بعد از جنگ دوم جهانى، کلمه توسعه ابتدا در میان پژوهشگران آمریکایى و سپس علیرغم مفهوم نارسا و گنگ آن در اروپا و سپس در تمام دنیا بکار رفت. وجود سازمان ملل و مؤسسات وابسته به آن که در مدارک و اسناد خود به نحو وسیعى از این واژه استفاده کردند در تثبیت آن به عنوان مفهومى جهانى مؤثر بوده است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، نویسنده این نوشتار معتقد است: تاکنون تعریف دقیقى از این واژه به عمل نیامده است. «اصطلاح توسعه امر تجزیه و تحلیل را براى هم کسانى که در صدد ترسیم مرزهاى آن هستند دشوار و وهمانگیز کرده است. معماى توسعه در تناقضات و ماهیت متضاد آن نهفته است. هم قلمرو توسعه گرفتار پارهاى از مشکلات معرفت شناختى و عملى است ... این موضوع که چگونه مىتوان مفهوم توسعه را به عوامل تکنولوژیک اقتصادى- سیاسى و فرهنگى ربط داد، کماکان از هنگام بروز و شکل گرفتن مجزاى این مفهوم به صورت یک معما باقى مانده است.»
به هر حال این کلمه با مفاهیمى نظیر پیشرفت، رشد اقتصادى، نوگرایى، دموکراسى، غربى شدن و خلاصه طیف وسیعى از تغییرات و فعالیتهاى سیاسى، اقتصادى و فرهنگى بکار رفته است.
مفهوم تاریخى توسعه:
1- (قدیم)
پروفسور حمید مولانا در کتاب گذر از نوگرایى، واضع کلمه توسعه را ابن خلدون معرفى مىکند که براى اوّلین بار اصطلاح «علم العمران» را بکار برده است. البته خود پروفسور اشاره مىکند که از نظر ابن خلدون «علم العمران» همان جامعهشناسى است که مفهومى تاریخى دارد. هرچند به نظر مىرسد که این مفهوم یعنى جامعهشناسى- در واقع بررسى تطور تاریخى جوامع- با مفهوم توسعه- که در هر حال با برنامهریزى عالمانه عامدانه مدیران جامعه براى وصول به مقاصدى از قبل پیشبینى شده لازم است- چندان تطبیق نمىکند و جامعهشناسى اعم از آن است، معهذا از نظر استناد توسعه به مفهوم عمران، یعنى آباد کردن، سابقه تاریخى و قدیمى این مفهوم را مىرساند. باید گفت مفهوم عمران از لحظه هبوط بشر بر زمین بوجود آمده است. قرآنکریم در آیه 61 سور هود مىفرماید: «هُوَ انشاکُم مّن الأرضِ و استَعمَرَکُم فِیهَا» یعنى «اوست خدایى که شما را از خاک بیافرید و براى عمارت و آباد کردن زمین برگماشت.»
در فرمان حضرت امیرالمؤمنین على علیهالسلام به مالک اشتر نیز بر این مفهوم، یعنى عمارت و آبادانى زمین تأکید شده است. پیامبران الهى و ائمه معصومین علیهمالسلام علاوه بر تأکید به آبادى و عمران خود نیز عملا دست بکار آبادانى زمین بودهاند که مورد رضاى پروردگار است.
2- (جدید)
مفهوم شیوا و رساى عمران در قرون جدید و با شکلگیرى و تثبیت پدیده هولناک استعمار که سیاه ترین دوران تاریخ بشرى را شکل مىدهد، دگرگون مىشود. کلمه استعمار که همخانواده کلمه عمران و به مفهوم «طلب عمران و آبادى» است، معناى غارت و چپاول و کشتار و سلطه بیرحمانه و غیر انسانى به خود مىگیرد. امروزه حتى استعمارگران نیز از این مفهوم و از این پدیده به زشتى یاد مىکنند. «استعمار» در صورت اولیه خود تا پایان جنگ دوّم جهانى نابود مىشود و تمامى مستعمرات- به جز بعضى نواحى غیرمسکونى یا کوچک که اهمیت استراتژیک دارد- آزاد مىشوند. استعمارگران که به بهانه تمدنبخشى و عمران و آبادى به کشورهاى دیگر وارد شدند و «استعمار» آفریدند، اینک در سایه میراث خوار بزرگ، آمریکا قرار گرفتهاند که دیگر دم از استعمار نمىزند؛ لکن به صورتى نامرئى وارد کشورهاى دیگر مىشود و الگوهاى فرهنگ و توسعه غربى را تبلیغ مىکند، و اهداف او بىشک نتایجى بهتر از استعمار ندارد.
اهمیت توسعه در عصر حاضر:
توسعه با همه تلقىها و برداشتهاى آن، یکى از مباحث عمده جهانى و یکى از وسیعترین عرصههاى تحقیق نظرى و عملى مطرح در دنیاست. بدرستى معلوم نیست چقدر کتاب و مقاله درباره این موضوع نوشته شده است، لکن نگاهى به اسناد و مدارک سازمان ملل و سایر سازمان هاى جهانى- مانند سازمان کنفرانس اسلامى، کشورهاى غیرمتعهد، اتحادیه کشورهاى جنوب شرقى آسیا، کشورهاى اروپایى و ... که اعم از اعلامیه و بیانیه و تصویبنامه و غیر از آن، همچنین کتاب ها و نشریات مربوط، مىتواند تا حدودى نشانگر اهمیت موضوع و ابعاد درگیرى کشورها و مجامع علمى و کارشناسان عالم با این بحث باشد. در کشور ما نشریات متعددى مانند ماهنامه پژوهش و توسعه، مجموعه خبرى عصر توسعه، پژوهش در علم صنعت، اطلاعات سیاسى و اقتصادى و ... عمدتا به مباحث مربوط به توسعه مىپردازند و در نشریات دیگر نیز شاهد طرح آن هستیم. برنامههاى اقتصادى کلان کشور نیز با عناوین برنامه اول و دوم توسعه معرفى مىشود. علاوه بر این ها سمینارها و نشست هاى متعددى براى بررسى مسایل توسعه تشکیل شده و یا مىشود که خود بیانگر گوشههاى دیگرى از ابعاد اهمیت موضوع است. مانند سمینار تحقیق و توسعه در سال
68 و نخستین سمینار اسلام و توسعه در 1375 در دانشگاه شهید بهشتى.
اولین برنامه «عمرانى» هفت ساله ایران در سال 1327 تصویب شد و سازمان برنامه و بودجه اساسا براى نظارت بر آن بوجود آمد که بعدا در برنامه پنجم صورت قانونى گرفت و طبق ماد 34 قانون برنامه و بودجه این سازمان مسئول ارزشیابى و نظارت بر برنامهها شد.
در ایران حدود یک درصد تولید ناخالص ملى صرف تحقیق در برنامههاى توسعه مىشود. این رقم در کشورهاى در حال توسعه 2 درصد است، لاکن در کشورهاى پیشرفته بیش از 5/2 تا 3 درصد است. و با توجه به تفاوت سطوح درآمد ملى اهمیت تحقیق در امر توسعه که براى غرب امرى استراتژیک است روشن مىشود. نمونههاى متعددى وجود دارد که نشان مىدهد چگونه کشورهاى صنعتى سلطهگر براى حفظ سلطه خود و عدم وابستگى حتى به مواد خام کشورهاى در حال توسعه، چه تلاشى وسیع و چه سرمایهگذارى متمرکزى را بکار گرفتهاند. وقتى مسئله کانال سوئز در زمان «عبدالناصر» پیش آمد، غرب از ترس بسته شدن کانال، بلافاصله به ساختن تانکرهاى نفتى غولآسا رو آورد که بعدا نقش عظیمى در انتقال مواد سوختى به غرب ایفا کرد و اثر سوقالجیشى کانال سوئز کاهش یافت.
در مورد معادن مس شیلى که تحت سلطه غرب بود، در زمان «آلنده» مشکلاتى پیش آمد و بخاطر آن پیشرفت صنعتى غرب تهدید شد. لذا غرب به توسع تکنولوژى عظیم مس در ایران رو آورد که آن زمان در شمار اقمار آمریکا محسوب مىشد.
نمون عینىتر مسئله نفت ایران بعد از پیروزى انقلاب اسلامى است که در پى آن مسئل کنترل سوخت در غرب مطرح و بلافاصله منابع جدید مورد اکتشاف واقع و تکنولوژى پیچیدهاى براى استفاده از این منابع (مانند قعر دریاها) که تا آن زمان بصرفه نبود، پدیدار شد.
در حالى که توسعه به مفهوم پیشرفت و حفظ سلطه براى غرب بویژه آمریکا امرى حیاتى و استراتژیک محسوب مىشود، ظاهرا در بعضى از کشورهاى در حال توسعه موضوعى عمدتا اقتصادى و روزمره به حساب مىآید و مثلا در مباحث بعضى سمینارها که بدان اشاره رفت به فوریت و حیاتى بودن آن کمتر توجه شده است. البته توسعه داراى ابعاد متعددى از قبیل بعد سیاسى، اجتماعى، اقتصادى، نظامى و ... است، اما اهمیت پارهاى از این ابعاد بخصوص بعد فرهنگى و نظامى که توان مقابله و دفاع را در عرص اندیشه و عمل موجب مىشود بر کسى پوشیده نیست.
بحث نظرى
در ابتدا لازم بهذکر است که هر چند مبانى نظرى مفاهیم توسعه در عالم را مىتوان به طبقات معدودى تقسیمبندى کرد، لاکن با توجه به گستردگى و تنوع مباحث در کشورهاى مختلف آنچه در اینجا بیان مىشود عمدتا در ارتباط با کشور عزیز خودمان ایران است.
پس از تثبیت سلط استعمارى- استکبارى غرب صنعتى بر جهان و تبعات شوم و زجر آلود ناشى از آن، متفکران کشورهاى تحت سلطه و مغلوب در برابر این پرسش قرار گرفتند که چگونه مىتوان مانند سلطهگران شد. چگونه مىتواند مانند آنان پیشرفته و قدرتمند شد؟ مطالعه تاریخ و ادبیات کشور ما بعد از جنگهاى ایران و روس همواره این دغدغه و این اندیشه را نمایان مىسازد. «اولین سخنان را در این زمینه از زبان عباس میرزا داریم» و اینکه «در رابطه با جهان غرب و این مسأله که با تجدد و توسعه چگونه عمل کنیم». طبعا از نظر قدرت مسلطى که بنابر شیوع فرهنگ و آداب خویش دارد و هدفش محو سایر اصالت هاى فرهنگى است که به مردم کشورهاى تحت سلطه امکان خودباورى و دفاع مىبخشد- چنین پرسشى مطلوب خواهد بود. عباس میرزا اولین گروه دانشجویان ایرانى را براى فراگیرى بعضى از علوم و فنون لازم به اروپا گسیل داشت.
از طرف دیگر در عصر سلطه استعمار انگلیس بر جهان- عصر ویکتوریا- یکى از نخستوزیران معروف انگلیس به نام گلادستون مىگوید تا این کتاب [قرآن کریم] بر کشورهاى اسلامى حکومت مىکند ما نمىتوانیم بر آنان حکومت کنیم. نتیجه چنین نظر و چنان پرسشى اندیشه افرادى مانند میرزا ملکم خان ارمنى و تقىزاده را شکل مىدهد که براى توسعه باید درها را بر روى خارج باز کرد و از فرق سر تا نوک پا فرنگى شد و تبعات آن را نیز پذیرفت.
به موازات این پرسش، پرسش دیگرى هم در کشور ما شکل گرفته است. چگونه مىتوان با حفظ هویت و اصالت خویش از سلط غرب نجات یافت؟ چگونه مىتوان خود بود، مسلمان بود، ایرانى و شیعه بود و در عین حال وابسته و تحت سلطه نبود؟
مىتوان چهرههاى درخشانى همچون میرزاى شیرازى، سیدجمال اسدآبادى، شیخ فضلالله نورى، مدرس و ... را در قالب این پرسش دوم ملاحظه کرد. تاریخ جدید کشور ما و بسیارى از کشورهاى در حال توسعه صحنه نزاع این دو پرسش بوده است. اگر در عالم کشورى موفق به تغییر روابط سلطه شده یا این روابط را سست کرده بدون توجه به اصالت ها و فرهنگ بومى خویش نبوده است. طبعا چنین اندیشهاى نفى الگوى جهانى توسعه را در پى دارد.
نظر استکبارى غرب البته این گونه نیست. متفکران غربى عمدتا بر این عقیدهاند که کاروان تمدن و دانش از غرب حرکت کرده و نهایتا در همانجا رحل اقامت افکنده و پیشرفت و ترقى بجز تأسى به آنان راه دیگرى ندارد. از نوشتههاى منتسکیو و ماکس وبر گرفته تا نوشتههاى امثال ایلین سگال و تا برسد به لرنر و پوپر همه مشتمل بر تحقیر شرق بویژه مسلمانان و ارائه تاریخ و فرهنگ غربى به عنوان راهحل نجات از عقب ماندگى است.
الگوى لرنر، الگوى توسعهبخشى ارتباطات، سیاست، حقوق بشر و ... همه حاکى از این اندیشه غربى است که جهان چارهاى بجز غربى شدن و پذیرش الگوى توسع غربى ندارد. اندیشههاى عصر باصطلاح روشنگرى، خودگرایى، لیبرالیسم غربى، تکثرگرایى پایه فلسفى تمامى الگوهاى توسعهاند. راه نیل به خوشبختى و رفاه، تسلط هر چه بیشتر بر طبیعت طبق اسلوب غرب است. لذتجویى و دنیاپرستى در مرکز این اندیشه قرار مىگیرد.
دانیل لرنر در نظریات خود بر «تغیر رفتار فردى» تأکید مىکند که مفهوم آن بیگانه شدن از هویت خویش و پذیرش فرهنگ بیگانه است. و البته در بطن تمامى این نظریهها رشد و سلط سرمایهدارى و تجارت غرب منظور شده است.
در این میان الگوى دیگرى هم براى توسعه مطرح شد که به حق دولت مستعجل بود، و آن الگوى مارکسیستى توسعه است. این نظریه که مبتنى بر جبر تاریخ و نهایتا وصول به جامعهاى با مالکیت اشتراکى، وسایل تولید و حذف دولت است، در عمل و از همان اوایل در کشور شوروى و اقمار آن با شکست هاى پیاپى مواجه و نهایتا منجر به سقوط حکومت کشورهاى مزبور شد.
باید در نظر داشت که الگوى مارکسیستى نیز که براى حرکت تاریخ مسیرى واحد قایل است، براى کشورهاى در حال توسعه چیزى جز سلطه شوروى، بیگانه شدن با فرهنگ خودى و دیدن عالم از چشم سلطهگر، مفهومى نداشت.
در حال حاضر بخاطر اینکه فرهنگهاى بومى عالم هیچکدام به عنوان یک مکتب جهانى کامل و داراى ابعاد سیاسى، اقتصادى، اجتماعى و ... معرفى نشدهاند و چنین ادعایى نیز نکردهاند و حداکثر با حفظ پارهاى از اشکال و رسوم بومى خود کمابیش الگوى غربى توسعه را پذیرفتهاند و فرهنگ غربى بر بسیارى از نقاط عالم سیطره دارد، مىتوان تنها الگوى متفاوت با الگوى غربى را مکتب اسلام دانست که به عنوان یک مکتب جهانشمول، ابدى و کامل در برابر غرب ایستاده است. آراء و اندیشههاى امام خمینى (س) بنیانگذار جمهورى اسلامى ایران به عنوان تبلور اسلام راستین نماینده نگرشى این مکتب و الگوهاى آن است.
«برخورد امام در کلیت خود، کثرتگرایى غربى را که توسعه و مدرنیزاسیون تبلور آن بود به مبارزه فراخواند. درس امام در این محور این بود: لذت انگارى فلسفه زندگى نیست، حب و بغض در دنیا در ارتباط با خداوند متعال معنا دارد و این معنا یعنى شلیک تیر خلاص به دار و ندار اندیشه لذت انگاران غرب»
در اسلام تسلط بر طبیعت و عمران و آبادى و رفاه نفى نمىشود، لاکن جهت آن تغییر مىیابد و این تغییر جهت است که تفاوت هاى اساسى توسعه اسلامى را با توسعه غربى نشان مىدهد.
توسعه شاهنشاهى:
الف- زمینههاى توسعه:
همانطورى که اشاره شد اولین برنامه عمرانى کشور به نام برنامه هفت ساله در سال 1327 ه-. ش آغاز شد. آیا قبل از آن هیچ اقدام عمرانى براى کشور انجام نشده بود؟ مىدانیم که چنین نیست و شاهان و سلاطین اقداماتى براى احیاء و آبادانى و ترقى کشور خود هرچند کم و محدود انجام دادهاند.
هنوز اقدامات بسیارى از سلاطین گذشته مانند آثار زمان شاه عباس یا کریم خان زند عملا قابل استفاده است. در زمان رضاخان نیز اقدامات عمرانى صورت گرفته است؛ از قبیل احداث راه آهن سراسرى، نظام جدید ارتش، دادگسترى و ... اما باید دید این اقدامات در چه زمینههایى و براى چه مقاصدى انجام گرفته است. آیا این فعالیتها که اسباب نظم و ترتیب در کارها، ایجاد مشاغل جدید، بالا بردن تولید و درآمد و ... شده است، در حوزه یک حکومت مشروطه و براى ترقى مملکت و مردم صورت گرفته یا در حوزه یک حکومت مطلقه تابع بیگانه؟ تفاوت اساسى در همین نکته است. رضاخان و پسرش اگر دیکتاتورهایى تابع سیاست هاى خارجى باشند، نمىتوانند اقداماتى اصلاحى براى مملکت تدارک ببینند که حتى کوچکترین برخوردى با منافع ارباب داشته باشد. البته امروز پاسخ براى ما روشن است و ما رضاخان را سرفصل استعمار نو در کشورمان مىدانیم، هرچند موقعیت ایران و سابقه فرهنگى- مذهبى آن هرگز به استعمار اجازه استعمار مستقیم و خشنى را که در نقاط دیگر دنیا مرسوم بود، نداد، لاکن غارت کشور از طریق حکومت پهلوى طى ده ها سال ادامه یافت که یکى از شواهد روشن آن قراردادهاى نفتى است که در
زمان رضاخان و پسرش منعقد شده است. راهآهن سراسرى ایجاد مىشود، ولى به شهرهاى آباد و مراکز تجارى ایران مانند شیراز و اصفهان کارى ندارد. شمال را به جنوب وصل مىکند تا انگلیس به مرزهاى روسیه و نیز پشت جبهه شرق در جنگ دسترسى سریع داشته باشد. نظام جدید آموزشى تنظیم و اجرا مىشود تا مردم از نظام سنتى- مذهبى خود که مانع عمدهاى بر سر راه غرب است دست بشویند.
با این همه بهتر است قبل از استناد به قول دیگران مانند چرچیل و آیرون ساید و اسناد لانه جاسوسى نگاهى به نوشتههاى آخرین شاه ایران بیاندازیم، ببینیم او که دم از اصلاحات و توسعه و تمدن بزرگ مىزند چه مىگوید. مىدانیم که شاه در طول عمر خود چهار کتاب نوشته است. «مأموریت براى وطنم»، «انقلاب سفید» (در این کتاب از روحانیت بزشتى نام مىبرد و مردم مسلمان و انقلابى را عوامل سرخ و سیاه یعنى وابسته به شوروى و مذهب به قول او ارتجاعى معرفى مىکند)، «تمدن بزرگ» (در این کتاب ادعاى او این است که او ایران را به دروازههاى تمدن بزرگ رسانده است) و آخرین کتاب وى به نام «پاسخ به تاریخ» که بعد از سقوط در خارج از کشور نوشته شده است. البته بعضىها نقل مىکنند که این کتاب ها را دیگران براى او نوشتهاند ولى به هر حال به دستور او و با تصویب او بوده و بنام اوست. هیچ اعتراضى هم از طرف خود یا وابستگانش نسبت به صحت استناد کتاب ها به شخصِ وى بعمل نیامده است.
تمامى متن این چهار کتاب شاهد قطعى است که در زمان سلط او و پدرش بر کشور هرگز حکومت مشروطه وجود نداشته است. هرچه بوده قدرت مطلق شخص او بوده که تحت الگوهاى غربى و در محدود منافع غرب بویژه آمریکا و انگلیس عمل مىکرده است. دو جمله از آخرین کتاب او که در واقع جمعبندى ماهیّت تمامى حکومت اوست و نیاز به تفسیر دیگرى ندارد در پى مىآید. «اکنون که ایران در حال ویرانى است و رو به نابودى مىرود، اندک اندک جهان غرب به سهم و نقش ما در حفظ تعادل بینالمللى و تعلق ما به دنیاى آزاد هنگامى که من در رأس امور بودم پى مىبرد.»
«در حالى که کاخ سفید پشتیبانى جدى خود را از من تأکید مىکرد، مشاوران نزدیک رئیس جمهور مرا ترغیب به شدت عمل در برابر مخالفان مىکردند. سفیر آمریکا در پاسخ سؤال من که تأیید رسمى این مطلب را مىخواستم مىگفت دستورى در این زمینه به من نرسیده است.»
شاه در آخرین مصاحب خود با کاترین گراهام در آخرین جمله مىگوید: «شاید ما اشتباه مىکردیم و سرعت پیشرفت ما براى جامعه قابل هضم نبود.»
جالب اینجاست که داریوش همایون آخرین وزیر اطلاعات نظام شاهنشاهى که چاپ نامه منسوب به او در روزنام اطلاعات انرژى متراکم انقلاب اسلامى را علیه نظام شاهنشاهى به انفجار کشانید، در کتاب «نگاه از بیرون» ضمن توضیح اینکه نامه مزبور از دربار رسیده بود و او نمىتوانست کارى کند چون کسى حق اظهار نظر نداشت، درباره توسعه شاهنشاهى توضیحات مفصلى دارد و آن را به لحاظ اینکه ظاهرى و غیر واقعى بود به باد انتقاد مىگیرد. دوستان و حامیان خارجى شاه نیز علیرغم اینکه عمرى از او (نه از او که به وسیله او از ثروت ملى کشور ما) منتفع مىشدند. مانند بسیارى از دولتمردان آمریکایى همچون «هنرى کیسینجر»، «سایروس ونس» و «برژینسکى» یا امثال «آنتونى پارسونز ... (آخرین سفیر انگلیس در زمان شاه) وقتى در دفاع شاه مطلب مىنویسد و توسعه و ترقى زمان او را که تابع الگوى غرب بود مىستایند از ذکر دو نکته اساسى نمىتوانند خوددارى کنند: 1- فساد فراگیر 2- سرکوب خشن و مداوم.
ب- مدارک، اسناد و آمار:
براى تکمیل بحث در این بخش لازم است به بعضى از مدارک و اسناد و آمار که شاخص هایى از توسعه شاهنشاهى است نظرى بیاندازیم:
--- در آستانه انقلاب اسلامى تعداد نفرات ارتش به 700 هزار و کارمندان دولت به 800 هزار رسیده است.
--- در سال 1977 واردات مواد غذایى به 6/2 میلیارد دلار افزایش یافتهاست.
--- نیروى کار روستایى از 77 درصد کل به 32 درصد کاهش یافته است. (در دو دهه 1960 و 1970 میلیون ها نفر به شهر آمدهاند تا نیروى کار ارزان در اختیار صنایع مونتاژ قرار گیرد).
--- خانواده پهلوى سهام 207 شرکت اعم از هتلدارى، کشاورزى، اتومبیل سازى و ... را در اختیار دارند.
--- نفت و گاز که در سال 1963، 77 درصد کل صادرات است، در سال 1978 به رقم باورنکردنى 98 درصد رسیده است.
--- بیسوادى 65 تا 70 درصد از هند بیشتر است.
--- بودجه ارتش و ساواک در 79- 1978 حدود 10 میلیارد دلار است.
--- عفوِ بینالمللى زندانیان سیاسى را در سال 1975 از 25 هزار تا 100 هزار نفر برآورد مىکند. دادگاه معتبرى وجود ندارد و شکنجه خارج از حد تصور است.
--- از سال 1973 تا 1978 شاه- عمدتا از آمریکا- 36000 ملیون دلار اسلحه خریده است؛ در حالیکه از 66000 روستا قریب 63000 روستا فاقد راه ارتباطى و لولهکشى آب بوده و پایتخت فاضلاب ندارد.
--- بیش از 200 شرکت امریکایى در تهران دفتر دارند.
--- تعداد آمریکائیان در 1976 اقلا حدود 24 هزار نفر است که این تعداد تا اواخر حکومت شاه تا 50 هزار و بیشتر هم ذکر شده است. بسیارى از آنان مستشاران نظامى هستند و در مراکزى مانند بِل هلىکوپتر فعالیت دارند.
--- در دیماه 1357 پس از فرار شاه نیویورک تایمز نوشت: ثروت شاه فقط با کسانى چون راکفلر، فهد و خانواده الصباح (امیر کویت) قابل قیاس است. و از قول بانکداران آمریکایى مىافزاید: «2 هزار تا 4 هزار میلیون دلار پولى که در دو سال آخر انقلاب به آمریکا منتقل شده [فقط به امریکا و در دو سال پایان عمر حکومت پهلوى] بیشتر مربوط به شاه و خانواده سلطنتى است.»
--- ارزش املاک شاه در استرالیا، ایتالیا، سوئیس، فرانسه و آمریکا بیش از 20 میلیارد دلار است [در سال 57]
--- امام در طول دوران مبارزه از سال 42 به بعد مکرر به ویران شدن مملکت و خون دلى که براى نجات آن لازم است اشاره مىکنند.
--- از ولخرجی هاى جشن هاى شاهانه هرچه بگوییم که گفتهایم، در سال 1971 جشن هاى دو هزار و پانصد ساله، چادرهاى زربفت مربوط به شاهان فرانسه، کیک 33 کیلویى براى فرح، خوراک هاى طاووس سرخ شده، گل از فرانسه، آشپز از فرانسه، مشروبات فراوان خارجى و هزاران فساد و تباهى در اطراف آن، همه و همه به خاطر جشن شاهنشاهى و بدون هیچ هدف معقول و لازمى. گزارشهاى این جشن که در بعضى جراید مانند شماره 5 و 6 مجله حضور به آن اشاره شده سرسامآور است.
در اواخر ماه مه 1978 ویلیام سولیوان سفیر آمریکا گزارش داده بود که ایران هنوز از ثبات برخوردار است و بعد از جمعه خونین کارتر تلفنى از شاه حمایت مىکند. فحشا در کشور بیداد مىکند. خاندان سلطنتى همه فاسد و زناکارند. شاه به هنرپیشه آمریکایى گریس کلى و همچنین یک دختر آمریکایى که ملکه زیبایى جهان شده است به هر یک مبلغ یک میلیون دلار جواهر هدیه مىکند! کتاب دو جلدى خاطرات فردوست و مدارک ارائه شده در این کتاب ها عمق فساد خاندان سلطنتى و دستگاه هاى اجرایى کشور را برملا مىسازد.
--- کاخ جوانان، دختر شایسته، جشن هنر و ... صدها برنامه دیگر همه دست به دست هم دادهاند تا ریشه اعتقادات مذهبى مردم را از بیخ نابود کنند، اعتیاد نیز عامل مخرب دیگرى است که سر نخ اصلى آن دست دربار است.
در اسناد لان جاسوسى آمده است که ایران مهمترین خریدار اسلحه، شاه دوست وفادار امریکا و ایران بازار پر رونق کالاهاى آمریکایى است و همچنین سوپاپ اطمینان اجراى تهدید اعراب مبنى بر عدم ارسال نفت به غرب. در این اسناد بر اهمیت جغرافیایى و سوقالجیشى ایران از نظر امنیت ملى آمریکا تأکید شدهاست. در یکى از این اسناد در سال 1351 آمده است «روحانیت نفوذ سیاسى عمدهاى نداشته و در 10 سال گذشته مدام در حال عقبنشینى بوده است و در مقابل سیر در حال رشد یک کشور مادى که بیش از اندازه مجذوب غرب شده قدرت عمل خود را از دست داده است.»
و در سال 1352 مىگوید «در ایران مخالف سازمان یافتهاى- چه کمونیست و چه غیر کمونیست- وجود ندارد.» سرکوب مداوم و رخنه مؤثر از از عوامل این امر شناخته شده است.
رهنورد کوچههاى بىچراغ
هیچکس جز گزمه بیدار نیست
تا بگرید بنده آواره بخت
دامنى جز نرد تبدار نیست.
--- برژینسکى در کتاب «قدرت و اصول»
مىنویسد: «اگر سازمان هاى اطلاعاتى ما روشن مىساختند که سیستم حکومت شاه چنان به شخص او متکى شده که تعیین سیستم جانشینى براى او نیازمند زمان است، ما بهتر مىتوانستیم خود را براى مقابله با این بحران آمده کنیم.»
--- فردوست در انتهاى کتابش مىنویسد «ریاست جمهور در نماز جمعه، طاغوت را شرح دادند. همه را نوشتم که با وضع محمدرضا تطبیق داشت. محمد رضا یک طاغوت، یک فرد مستبد بود و آنچه کاشته بود درو کرد.»
شنیدم که در وقت نزع روان
چنین گفت هرمز به نوشیروان
که خاطر نگهدار و درویش باش
نه در بند آسایش خویش باش
نیاساید اندر دیار تو کس
چو آسایش خویش خواهى و بس
نیاید به نزدیک داناپسند
شبان خفته و گرگ در گوسفند
مکن تا توانى دل خلق ریش
و گر مىکنى مىکنى بیخ خویش
فراخى در آن شهر و کشور مخواه
که دلتنگ بینى رعیت ز شاه
دگر کشور آباد بیند بخواب
که دارد دل اهل کشور خراب
در واقع زیر رنگ و لعابى از تمدن غرب کشورى غارت شده و مردمى زجر کشیده و تحت ستم جان مىباختند.
«وَ کُنتُم عَلَى شَفَا حُفرةٍ مّنَ النّارِ فَانقَذَکُم مّنها»
گنج بىپایان
آراء و اندیشههاى امام خمینى (س) کلید حل مشکلات جهان اسلام است. هر چند این موضوع براى بسیارى از مسلمانان و متفکران جهان اسلام کاملا روشن است لاکن ترفندهاى مداوم استکبار جهانى و دشمنان اسلام ناب محمدى که هدفى جز تضعیف و نهایتا به فراموشى سپردن الگوهاى عملى، رهایىبخش و انسانساز اندیشه و راه و روش امام را ندارند، بعضا در اذهان مغرض یا جاهل و سادهلوح القاءگرایى مطلب است که امام خمینى (س) پدیدهاى تاریخى بود و با رحلت ایشان دوران وى نیز به سر آمده و مسایل را بایستى به صورتى دیگر حل و فصل کرد. آنان از عظمت اندیشه و عمل امام غافلند، آنان از خود نمىپرسند که چگونه هنوز اندیشه ابن سینا و غزلهاى حافظ مورد استفاده قرار مىگیرند و سرمشق مىشوند، چگونه راه و روش و آراء دانشمندان و متفکران عالم حتى تا قرنها بعد الگوى کار و عمل است لاکن امام خمینى (س) که توانست اسلام ناب محمدى را در عصر حاضر معرفى کند و دین خدا را به مرحله اجرا درآورد و رژیم ستمگر ریشهدارى را که مورد حمایت قدرت هاى مخرّب عالم بود براندازد و در این عالم خاکى طرح نو دراندازد، نمىتواند مورد تقلید قرار گیرد؟
نه تنها دوران امام بسر نیامده بلکه در سحرگاه زندگى جاودان خویش است و کشور اسلامى ایران براى پاى بندى به اسلام ناب محمدى و حفظ استقلال و ارزش هاى معنوى خویش راهى جز پیمودن راه امام ندارد و هر انحراف کوچکى از این راه خداى ناکرده اسباب انحرافات بزرگتر و نهایتا سقوط در آتش خشم الهى است که این انقلاب ماحصل خون شهداست و مورد عنایت پروردگار عالم. درباره لزوم پیمودن راه امام در تمام ابعاد و نه فقط در مسایل مربوط به توسعه، فراوان مىتوان استدلال کرد لاکن در اینجا بهتر است براى شاهد مثال، نمونه کوچکى از نظریات ابراز شده درباره ایشان را- چه از طرف دوست و چه از طرف دشمن- بیاوریم که در واقع نوعى بازنگرى و امعان نظر نسبت به اندیشه و عمل آن حضرت است، و چه بهتر که به عنوان حسن آغاز، کلام مقام معظم رهبرى- شاگرد ارجمند مکتب امام و جانشین او- مورد توجه قرار گیرد که «امام خمینى (س) گنج بىپایان است».
در اکثر قریب به اتفاق سخنرانی ها و پیام هاى ایشان، یاد و نام امام خمینى (س) علاوه بر تعظیم و تکریم به عنوان الگوى عملى و قاطع حل مشکلات مطرح شده است و با آنچنان جملاتى زیبا که جمعآورى این جملات کتاب بزرگى خواهد شد براى شناخت و معرفى هر چه بهتر بنیانگذار جمهورى اسلام ایران و تردیدى نیست که تمامى تلاش مقام معظم رهبرى، حاکمیت راه امام است: «راه او راه ما، هدف او، هدف ما و رهنمود او مشعل فروزنده ماست».
بعد از بیان این جمله ژرف از کلام رهبر مسلمانان جهان ببینیم رهبر مسیحیان جهان (پاپ) درباره امام چه مىگوید: «در مورد آیتالله خمینى و آنچه او در کشورش و بخش وسیعى از جهان انجام داد باید با احترامى عظیم و تفکرى عمیق اظهارنظر کرد.»
آیا مىتوان بدون ایمانى بیکران به حقانیت دین پروردگار و شناختى عمیق از جامعه و مقتضیات زمان، عالم و آدم را اینگونه دگرگون ساخت. با چند جمله دیگر و بدون نیاز به شرح و تفسیر، این بخش را به پایان مىرسانیم.
واشنگتن پست: «آیتالله خمینى یکى از رهبران ریاضتکش و انعطافناپذیر اسلام بود که شاه ایران را برانداخت و آمریکا را تحقیر کرد. او محققى شگفتآور بود و سیاستمدارى زیرک».
وزیر دفاع سوریه: «راه امام خمینى راه رستگارى ملت هاى محروم است.»
روسینیس پاپا استانیدس (نمایند سندیکاى کارگران یونان): «... عقیده دارم که امام خمینى نمرده است ... اگر تفکر انسانى وجود داشته باشد، همه رهبران دنیا از یونان و سایر کشورها، روش رهبر داناى ایران را درک نموده و آن را الگویى براى خود قرار دهند.»
نشریه الدیار (لبنان): «امام خمینى همه معادلات سلطهگرى ریشهدار در دنیا را تغییر داد.»
رهبر مسلمانان غنا: «... امام خمینى تا ابد زنده است و انفاس قدسیهاش در سراسر جهان ظنینانداز خواهد بود.»
هنرى پرشت (کاردار آمریکا در ایران در رژیم شاه): «ما تجربیات سختى از انقلاب اسلامى داشتهایم. تردیدى نیست که آیتالله خمینى یکى از مردان بزرگ تاریخ در این قرن بود ... او مردى بود که شخصیتش درک نشد.»
نشریه السفیر (لبنان): «این پیرمرد با اراده سردمداران کاخ سفید را به پشت کیسههاى شن و سنگرهاى بتونى کشاند و جنبش تغییر نظام را در شوروى سابق سرعت بخشید.»
پدر آرنستو کاردینال (روحانى مسیحى و مبارز نیکاراگوئه): «... خداوند هم ما را موفق بدارد که راه و خط امام خمینى را ادامه دهیم.»
یاکوب بلازویچ (از کمیته مرکزى اتحادیه کمونیستى یوگسلاوى): «برخى از ما در نابینایى سیاسى خود حقایقى مانند سرنگونى شاه و اخراج آمریکا را در این انقلاب نمىبینند. بیش از صد سال است که این مارکسیسم کاذب ما، در راه هاى ضعیف انقلاب حرکت مىکند.»
پروفسور حامد الگار: «امام خمینى تجلى تمام ابعاد اسلام است».
مجل هفتگى پروفیل (چاپ وین): «هر رهبر انقلابى که عملکرد و گفتههاى آیتالله خمینى را نصبالعین خودش قرار دهد قادر به تغییر سیستم غربى به یک جامعه اسلامىخواهد بود.»
بىنظیر بوتو: «پیام هاى امام خمینى در آینده نیز چراغ هدایت مسلمانان است و ملت هاى مسلمان در آینده نیز از پرتو نورانى افکار و اندیشههاى والاى حضرت امام استفاده خواهند کرد.»
ویلیام لوئیس و مایکل لدین در کتاب «شکست رسواى آمریکا»: «نگاهى به رویدادهاى گذشته نشان مىدهد تا بروشنى دریابیم که آیتالله خمینى اهمیّت استراتژیکى ایران را در معامله خاورمیانه بهتر از پرزیدنت کارتر ارزیابى کرده است. از این پس مسلم است که ممالکى از مصر و اسرائیل گرفته تا عربستان سعودى و عراق و امارات خلیج فارس باید پىآمدهاى انقلاب ایران را تحمل کنند.»
روزنامه لاسوئیس (چاپ ژنو): «میلیون ها مسلمان شیعه در مرگ آیتالله خمینى به سوگ نشستند امّا غرب بیش از آنکه متأثر و متأسف باشد احساس آسودگى مىکند.»
بى بى سى: «صرف نظر از اندوهى که ممکن است از مرگ هر انسانى پیدا شود و یا احترامى که ما در غرب براى مردممان قائلیم این را نباید ناگفته گذاشت که در مغرب زمین کسان بسیارى هستند که پس از درگذشت آیتالله نفس راحتى خواهند کشید و خوشحال خواهند شد که آیتالله دیگر زنده نیست.»
ژنرال هایزر (درباره تصمیم امام خمینى به بازگشت به ایران علیرغم تمام تمهیدات جهانى غرب براى جلوگیرى از این امر): «خطر بالقوه اصلى که به فاجعهاى براى آمریکا منجر مىشد بازگشت سریع خمینى به ایران بود.»
البته متفکران و دانشمندان و سیاستمداران و سایرین، چه در داخل و منطقه و چه خارج ایران و در سطح جهان درباره امام خمینى بسیار گفته و نوشتهاند که حتى دسترسى به تمامى آنها کار بسیار دشوارى است. تاکنون برابر آرشیو مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (س) صدها کتاب (بیش از دو هزار جلد) در ایران و جهان و بیش از 700 رساله کارشناسى ارشد و دکترى در داخل و خارج دربار امام خمینى (س) و انقلاب اسلامى برشت تحریر در آمده است که این روند همچنان ادامه دارد.
اندیشههاى امام خمینى (س) حتى از طرف دشمنان ایشان مورد تحقیق و تقلید قرار مىگیرد، چنانکه بعضى از متفکران اشاره کردهاند حتى برژینسکى معاونت امنیت ملى کارتر نظریه خود را از آراء امام خمینى (س) اخذ کرده است. (نظریه او درباره جنگ دوم جهانى مبتنى است بر جمله معروف امام خمینى (خون بر شمشیر پیروز است) با این وجود بعضى از متفکران اعم از نویسندگان داخلى و خارجى اعتقاد دارند که امام نه تنها در میان دشمنان که در میان دوستان هم غریب است.
نکته مهم دیگرى که باید بدان توجه کرد این است که علیرغم بررسى مسایل گوناگون اجتماعى، سیاسى، اقتصادى و ... از دیدگاه امام خمینى (س) و برگزارى نشست هاى مهمى چون سمینار بررسى سیر عملى و نظرى امام، امام و عاشورا، سمینار بررسى نظریات اقتصادى امام، سمینار اندیشههاى دفاعى امام و ... که هر ساله برگزار مىشود و در خارج از کشور نیز به مناسبت پیروزى انقلاب اسلامى، رحلت امام و ... مجالسى برپا مىگردد، اگر بخواهیم حضرت امام را در مقولههایى مانند اقتصاد، سیاست، توسعه و ... هرچند که در آنها صاحبنظر بودهاند، محدود کنیم، در واقع از شناخت حقیقت دور افتادهایم.
اندیشه و سیره امام خمینى (س)، یعنى راه امام خمینى (س)، راه اسلام ناب محمدى است که همه علوم مىتوانند در قالب و مسیر آن شکل متفاوت دیگرى با آنچه تاکنون بودهاند بخود گیرند و در واقع از مسیر کفر و ضلالت به مسیر حق تغییر جهت دهند. بنابراین وقتى جنبههاى گوناگون زندگى اجتماعى مانند اقتصاد، سیاست، فرهنگ، هنر و ... را از دیدگاه امام مورد تحقیق قرار مىدهیم، در واقع مىخواهیم ببینیم اینگونه معارف بشرى چگونه و در چه جهتى با چه اهدافى، با چه شرایط و تناسب و میزانى مىتواند در مسیر حق یعنى همان مسیر وصول به آن جامع متعالى مکتب اسلام ناب محمدى قرار گیرد و به پیش رود، همان گونه که بدون نام امام این انقلاب در هیچ جاى جهان شناخته نمىشود، بدون توجه به سیره و اندیشههاى ایشان نیز که مورد تأکید مداوم مقام معظم رهبرى است، در هیچ زمینهاى جمهورى اسلامى که میراث رنج و تلاش و استقامت طولانى اوست موفقیت مطلوب را بدست نخواهد آورد. لذا مطالعه دقیق و عمیق نظریات امام در هر برنامهریزى اجتماعى- و حتى شخصى- در جمهورى اسلامى پیش شرط موفقیت است. زیرا که امام خمینى (س) تجسم اسلام ناب محمدى در عصر اکنون است.
علاوه بر این توجه دقیق به این نکته ضرورى است که نظریات حضرت امام چند بعدى است و کلیتى غیرقابل تفکیک را تشکیل مىدهد. همچنان که قرآن چنین است، همچنان که سنت پیامبر عظیمالشأن اسلام (ص) چنین است. همچنان که نظریات انبیاء و ائمه معصومین علیهمالسلام چنین بوده است و امام نیز شاگرد و وارث این مکتب است لذا وقتى مثلا درباره نظریات امام در زمینه اقتصاد یا توسعه بررسى و تحقیق مىکنیم، بایستى در نظر داشته باشیم که این نظریات از نظریات ایشان درباره سیاست هنر یا عرفان جدا نیست.
نظریات و سیره امام در مجموع کلیت و تناسبى یکپارچه دارد که بدون در نظر داشتن آن تحقیق و بررسى در زمینههاى خاص به اهداف کامل خود نخواهد رسید. اسلام یک مکتب یکپارچه و تمام و کمال است و براى اجراى هر بعدى تمام ابعاد آن بایستى لحاظ شود و گرنه حاصل همان «نؤمِن بِبَعض و نکُفُر بِبَعضً» در مىآید.
اصول توسعه از دیدگاه امام خمینى(س):
قبل از ورود به این مبحث یادآورى چند نکته علاوه بر آنچه درباره یکپارچگى نظریات امام و لزوم منظور داشتن آن به عنوان کلیتى غیر قابل تجزیه و انفکاک در پایان بخش قبل ذکر شد- ضرورى است.
اول- امام خمینى کلمه توسعه را در پیام ها و بیانات خود بکار نبردهاند، اگر هم باشد بسیار نادر است. آن حضرت بیشتر از عباراتى نظیر «بازسازى»، «نوسازى»، «تعمیر»، «بناکردن»، «اختن»، «آباد کردن» استفاده کردهاند.
دوم- در نظر امام بازسازى و آباد کردن کشور بدون احیاء فرهنگ اصیل اسلامى، زدودن آثار طاغوت از جامعه و ترقى در سایر زمینهها مانند عدالت اجتماعى، آموزش و پرورش، خودسازى، تقوا و ... میسر نیست. همانطور که اشاره شد توسعه از نظر معظمله امرى فراگیر و همهجانبه است و تمامى عرصههاى حیات آدمى را در بر مىگیرد که این معنى خیلى وسیعتر و عمیقتر از مفهوم توسعه در ادبیات کارشناسان فن است. آنان علیرغم اینکه در دهههاى اخیر توسعه را علاوه بر مفهوم اقتصادى شامل سایر عرصهها مانند سیاست، آموزش، و غیره مىدانند، لاکن هرگز هیچکدام به خودسازى و ارتباط با خداوند متعال و لحاظ کردن توسعه به عنوان یک تکلیف شرعى نمىپردازند. در آراء حضرت امام تمامى این مفاهیم منظور شده است.
بنابراین در آراء ایشان امر توسعه داراى مقدماتى لازم و منظور داشتن شرایط و اقداماتى همگام و توأم با مدیریت توسعه ضرورى و اجتنابناپذیر است.
سوم- تقسیمبندى اصول توسعه و لواحق آن که در این مقاله بیان مىشود از پیامها و بیانات حضرت امام در زمانهاى مختلف بصورتى کلى استخراج شده است، طبعا مىتواند به صورتهاى گوناگونى طبقهبندى و بررسى شود. لاکن در هر صورت این تقسیم بندىها به منظور درک بهتر اندیش معظمله بوده است و همواره امکان طبقهبندى و درک عمیقتر نظریات چنان شخصیتى وجود دارد.
با توجه به نکات مزبور محورهاى توسعه از دیدگاه حضرت امام در 5 اصل معرفى مىشود؛ 1 معنویت 2 استقلال (فکرى و عملى) 3 مردمىبودن با اتحاد همه مردم در امر توسعه 4 عدالت 5 تغییر وضع محرومین و مستضعفین.
سعى مىشود حتىالامکان نمونههایى از کلام امام بدون توضیح زاید نقل شود. تا تصویرى روشن از نظریات ایشان در موارد مذکور بدست داده باشیم:
1- معنویت:
از دیدگاه حضرت امام معنویت، اساسِ هر حرکت و تحرک بشرى است و بدون اعتقاد و ایمان، اعمال بشر اساسا ناقص و ابتر خواهد بود.
«اگر ایمان وارد قلب شود، کارها اصلاح مىشود»
«اگر جنب ایمان مردم تقویت شد، هم امور براحتى انجام مىشود.»
«ارزشهاى معنوى ارزشهاى همیشگى است»
«من نمىتوانم باور کنم که کسى مبادى معنوى نداشته باشد و براى مردم کوشش کند.»
«هم بدبختىها از ضعف ایمان و سستى یقین است»
«اگر ایمان به خدا و عمل براى خدا در فعالیتهاى اجتماعى و سیاسى و اقتصادى و سایر شؤون زندگى بشر وارد شود، پیچیدهترین مشکلات امروزى جهان به آسانى حل مىشود.»
جنبههاى عمده این معنویت براى سازندگى و توسعه از قرار ذیل است:
الف: اتکال به خداوند
«با اتکال به خداوند عظیم است که مىتوانیم آشفتگىهاى این مملکت را خرابىهاى این مملکت را بازسازى کنیم.»
ب: حفظ ارزشها:
«مسایل اقتصادى و مادى اگر لحظهاى مسئولین را از وظیفهاى که بر عهده دارند منصرف کند خطرى بزرگ و خیانتى سهمگین است.»
«آن روزى که مجلسیان، خوى کاخ نشینى پیدا کنند ... و از این خوى ارزنده کوخنشینى بیرون بروند. آن روزى است که ما براى کشورمان باید فاتحه بخوانیم.»
«باید دولت جمهورى اسلامى تمامى سعى و توان خود را در اداره هر چه بهتر مردم بنماید، ولى این بدان معنا نیست که آنها را از اهداف عظیم انقلاب که ایجاد حکومت جهانى اسلام است منصرف کند.»
ج: خودسازى:
«ما باید در هر قدمى که براى پیروزى پیش مىرویم، هر قدمى که براى ساختن کشورمان پیش مىرویم، چند قدمى براى ساختن خودمان، براى پیروزى بر نفس خودمان، براى پیروزى بر شیطان باطنى خودمان قدم برداریم.»
د: قیام براى خدا و رضاى او
«بدون هیچ اغراض شخصیه قیام کنیم و این کشور را از سر، و از نو بسازیم.»
ه-: تکلیف شرعى:
از نظر حضرت امام توسعه کشور یک تکلیف الهى، یک واجب الهى است و براى انجام آن با عزم و اداره تمام باید مشغول کار شد.
«مهم این است که انسان آن وقتى که وقت کار است تکلیفش را بداند. شما مىدانید که این مملکت احتیاج به کار دارد، احتیاج به بازسازى دارد.»
2- استقلال و آزادى:
حضرت امام به استقلال و بخصوص استقلال فکرى و فرهنگى بسیار بها مىدهند. «بزرگترین فاجعه براى ملت ما این وابستگى فکرى است که گمان مىکنند همه چیز از غرب [است] و ما در هم ابعاد فقیر هستیم.»
«این وابستگى فکرى، وابستگى عقلى، وابستگى مغزى به خارج منشأ اکثر بدبختىهاى ملتها و ملت ماست.»
«اگر ما از وابستگى فکرى بیرون بیائیم هم وابستگىها تمام مىشود.»
«ما مىخواهیم زندگى فقیرانه داشته باشیم ولى آزاد و مستقل باشیم»
«آزادى یک نعمت بزرگ الهى است».
«ما مصائب را به خاطر رسیدن ملتمان به آزادى و استقلال تحمل خواهیم کرد.»
«ما ارزش حیات را به آزادى و استقلال مىدانیم.»
«قانون اسلام مسبب آزادی ها و دموکراسى حقیقتى است، و استقلال کشورها را نیز تأمین مىکند.»
از نظر حضرت امام آزادى واقعى در اسلام است و آزادى غربى که موجب تباهى است، نه تنها آزادى نیست بلکه نوعى دیگر از وابستگى است.
«آزادى به شکل غربى آن، که موجب تباهى جوانان و دختران و پسران مىشود، از نظر اسلام و عقل محکوم است.»
«انحطاط و سقوط بشر، به علت سلب آزادى او و تسلیم در برابر سایر انسان هاست».
محورهاى اصلى استقلال و آزادى که در کلام حضرت امام بر آنها تأکید شده است از این قرار است:
الف: خودباورى (هوّت و فرهنگ)
«آن چیزى که ملت ها را مىسازد فرهنگ صحیح است»
«اگر فرهنگ درست بشود یک مملکت اصلاح مىشود»
«اساسا فرهنگ هر جامعه هویت و موجودیت آن جامعه را تشکیل مىدهد، و با انحراف فرهنگ، هر چند جامعه در بعدهاى اقتصادى، سیاسى، صنعتى و نظامى قدرتمند و قوى باشد ولى پوچ و پوک و میانتهى است.»
«اتکال به نفس بعد از اعتماد به خداوند منشأ خیرات است.»
«عمده این است که ما باور کنیم که خودمان مىتوانیم»
«ما باید این را بفهمیم که همه چیز هستیم و از هیچکس کم نداریم».
«ژاپن همین معنا را مبتلا بود و بعد بیدار شد و اراده کرد و شد یک مملکت صنعتى که الان صنعت او مقابله مىکند با آمریکا.»
«هندوستان بیدار شد، با اینکه از همین نژادهایى بودند که غیر عربى بودند.»
«ما روى پاى خود مىایستیم و مطمئنا پیروزیم.»
ب: قناعت:
«مردم بر سر دوراهى عزت و ذلت قرار داشته و باید تصمیم بگیرد، یا رفاه و مصرفگرایى یا تحمل سختى و استقلال».
«از ورود کالاهاى مصرفساز و خانه برانداز جلوگیرى نمایید و مردم به آنچه دارند بسازند تا خود همه چیز بسازند.»
«خود را به ساده زیستن عادت دهید و از تعلق قلب به مال و منال و جاه و مقام بپرهیزید.»
«با زندگى اشرافى و مصرفى نمىتوان ارزشهاى انسانى- اسلامى را حفظ کرد».
یکى از ویژگىهاى بسیار مهم و شاخص حضرت امام اعتقاد و التزام عملى به تمام مطالبى بود که مىفرمودند. کما اینکه، درباره ساده زیستى و قناعت ایشان خانواده و نزدیکان معظمله خاطرات بسیارى نقل کردهاند از جمله اینکه حضرت امام هرگز باقى مانده آب لیوانى را که نوشیده بودند دور نمىریختند بلکه کاغذ تمیزى روى آن قرار مىدادند و در دفعات بعد از آن استفاده مىکردند.
بد نیست در اینجا با توجه به اشارهاى که حضرت امام در یکى از فرمایشات خود به ژاپن داشتند از روش ژاپنى «موتاى ناى» یا «روح قناعت ژاپنى» نام ببریم. دولتى که با اتحاد و قناعت آنچنان تلاش و کار کردند تا به پاى امروز رسیدند. ژاپن در شمار مهمترین تولید کنندگان کاغذ است، حال آنکه مانند روسیه و کانادا منابع جنگلى وسیع ندارد. عمده تولید کاغذ آنها از بازیافتىهاست. در ژاپن تکه کاغذى دور انداخته نمىشود. براى صرفه جویى در انرژى- با توجه به کمبود انرژى در ژاپن- بجاى استفاده از وسایل گرم کننده لباس بیشترى مىپوشند و شب ها دستگاه هاى گرم کننده را خاموش مىکنند و بجاى آن از روانداز مناسب استفاده مىنمایند. چندى قبل در ژاپن به دنبال اختراعى بودند که از کیسههاى مخصوص کوچکى- بدون نیاز به حرارت مرکزى و نظایر آن- براى گرم کردن بدن استفاده کنند.
اسراف از جمله مسائلى است که در اسلام، شدیدا نهى شده است. در عین اینکه استفاده از مواهب دنیوى حلال منعى ندارد لاکن اسراف ضد ارزشى و شیطانى است: «انّالمُبَذّرِینَ کانُوا اخوانَالشَّیاطیِنِ».
البته در کشور ما یکى از راه هاى مبارزه با اسراف- و در واقع سادهترین آنها- گران کردن اجناس مورد مصرف است. کمتر شاهد بودهایم که تفکیکى میان انواع کالا و اجناس بعمل آید یا در کنار گران کردن آموزشهاى لازم و تلاش هاى تحقیقى براى رفع معضل کمبودها تدارک شود.
آقاى مهندس موسوى، آخرین نخستوزیر کشور ایران طى خاطراتى که از فوت امام نقل کردهاند- به توجه و دقت امام خمینى (س) نسبت به این مسایل اشاره مىکنند و اظهار مىدارند آن حضرت با گران کردن اجناس بویژه کالاهایى که مورد مصرف افراد کم درآمد جامعه بود بشدت مخالفت مىکردند.
ایشان مىگویند یکبار که خدمت امام رسیدیم و توضیح دادیم که به دلایل وضع کشور و مسایل اقتصادى باید نان را اندکى گران کنیم، ایشان مخالفت کردند و نظرشان این بود که نان مصرف اصلى فقراست و نباید گران شود. ما توضیح دادیم که درست است فقرا قدرى مشکلتر مىتوانند نان بدست بیاورند ولى در عوض اغنیا نیز کمتر اسراف مىکنند و لااقل بدون سوبسید پول نان خود را مىپردازند.
آنگاه حضرت امام جمله بسیار زیبایى فرمودند که عمق و لطافت آن شگفتانگیز است و جمله ایشان کار را تمام کرد. ایشان فرمودند: «اشکال ندارد، اغنیا نیز مهمان سفره فقرا باشند.»
ج: خودکفایى:
«در روایات اسلامى به کار و فعالیت در جهت بىنیازى از دیگران ارزش بسیار داده شد، تحمل و زحمت و رنج براى رسیدن به غنا و بىنیازى عبادت به شمار آمده است.
امام باقر (ع) در هواى بسیار گرم نامناسب در مزرعه خویش به کار مشغول بود. و در پاسخ معترض که کار کردن در سن پیرى را بر آن حضرت خرده مىگیرد و قصد موعظه آن حضرت را دارد، مىفرماید: من به قصد بىنیازى از تو و مردم کار مىکنم و این عبادت است و اگر در این حالت بمیرم در حال طاعت خداوند از دنیا رفتهام».
امام خمینى (س) اعتقاد دارند: «اگر یک مملکت بخواهد مستقل باشد، اول شرط این است که احتیاج نداشته باشد به غیر.»
و «شما باید به فکر این باشید که همه چیزتان را خودتان درست کنید».
امام خمینى (س) براى خودکفایى بر کشت و زرع نیز تأکید بخصوص دارند: «الان مىدانید که ما محتاج به خارجیم راجع به مواد غذایى، باید خودمان این را جبران بکنیم، و این به همت کشاورزان ماست».
و «ایران مملکتى است که کشاورزى او باید کشاورزى غنى باشد».
د: نیاز به تکنولوژى:
با توجه به عقب ماندگى دیر پاى کشور از لحاظ فنآورى و صنعت نسبت به جهان امروز نیاز به خارج امرى بدیهى مىنماید. در این شرایط چه باید کرد؟ چه چیزى و چگونه باید از خارج وارد شود یا مورد اقتباس قرار گیرد؟ حضرت امام در این باره مىفرمایند: «احتیاج ما پس از این همه عقب ماندگى مصنوعى به صنعتهاى بزرگ کشورهاى خارجى حقیقتى است انکارناپذیر. ولى این به آن معنى نیست که ما باید در علوم پیشرفته به یکى از دو قطب وابسته شویم».
«در برنامه صنعتى کردن مملکت هرگز چون امروز سراغ مونتاژ نمىرویم. ما در ایران صنایع مادر ایجاد خواهیم کرد و نوسازى را به بهترین وجه انجام خواهیم داد.»
ملاحظه مىشود که نظر ایشان «صنعتهاى بزرگ» و «صنایع مادر» است، نه هر صنعتى و هر وارداتى.
«ما نیازهاى تکنولوژى خود را از هر منبعى که مفیدتر براى کشورمان باشد تأمین خواهیم کرد».
این «مفیدتر براى کشور» جاى تأمل دارد. البته مىتوان با توجه به مجموع نظریات امام به آسانى فهمید که «مفیدتر براى کشور» کدام منبع است و از کدام کشورها مىتوان یارى گرفت.
ه-: هوشیارى در اجراى برنامهها:
نوسازى کشور با توجه به الگوهاى تحمیلى- تبلیغى غربى و اوضاع و شرایط کنونى جهان، کار سادهاى نیست. بسا که بعد از اجراى برنامههاى طولانى تازه متوجه شویم که در تار و پود دام الگوهاى توسعه غرب گیر افتادهایم. آن مرد الهى این روشن بینىهاى شگفت را داشت که انتهاى مسیرهاى به ظاهر درست لاکن در باطن انحرافى را ببیند.
«باید دو چشم دیگر هم قرض کنیم و به اطراف خودمان و مملکت خودمان نگاه کنیم تا با دست خود ما دوباره به ما تحمیل نکنند».
«باید خودمان را نگه داریم. اگر این نشود و بعدا باز همان مسایل کم کم، با تدریج، حوصله آنها زیاد است- با تدریج همین مسایل سابق بر ما تحمیل مىشود.»
دشمن بیدار و پر حوصله است. کارى جز سلطهگرى در عالم ندارد. او دنبال منافع خویش است. تمامى تاریخ معاصر شاهد این مدعاست که غرب بویژه آمریکا در پى تسلط بر جهان است و باکى از نابودى هیچ کشور و هیچ مردمى ندارد. «مىخواهند شما را مأیوس کنند آنهایى که منافع خودشان را از دست دادند یا در خطر مىبینند مىخواهند شما را مأیوس کنند. مىخواهند شما را از قدرت خودتان مأیوس کنند تا سست شوید و آنها به مقاصد خودشان برسند.»
بد نیست نگاهى به یکى از شاخصههاى توسعه در برنامه اول بیاندازیم طبق برنام اول توسعه مىبایستى صنایع مصرفى 2/4 درصد رشد داشته باشد که معادل 28 درصد رشد کرد و صنایع سرمایهاى مىباید به رشد 24 درصد مقرر شده و تصویب شده برسد، که رشد آن 9/5 درصد بود. معلوم است که صاحبان سرمایه به سودهاى کلان حتى تا صددرصد هم راضى نیستند و دنبال صنایع مصرفى مىروند که سودش گاه تا 200 درصد هم مىرسد. درحالى که عرصه تولید سرمایهاى سودى معادل 5 تا 10 درصد بیشتر ندارد.
3- اتحاد هم نیروها براى سازندگى (ملت و دولت):
یکى از رازهاى پیروزى انقلاب اسلامى اتحاد همه نیروها علیه نظام وابست پهلوى بود. در واقع یکى از رازهاى رهبرى امام خمینى (س) ایجاد روحیه اتحاد بین همه نیروها بود. امام خمینى (س) تنها رهبرى است که در قرن معاصر موفق شده است هم مردم کشور- الا بعضى افراد وابسته به رژیم پهلوى- را زیر بال هاى خدایى «و اعتَصِمُوا بِحَبلِاللهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا» جمع آورد. بدون این اساس محکم موفقیت امکانى ندارد. «بر همه اقشار ملت، در هر مقامى که هستیم واجب است- واجب الهى است- که باهم پیوسته باشیم و با هم یکدست و یکدل و یک جهت براى ساختن این ایران خراب».
«همه با همت والا براى خدا و براى رضاى ولى امر سلامالله علیه، همه با هم دست برادرى داده و این کشورى که خرابه شده و به دست ما دادند خودمان تعمیر کنیم.»
«با اتکال به خدا و با وحدت کلمه و همت فرزندان این آب و خاک همه با هم به بازسازى کشور مىپردازیم.»
«ما باید از سر، یک مملکتى را از سر بسازیم و این، نه دولت همچو کارى مىتواند بکند و نه بعض اقشار ملت، باید همه با هم دست به هم بدهند.»
«براى ساختن ایران هم همه ملت باید شرکت کنند،، کشاورز در حد کشاورزى، زارع در حد زارع بودن، اهل صنعت در حد صانع بودن و هم اقشار ملت از دوست و غیر دوست گرفته، اینها با هم همکارى بکنند و برادرانه دست به هم بدهند و این خرابهاى که براى ما گذاشتند، از سر بسازند و آبادش کنند.»
چگونه هم ملت مىتوانند متحد باشند، آیا مىشود مردم با زمینخواران و ساختمان خواران و ثروتاندوزان و تجارتپیشهگان طماع که هر روز حریصتر و گندهتر مىشوند متحد شوند؟
4: عدالت:
عدالت از نظر امام خمینى (س) یکى از پایههاى اساسى بناى توسعه است.
«خروج از اعتدال و عدالت الهى و صراط مستقیم، انحراف هست و اجتناب از آن وظیفهاى الهى».
«عدالت را اجرا کنید، عدالت را براى دیگران نخواهید [براى] خودتان هم بخواهید.»
عدالت در اسلام آنچنان اهمیت دارد که قرآن کریم قسط و عدل را هدف ارسال رسل و کتاب هاى الهى معرفى مىکند. «لَقد ارسَلنا رُسَلنا بِالبَیّناتِ وَ انزَلنَا مَعَهُمُ الکِتابَ وَ المِیزانَ لِیَقُومِ النّاسُ بِالقِسطِ»
لذا توسعهاى که عدالت اجتماعى را مختل کند از نظر امام مردود است.
اهمیت عدالت از نظر امام چنین است «من امیدوارم به فوز احدىالحسینین نایل شوم. یا پیشرفت مقصود در اقام عدل و حق یا شهادت در راه آن که راه حق است.»
5: محرومین و مستضعفین:
از نظر حضرت امام هدف اصلى توسعه بعد از حفظ اسلام و کشور اسلامى محرومین و مستضعفین هستند و این یکى از بزرگترین تفاوت هاى الگوى توسعه از نظر امام با الگوى توسعه ملى کشورهاى دیگر است. «طریق اسلامى این است که مستضعفین را حمایت کنند.»
«گمان نمىکنم عبادتى بالاتر از خدمت به محرومین وجود داشته باشد.»
«به همه در کوشش براى رفاه طبقات محروم وصیت مىکنم که خیر دنیا و آخرت شماها رسیدگى به حال محرومان جامعه است».
«ما آن روزى عید داریم که مستمندان ما، مستضعفان ما به زندگى صحیح رفاهى و به تربیت صحیح اسلامى- انسانى برسند.»
«اسلام براى مستضعفین آمده و اول نظرش به آنهاست.»
«خدا نیاورد آن روزى که سیاست ما و سیاست مسئولین کشور ما، پشت کردن به دفاع از محرومین و رو آوردن به حمایت از سرمایهدارها گردد.»
حضرت امام مکررا با خوى کاخ نشینى مخالفت کردهاند و هدف توسعه را وصول به رضاى الهى از طریق خدمت به محرومین و مستضعفین مىدانند.
«بیایید به علم بپیوندید، بیایید تمام قلب ها و تمام قدم ها و تمام گفتار ما براى منافع این قشر مستضعف باشد. نگذارید خون شهیدان هدر برود. نگذارید این زاغه نشینان ما باز ادامه بدهند به زاغه نشینى. نگذارید ابر قدرت ها باز به طمع بلعیدن ما بیفتند.»
و کلام آخر:
با عنایت به اهمیت توسعه و اینکه عقب ماندن مادى و معنوى در هر زمینهاى از کاروان پیشرفت بشرى علاوه بر اینکه خلاف عقل و شرع است به همان نسبت اسباب تضعیف استقلال و عزت حاصل از ایمان و انقلاب اسلامى و خون شهداى گرانقدر است، و اینکه الگوهاى غربى در کشور ما و در هم عالم جز شکست و وابستگى نتیجهاى ببار نیاورده، خصوصا اینکه- برخلاف بسیارى از نقاط عالم که فاقد مکتب جامع و کامل داخلى براى پاسخگویى به نیازهاى توسعه هستند و از این رو با وجود رو آوردن به ویژگىهاى ملى و درونى همواره در پارهاى از جهات ناچار به پذیرش اصول غربى هستند- ایران اسلامى داراى مکتبى کامل و جهانى است که پاسخگوى تمامى نیازهاى بشرى مىباشد و علاوه بر آن از گنج بىپایان اندیشهها و افکار امام خمینى (س) بهرهمند است، راه اساسى و صحیح توسعه، سرمشق قرار دادن سیره و اندیشه حضرت امام است. آراء و اندیشههاى امام خمینى صرفا مبانى نظرى توسعه را تأمین نمىکند، بلکه علاوه بر آن، با توجه به این موضوع که ایشان حدود 10 سال کشور توفانزده ایران را در سختترین شرایط اداره کردند و همواره مشکلگشاى دولت و مجلس و ارگان ها و مردم بودند، رهنمودها و دستورات
ایشان در شرایط گوناگون شکل اجراى این نظریات را نیز مشخص نموده است.
بنابراین ضرورىترین اقدام تشکیل گروه هاى ویژهاى است که بتوانند با توجه به مبانى نظرى و عملى امام خمینى (س) و آراء و سیر آن حضرت الگوهاى توسع کشور را تنظیم و در واقع ادبیات انقلاب اسلامى را در عرصه توسعه و ارتباطات توسعه به رشته تحریر درآورند و این امر جز با کمک و همکارى مشترک حوزه و دانشگاه میّسر نمىشود.، همچنین به موازات آن برنامههاى اجرایى کشور را ترکیب نموده و دائما چگونگى پیشرفت عملى برنامهها را بر اساس این الگوها کنترل کنند و بخش ویژهاى در رسانهها بدین امر اختصاص یابد تا مردم براى همیشه تصویرى پویا از چگونگى پیشرفت و رشد کشور خود پیش رو داشته باشند.
ابوالفضل مروى
نشریه حضور شماره 24