رانت؛ تابلوی ایست به تولید است. مقوله ای که اقتصاد را مریض می کند و مانع توسعه تولید می شود. گفته می شود با توجه به رانت موجود، بخش تولید در ایران بسیار توانمند عمل می کند؛ چرا که تولید و رانت در یک مسیر قرار نمی گیرند.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، بخش معدن بر اساس فرمایشات مقام معظم رهبری، یکی از مهمترین اولویت های کشور است که باید توسعه داده شود و رشد کند. برای بررسی و سنجش شرایط بخش معدن در ایران با محمدرضا بهرامن، رییس خانه معدن به گفت و گو نشستیم که مشروح آن را در ذیل می خوانید:
در برخی بخش های اقتصادی گفته می شوند با وجود رانت های موجود، بخش تولید شاهکار کرده است که راه خود را ادامه داده و می دهد؛ آیا در بخش معدن نیز دغدغه وجود "رانت"، "انحصارگرایی" و "آقازادهها" وجود دارد؟
من اعتقاد ندارم رانتی در بخش معدن به عنوان عرضه داشته باشیم؛ گاهی برخی افراد غیرمطلع مباحثی را مبنی بر استفاده از رانت توسط معدنکاران مطرح می کنند اما هنگامی که از آن ها به عنوان یک کارشناس جزییات بیشتری را درمورد رانت در بخش معدن جویا می شویم، پاسخی ندارندو گاهی به قدری اطلاعاتشان ضعیف است که می گویند معدن رانت است درحالی که معدن رانت نیست بلکه مجوز معدن را طبق قانون و مقررات افراد می گیرند. اگر در بخش ورود به فعالیت معدنی بوده، بحثی جدا است که می توانم بگویم امروز این ضعف ها به حداقل رسیده است.
می توانم بگویم خیلی از مواردی که می توانستند در بخش معدن ورود پیدا کنند، به حداقل رسیده است؛ این مساله را ما به عنوان یک ذینفع بیان می کنیم، چرا که هر کسی نمی تواند وارد بخش معدن شود به دلیل این که قوانین مشخصی از اکتشاف تا اخذ پروانه وجود دارد. پیشنهاد شفاف ما این بود که چرا مزایده می گذارید.
هم اکنون واگذاری ها به چه شکل انجام می شود؟
پیشنهاد شفافی در این بخش داشتیم مبنی بر این که چرا مزایده برگزار می کنید؟ بیایید پس از مزایده، مرحله واگذاری از طریق عموم صورت گیرد؛ در نتیجه از اول دی ماه سال جاری شکل واگذاری ها عوض شد. تعداد زیادی معدن آزاد و در اختیار عام قرار گرفت تا بتوانند معدن مورد نظر خود شناسایی و طبق استاندارد تحویل بگیرند. این اتفاق در دنیا رایج است و در چنین شرایطی رانت معنا و مفهومی ندارد.
ما باید جامعه را آگاه کنیم ؛ معدن کاری در تمام دنیا جزو مشاغل سخت محسوب می شود. برای کسی که در بخش معدن فعالیت می کند، باید یک سری ویژگی های امنیت کاری فراهم شود. معدن کاری همواره در دارز مدت جواب می دهد؛ ممکن است یک کار اکتشافی حدود چهار سال زمان ببرد. وقتی معدن کار اکتشاف کرد، طراحی انجام می دهد و سپس وارد مرحله بهره برداری می شود؛ به عنوان مثال من یک دوره 25 ساله برای خودم تعریف کرده ام تا میزان ذخیره تعریف شده را بدست آورم. در قانون هم زمان 25 ساله برای واگذاری معدن در نظر گرفته شده است که قابل تمدید است و منعی در قانون دیده نشده است؛ ما باید در قانون شفاف سازی لازم را در قانون داشته باشیم تا تصمیم گیری های سلیقه ای را به حداقل برسانیم.
آیا درحال حاضر تصمیم گیری های سلیقه ای در بخش معدن وجود دارد و نیاز به اصلاح قوانین هست؟
امروز این تصمیم گیری های سلیقه ای در بحث معدن وجود دارد؛ همانگونه که در محیط زیست، مدیریت منابع طبیعی و سازمان های دیگر وجود دارد ؛ از آن جایی که امروز تصمیم گیری های سلیقه ای در بخش معدن وجود دارد، قوانین باید اصلاح شوند تا هنگامی که یک سرمایه گذار خارجی به بخش معدن ایران ورود پیدا می کند بداند در یک بازه حداقل 25 ساله تابع چه استانداردهایی است. باید زیرساخت ها را آماده و فضا را بهبود بخشیم.
البته قانون ما در موارد زیادی، بسیار خوب است و هیچ ایرادی ندارد؛ همان استانداردهایی که در جهان وجود دارد، دیده شده اما در برخی آیتم ها به صورت شفاف موارد مشخص نشده است.
مانند چه مواردی؟
مانند حقوق دولتی؛ وقتی قانون به صورت شفاف باشد؛ سرمایه گذار می داند تا ته خط به کجا باید برود. متاسفانه به هر دلیلی با موارد غیر شفاف مواجه هستیم. شاید متولی معدن اشراف داشته باشد اما در تصمیم گیری ها می بینیم که شفاف سازی نمی شود.
ما معتقدیم متولی معدن باید به بدنه کارشناسی ایکه مجانی در اختیار دارد، تشکل ها، اعتماد کند؛ چراکه تشکل ها با تمام دنیا ارتباط دارند و این ارتباط را منتقل می کنند. تشکل ها شرایط و نیازها را بیان می کند. هنگامی که ما برای سرمایه گذار داخلی امنیت فراهم کنیم، فردی که خارج از ایران هست هم می تواند با خیال راحت ورود پیدا کند و سرمایه گذار دغدغه ای به عنوان ریسک برای خود نمی بیند و از این واهمه ندارد که پس از موفقیت به ناگاه با یک تصمیم گیری چارچوب کارش دچار چالش شود.
متولی بخش معدن در این قسمت باید تقویت شود؛ متولی بخش معدن به دلیل این که سازمان های مربوطه که در کنار آن قرار گرفته اند، به هر طریقی می توانند روی آن تاثیر گذار باشند نمی تواند بسیاری از تصمیمات را در زمان لازم اخذ کند بنابراین هزینه های سربار بسیار وحشتناکی را بر دوش سرمایه گذار ممکن است بگذارد؛ ممکن هم هست این هزینه ها تحمیل نشود. فضای موجود، تابع استاندارد ها نیست. ما باید تابع استانداردها باشیم.
اگر امروز تکنولوژی ای در دنیا شناخته شده است و در کشور کار می کند، بای به آن احترام بگذاریم؛ دیگر تکنولوژی، این نیست که بیایم تجربه کنیم. متاسفانه ما پا را فراتر گذاشتیم و حتی تکنولوژی را در مباحث زیست محیطی می سنجیم، برای آن ریسک تعریف می کنیم. بیاییم ببینیم کشور های معدن خیز چه کار کردند؛ همان کار را انجام دهیم. منظور من کشورهای مهدن خیز توسعه یافته است نه کشوری چون افریقا در حالی که آن ها نیز پایبند بسیاری از اصول هستند. وقتی این اتفاق بافتد، سرمایه گذار دیگر دغدغه ندارد؛ اما متاسفانه ما در کشور چنین دغدغه هایی داریم و این جاست که اگر خوب مدیریت نشود، رانت ها خود را نشان می دهند. یعنی سلایق حاکم می شود و در این زمان ورود تصمیمات غیراصولی و تایید آن ها فضای رانت را در کشور مهیا می کند.
دغدغه ها و مباحثی چون حق انتفاع، قیمت های دستوری و ... چقدر در جذب سرمایه گذاری خارجی تاثیرگذار است؟ سرمایه گذار خارجی با چه مولفه هایی بیگانه است؟
تجربه شده است که مباحثی چون حق انتفاع ومبانی آن، باید یک بار در قانون دیده شود و پرونده این مسایل برای همیشه بسته شود که فضای جدید را در آن تعریف نکنیم. وقتی در بودجه سالیانه چنین مسایلی دیده می شود، مشکلاتی بوجود می آید؛ ما باید مواردی چون حقوق دولتی را در قانون به صورت شفاف ببینیم. در این صورت خیال معدن دار هم راحت است و تابع کار و جریان قیمت است. وقتی تصمیم گیری درمورد این مسایل به عهده گروهی خاص گذاشته می شود نگرانی از اعمال تصمیم گیری های سلیقه ای و حاکم شدن سلایق بروز می کند. وقتی سلایق حاکم شود ممکن است به دلیل عدم ارتباط من با تصمیم ساز، من آسیب ببینم. ما تشکل ها در تلاشیم برای این مسایل راه کارهای شفافی ارائه و مشکلات حل شود.
بر اساس تعاملی که با دولت و مجلس داشتیم، امیدواریم در بودجه سال 1395، مواردی که در بودجه سال 1394 دیده بودند، درنظر نگیرند. به طور کلی امیدواریم حق انتفاع را از بودجه حذف کنند و در اختیار ایمیدرو قرار دهند چراکه ایمیدرو باید وظیفه توسعه بخش معدن و زیرساخت ها را انجام دهد. ایمیدرو سازمان توسعهای است اما هنگامی که ابزارهای توسعهای از جمله بودجه کافی در اختیار نداشته باشد، چه کار می تواند انجام دهد؟ اگر حق انتفاع حذف و بودجه آن در اختیار ایمیدرو قرار گیرد در نهایت بخش معدن است که منتفع می شود و جامعه معدنی کشور و اهالی معدن برد می کند. در این حالت تنها یک بنگاه خاص منتفع نمی شود.
گفته می شود که بخش معدن برای توسعه فعالیت خود و صادرات نیاز به کنسرسیوم دارد؛ کنسرسیوم های صادراتی چرا تا کنون تشکیل نشده اند؟
یکی از مشکلات امروز بخش معدن، ورود به بازارها است. ورود به بازار ـ صنعت بازاریابی ـ صنعتی نیست که هر بنگاهی به تنهایی بتواند پیگیری کند. ممکن است بنگاهی مانند خودروسازی که حجم کار آن بالا است و مصرف کننده خاص دارد این کار را انجام دهد اما وقتی که برای یک جریان و مجموعه تولید صنفی فعالیت می کنیم، هزینه بسیار بالایی را برای بازاریابی باید بپردازد؛ درضمن وقتی کار یک معدن پایان یافت، فرد دیگیری می آید و از آن فضا به راحتی استفاده می کند که درنتیجه مسیر ساخته شده را هم می تواند تخریب کند و هم آباد اما عموما تخریب می شود مانند اتفاقی که برای صنعت سیمان افتاد. در استان هایی از عراق بازاری که داشتیم را به دلیل رقابت ناسالم از دست دادیم.
وقتی کنسرسیوم های صادراتی صنفی شکل گیرند، همه بخش ها از مسیر کنسرسیوم عبور می کنند و در نتیجه شرکت ها در بازار بیرونی رقیب هم نمی شوند. وقتی ما بتوانیم بازار بیرون را به خوبی حفظ کنیم قطعا می توانیم برای افزایش تولید و توسعه برنامه ریزی کنیم اما هنگامی که بازار مصرف را خوب تعریف نکنیم با چالش مواجه می شویم.
بر اساس چشم انداز 1404 باید 55 میلیون تن فولاد در کشور تولید کنیم این درحالی است که پیش بینی نشده است که بر اساس روند ایده آل 37 تا 40 میلیون تن فولاد مصرف خواهیم کرد و درصورتی که روند کنونی ادامه یابد به 30 میلیون تن فولاد در سال نیز احتیاج نداریم. بقیه تولید را چه کار می خواهیم کنیم؟ باید به بازارهای جهانی برویم؟ با چه؟ با چه ابزاری؟ ما باید با برنامه های خودمان کنسرسیوم های حضور در بازارهای جهانی را خوب تعریف کنیم و مشکلات را به حداقل برسانیم. وقتی کنسرسیوم صادراتی شکل گیرد، اگر گفت تعرفه بگذاریم، باید تعرفه بگذاریم و اگر گفت تعرفه را بردارین، باید تعرفه را برداریم. چرا؟ برای این که کنسرسیوم می تواند نقش اساسی در برنامه ریزی ها داشته باشد.
هم اکنون رشد اقتصادی چین از 10 درصد به حدود 7 درصد رسیده و درحال رسیدن به 6 درصد است؛ این به معنای قطع امید از افزایش قیمت است؛ تنها راهی که باقی می ماند، حفظ بازار با کنترل قیمت ها و مدیریت است. یکی از ابزارهای کنترل مدیریت ایجاد کنسرسیوم های صادراتی با مدیریت و پیدا کردن بازارهای جدید است که برای تمام صنف قابل استفاده باشد.
بخش شبه دولتی چقدر در حوزه معدن فعال است؟ آیا بخش خصوصی به راحتی در این حوزه فعالیت می کند؟
یک سری از سیستم ها در کشور ما وجود دارد. بخشی از سهام معدن مربوط به دولت و بخشی در اختیار بخش خصوصی است اما ما اعتقاد داریم که اگر مدیریت مستقل شود ـ باید مستقل شود ـ ، به راحتی فضا رقابتی می شود. تا زمانی که دولت برای سیستم مدیریت تعیین کننده است، دولت با وجود حضور با سهام حداقلی همیشه می تواند روی مسایل و مبانی تاثیرگذار باشد و این تاثیرگذاری قطعا در سیستم مدیریت، نقش منفی دارد. مدیریت باید مستقل باشد تا سهامداران آن ها با توجه به استقرار دولت مطالبه گر مدیریت باشند؛ وقتی مطالبه گر مدیریت باشند و مدیریت در اختیار سهامداران باشد مشکل حل می شود؛ تعیین کننده بودن دولت یک عارضه بزرگ است که امروز در کشور داریم.
برخی از مسوولان معتقد هستند که در بخش معدن شاهد انحصارگرایی هستیم و حوزه "سنگ آهن" نیز به عنوان مثال همواره بیان می شود، آیا شما نیز وجود انحصارگرایی در معدن را قبول دارید؟
من موضوع احصارگرایی را قبول ندارم. چطور بخش های خصوصی ما در بازارهای جهانی حتی با قیمت های بالاتر به راحتی ورود پیدا می کردند؟ اصلا این گونه نیست. در هفت ـ هشت سال گذشته که دوران شکوفایی سنگ آهن بود، روز به روز می دیدیم که بخش خصوصی سهم خود را بالاتر می برد و در بازار جهانی حضور داشت؛ اما از نظر نقش تامین کنندگی حتما انحصار گرایی وجود دارد چون حداکثر تولید را دارند و می توانند در بازار داخلی باشند اما بازار خارجی را نمی توانند تحت الشعاع قرار دهند.
از طرف دیگر برخی معدن داران کوچک خواهان واگذاری معدن های بزرگ چون مهدی آباد به چندین شرکت هستند نه یک شرکت. آیا این کار درست است؟
ما معتقدیم باید مسر به شکل دادن مجتمع های معدنی باشیم؛ هنگامی که بتوانیم مجتمع معدنی را شکل دهیم، خدمات رسانی راحت تر می شود. چرا معادن ما آنقدر خرد هستند؟ اگر این معادن خرد را در کنار هم قرار دهیم، حریم دیگر معنا ندارد چرا که بخشی از منابع معطل می ماند. ما باید برنامه ریزی کنیم تا محدوده ها افزایش یابد و به صورت مجتمع معدنی، بخش های مختلف در کنار هم حرکت کنند. امروز دیگر زمان آن نیست که طرح های 200 کیلومتر یا حتی 50 متر را جدا کنیم. امروز تکنولوژی به قدری پیشرفته شده که می توانیم نظارت را بر پایه خط انجام دهیم. از آن جا که امروز به هر دلیلی از جمله نحوه نظارت، نمی توانیم خطی کار کنیم، بخشی از محدوده ها را معطل می کنیم. قاعدتا اگر بتوانیم مجتمع های بزرگ داشته باشیم، منابع ملیمان حفظ می شود.
خردکردن معدن مهدی آباد نیز اشتباه بزرگی است و باید به صورت کلی واگذار شود.
چرا خرد کردن معدن مهدی آباد اشتباه است؟
چون سرمایه گذار زنجیره تولید را از ابتدا تا انتها می بیند. در مهدی آباد نیز پیش بینی سرمایه گذاری 1.2 میلیاردی تا تولید سرب شده است اما وقتی معدن خرد شود، چیزی عاید نمی شود. بخش مدیریت همیشه در کلان موفق تر است. اگر سرمایه گذاری هم به صورت مشترک خارجی و ایرانی صورت گیرد حتما منافع بیش از پیش بدست می آید.
در دوران تحریم که روابط اقتصادی مان محدود بود، هزینه های بخش معدن چقدر افزایش یافت؟
بین 5 تا 7 درصد برای مبادلات مالی بخش تولید هزینه ایجاد می کرد و تمامی افرادی که کار بازرگانی انجام می دادند مجبور بودند تابع شرایط باشند و با ریسک های بالایی مواجه بودند. پیش آمده بود که در جریان انتقال پول، حدود 6 ماه پول بین بانک ها برای انتقال معطل ماند و بلوکه شد. تحریم به همین معناست؛ امروز وقتی می گوییم دروازه سوئیفت باز می شود به معنای سلامت سازی در جریان انتقال پول است. برقراری دوباره سوئیفت موفقیت است. ما در گذشته از حق قانونی خود محروم بودیم و حال که سوئیفت امکان پذیر شده است، موفقیت تلقی می شود.
اولین نیاز سرمایه گذار خارجی، مشخص بودن مسیر نقل و انتقال پول بود. سرمایه گذار نگران مساله نقل و انتقال مالی بود. خارجی ها صرافی را نیز قبول ندارند و سیستم مالی در دنیا چیزی به نام صرافی را نمی تواند بپذیرد.
غیر از مقوله نقل و انتقال مالی با چه محدودیت های دیگری مواجه بودید که در پساتحریم رفع شده است؟
تکنولوژی؛ انتخاب ماشین آلات با میل خودمان. دیگر الزامی نداریم که از کشوری خاص ماشین آلات خریداری کنیم.
تامین بازار؛ ورود به بازارهای متعدد؛ مگر می توانیم این مساله را فراموش کنیم.
جذب سرمایه گذاری خارجی؛ نمی توانستیم از سرمایهگذاری خارجی استفاده کنیم.
در پسا تحریم چه اقلامی را می توانیم به کشورهایی چون امریکا صادر کنیم؟
یکی از اقلام صادراتی ما به امریکا سنگ های تزیینی بود. بزرگترین بازار مصرف امروز در دنیا، بازار امریکا است؛ امروزه ترکیه به راحتی در آن جا حضور دارد، ما هم زمانی در بازار امریکا حضور داشتیم اما خیلی راحت بازار را از دست دادیم؛ اگر هم کالایی صادر می شد، هزینه بر بود و دیگر کالای ما را به نام کالای ایرانی نمی شناختند.
هم اکنون نیز رقبایی مانند ترکیه، چین، برزیل، مصر و ... در امریکا هستند و می خواهند کالای خود را بفروشند.
از طرف دیگر مواد غذایی به امریکا صادر می شد.
در بخش معدن چقدر زمان نیاز است تا بازارهای ازدست رفته را دوباره به دست آوریم؟ آیا برای رقابت آماده ایم؟
زمان در اختیار ماست؛ باید با توجه به توانایی خودمان تلاش کنیم. فرض کنیم امروز درها باز است، آیا می توانیم استانداردهای لازم را تامین کنیم؟ خیر. بنابراین رویکرد ما باید این باشد که در گام اول تولید را باید بر اساس نیاز بازار هدف ارتقاء دهیم. البته بخش معدن در زمانی کم قادر است گام اول را بردارد به ویژه در بخش سنگ های ساختمانی.
منظور شما از زمان کم، چقدر زمان است؟
خیلی سریع، به راحتی تا 6 ماه آینده می توان فعالیت های لازم را برای حضور دوباره در بازارهای خارجی و امریکا انجام داد. یک سری استاندارد ها در بخش سنگ های ساختمانی در تولید تعریف شده است.
..........................................................................
گفت وگو از خبرنگار جماران: پانیسا حسن زاده