناسب با توان و موقعیت خودش به جایگاهی دست پیدا کند.
امام(س) ضرورت میدیدند در برابر حرکت اغنیا که به صورت خودجوش به تواناییهایی دست پیدا کردهاند، باید از فقرا حمایت کرد و به صورت ویژه به آنها رسیدگی کرد. این مسایل را چگونه ارزیابی می کنید ؟
مسلماً در چنین فضایی اگر کمک خاصی به فقرا نشود برنده اغنیا خواهند بود.این تاکیدات موجب توانمندسازی در کشور میشود.در بیانات امیرالمومنین(ع) آمده است: «فقر موجب میشود انسان هوشمند و زیرک از بیان حجت و دلیل خودش واماند.» یعنی یک انسانی که صاحب حق و حقوق است چون فقیر است، نمیتواند حقوق خود را مطرح کند. فقر او را در موضع ضعف قرار میدهد. ایشان در جایی دیگر هم میفرمایند: «قومی که در آن حق ضعیف از قوی با قدرت گرفته نشود و بیمحابا گرفته نشود آن قوم رستگار نمیشود.» یعنی باید قدرت پشت فقرا و ضعفا قرار گیرد و از آنها حمایت کند. چون ثروتمندان و قدرتمندان اولاً طلاقتلسان دارند و زبانشان باز است، ثانیاً قدرت مالی دارند و افرادی را به کار میگیرند که از حقوق آنها دفاع کنند. اما فقرا و محرومان از چنین امکاناتی برخوردار نیستند. پس باید قدرت دولت به حمایت فقرا و ضعفا بیاید، آنگاه میتوان ادعا کرد عدالت برقرار شده است نه اینکه قدرت کنار بنشیند و ثروتمندان و فقرا در مقابل هم قرار گیرند، در اینجا مسلماً چنان شرایط برای فقرا سخت میشود که به هر وضعی که به آنها تحمیل شود راضی میشوند
اما باید این را در نظر داشت که این راضی شدن به معنای عدالت نیست، معامله در چنین شرایطی عادلانه نیست، قرارداد کار در چنین شرایطی عادلانه نیست.
پس شما معتقدید دیدگاهها و اندیشههای امام(ره) در قالب آن دو مکتب اقتصادی دنیا گنجانده نمیشد و به همین خاطر هم ایشان معتقد به ارائه یک دیدگاه سوم بودند؟
بله، دیدگاههای امام را نمیتوان در قالب دو مکتب لیبرالیستی و سوسیالیستی تفسیر کرد چراکه مبانی اندیشهای که غرب و شرق برای دیدگاههای اقتصادیشان استفاده کرده بودند اجازه نمیداد دنبال مسائلی نظیر حمایت از محرومان بروند. تصویری که غرب از انسان ارائه میکند متفاوت از تصویری است که اسلام ارائه میکند، تصویری که غرب از زندگی دنیا ارائه میکند محدود به همین زندگی دنیوی است، گویی دنیای دیگری نیست و انسان موجود روبه کمالی نیست و به خودش واگذار شده است تا هدفش را تعیین کند.!S!
در چنین فضایی قدرتمندان انسانترند. ثروتمندان انسانترند، چراکه آنها میتوانند به اهداف خودشان برسند. حتی راهکارها برای رسیدن به اهداف را هم انسانها ترسیم میکنند. این دیدگاهها موجب میشود نتوانند به آن مبانی و ایدههایی برسند که بر حمایت از هر انسان در مقابل سلب یا تضعیف حقوق تاکید میکند.
برخی ادعا دارند که امام با سرمایه داری مخالف بودند ؟
نکته مهم دیگر آن است که امام مبارزه جدی و سختی را علیه سرمایهداران زالوصفت و وابسته داشتند. مقصود از سرمایهداری هم همان چیزی است که در غرب اتفاق افتاده است. امروز به قیمت تخریب بسیاری از کشورهای جهان سوم و نابود کردن استعدادها، ظرفیتها و غارت مواد خام و امکانات آنها و جذب یا فراری دادن مغزها، غربی بسیار قدرتمند شکل گرفته است. با خریدن افکار، تغییر و شستوشوی مغزی افراد و وابسته کردن و جذب صاحبان مغزها به خودشان بر جهان سلطه میکنند.اگر از این راه نتوانند، با قدرت و زور سلطه خواهند کرد. 32 سال از پیروزی انقلاب اسلامی میگذرد و در این مدت شاهد فشارهای مضاعف و فوقالعاده سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و نظامی بودهایم که همه آنها به این خاطر بوده است که یک کشور مستقل به نام جمهوری اسلامی ایران شکل نگیرد، یا اگر شکل گرفته ناکام بماند. چرا؟ به این خاطر که خارج از چرخه سلطهگری آنها کار میکند.
خود این کشورهای غربی توسط بزرگسرمایهداران اداره و حمایت میشوند. افکار مردم غرب از یک نفر که به عنوان رئیسجمهور به او رای میدهند برگرفته شده و تحت تاثیر رسانههای قدرتمندی است که این سرمایهداران دارند. امروز میبینیم رسانههایی به زبان فارسی در حال شکل گرفتن هستند که پشت این رسانهها سرمایهداران بزرگی مثل مرداک قرار دارند؛ بزرگسرمایهدار یهودی که 160 رسانه بزرگ را در جهان در اختیار گرفته است. در واقع در چنین کشورهایی رئیس جمهور منتخب رسانههاست و رسانهها هم در خدمت شرکتها و سرمایهداران بزرگ است. رئیسجمهور منتخب توده مردم نیست.
اینکه بگوییم دموکراسی برقرار است و مردم کشورهای غربی و سرمایهداری صدایت میکنند یک شعر و خیال واهی است. امام با این نوع سرمایهداری که سلطه خود را بر کشورهای بزرگ سرمایهداری حفظ کرده و از آن طریق سلطه را بر جهان تحمیل میکردند، مخالف بودند و به شدت با آن مبارزه میکردند.
منظور از سرمایهداران وابسته هم همان سرمایهدارانی است که منشاء تغذیه آنها همان سرمایهداری لیبرال است. امام(ره) مخالف سرمایهگذاری نبودند، امام مخالف سرمایهدار مسلمان و متدین هم نبودند، حتی حمایت هم میکردند اما به شدت و با جدیت با سرمایهداری بینالمللی، سرمایهداران وابسته و افکار و اندیشههای آنها مبارزه میکردند.
یکی دیگر از نکات قابل توجه و بارز در دیدگاههای اقتصادی امام بحث مالیاتهای حکومتی بود. امام معتقد بودند علاوه بر خمس و زکات که در شریعت به صورت روشن و مسلم وجود دارد، باید کشور را با مالیات اداره کرد و آن را جزء لوازم ضروری جامعه میدانستند. مباحث مفصلی در این زمینه در دوران حیات امام مطرح بود. در واقع امام لازمه وجود دولت و اداره امور جامعه را گرفتن مالیات تلقی کردند و پرداخت مالیات را امری ضروری، مشروع و موجب رشد و ارتقای خدمات دولت میدانستند. امام معتقد بودند فقرا در اموال اغنیا شریکند و این شراکت به معنای آن است که اگر ثروتمندان زکات و خمسشان را ندهند حق تصرف در اموالشان را ندارند چون مال، شریک دارد و باید با رضایت شریک در آن تصرف کرد.
این سهم فقرا، سادات و نیازمندان در اموال خودشان را سرمایهگذاری کردند؛ سرمایهگذاری که سود و فایده داده است اما باز هم این افراد خمسشان را ندادهاند و به خمس قبلی اضافه شده است و مرتباً از سود حاصل از درآمدهای محرومین استفاده کردند و زندگیشان را تامین کردهاند، دائماً از سود سرمایهگذاریها خوردهاند اما حقوق مستمندان را پرداخت نکردهاند. حقوق نیازمندان به صورت تصاعدی بالا رفته و سهم خود اینها از سرمایهگذاریها و درآمدها کاهش پیدا کرده است. چه بسا اگر رسیدگی دقیق نسبت به اموال اینها انجام شود، معلوم شود که چیزی هم به نیازمندان بدهکارند، یعنی ثروت و سرمایه آنها غالباً متعلق به خودشان نیست بلکه ناشی از جمع و انباشته شدن حقوق فقرا و نیازمندان در اموالشان است.
این نگاه امام بسیار جالب و قابل توجه است چراکه معتقد است اگر حقوق نیازمندان در اموال ثروتمندان باقی مانده است، نگوییم آنها فلان مبلغ بدهکارند بلکه بگوییم این مقدار سهم شراکت نیازمندان در اموال سرمایهداران است.این سهام دائماً رشد پیدا کرده و افزایش یافته است. امام(ره) بر بسیج عمومی برای فعالیتهای اقتصادی تاکید داشتند. تشکیل جهاد سازندگی از ابتکارات امام بود.
خاطرم هست که امام به دولت وقت تاکید داشتند اگر میگویم میدان را برای مردم باز بگذارید منظورم باز گذاشتن میدان برای سرمایهداران زالوصفت نیست بلکه منظورم باز گذاشتن میدان برای توده مردم و هر کسی که توانایی کار دارد، است.
امام فرمودند: «باید ظرفیتهای نهفته و بالقوه در مردم را بالفعل کنند.» اگر ظرفیتهای مردم به کار گرفته شود، هر کار نشدنی، شدنی است. چطور در جنگ از ظرفیتهای مردمی برای بسیج استفاده شد و یک جنگ نابرابر و تحمیلشده را با پیروزی پشت سر گذاشتیم. در مسائل اقتصادی هم میتوانیم با همین قدرت جلو برویم.در همان زمان که امام(ره) این ایده را بیان میکردند بسیاری از کسانی که هیچ چیزی در اختیار نداشتند، اعلام آمادگی کردند، بسیج شدند، به روستاها و نقاط محروم رفتند و سازندگی را شروع کردند. این حرکت موجب خواهد شد هم ظرفیتهای مردم به کار گرفته شود هم از حاصل دسترنج همه برخوردار شوند و از راه کار به صورت آبرومندانه و حفظ کرامت انسانها درآمدی کسب کنند نه اینکه دائماً کمکبگیر و یارانهبگیر باشند.
از نکات قابل توجه دیگر در اندیشههای امام توجه به رشد علمی و پرورش ظرفیتهای علمی در کشور بود. امام تاکید داشتند ظرفیت فکری، فرهنگی و علمی در کشور ظرفیت بالایی است، باید این ظرفیت را فعال کرد و به کار گرفت. آنچه موجب شده از این ظرفیت استفاده نشود کوبیدن روحیه خودباوری در بین ملت ایران است. در دوران طاغوت به شدت این روحیه سرکوب میشد. نخستوزیر وقت اعلام کرد ما باید از غرب کمک بگیریم و تعبیرش این بود که ایرانی لولهنگ هم نمیتواند بسازد، یعنی خودمان نمیتوانیم کاری بکنیم و نباید به پول، علم و اندیشه خودمان متکی باشیم بلکه هرچه هست در غرب است و باید به غرب امید داشته باشیم، اما امام(ره) روح خودباوری را در ملت ما دمید؛ اینکه باید روی پای خودمان بایستیم. رشد علم و فکر در ایران بعد از انقلاب بسیار قابل توجه بود، البته هرچه جلوتر رفتیم موفقتر هم بودیم. مقام معظم رهبری هم بر این مساله تاکید فراوان دارند، نهضت نرمافزاری و تولید علم الهامگرفته از رهنمودهای امام(ره) برای رشد و بالندگی علمی و فرهنگی در کشور است که امروزه دستاوردهای این رهنمودها به صورت مشهودی در موفقیتهای هوا فضایی، پزشکی، تسلیحاتی، انرژی هستهای
و... جلوه کرده است.
تاکیدات امام موجب شد بسیاری از کسانی که از کشاورزی دست شسته بودند و به کارهای دیگری روی آورده بودند مجدداً به سمت کشاورزی بازگردند و با کمک جهاد سازندگی ما توانستیم به استقلال و خودکفایی در بعضی از محصولات کشاورزی برسیم. قبل از انقلاب مصرف گندم کشور حدود شش میلیون تن بود که چهار میلیون تن آن وارد میشد و کل تولیدات گندم کشور دو میلیون تن بود اما اکنون 12 میلیون تن گندم تولید میکنیم، جمعیت کشور دو برابر شده است اما تولیدات شش برابر شده است. این مساله بیانگر آن است که جامعه ما تحت تاثیر افکار امام که بر خودکفایی و استقلال تاکید میکردند، عمل کرده و نتایج خوبی هم حاصل شده است. در دوران طاغوت حتی محصولات عادی مثل گوشت، سیبزمینی، پیاز، دارو و... را هم وارد میکردیم اما اکنون صادرکننده هستیم، اگر مقداری میوه هم وارد کشور میشود این مقدار یکدهم صادرات ما هم نمیشود.
امام همچنین بر سرمایهگذاری در صنایع سنگین بسیار تاکید داشتند. قبل از پیروزی انقلاب ما صنایع مادر نداشتیم، ریختهگری، فولاد، آلومینیوم، پتروشیمی همه محصول بعد از پیروزی انقلاب هستند، جالب آن است که امام تاکید داشتند سرمایهگذاری در صنایع سنگین شما را از سرمایهگذاری در صنایع تکمیلی، میانی و خرد غافل نکند.یعنی یک مجموعه به هم پیوسته و زنجیرهای از فعالیتهای اقتصادی باید شکل بگیرد و این مهم استقلال و خودکفایی را به دنبال آورد.