شاید اگر 4 سال پیش، کارشناسی پیش بینی می کرد که در اوایل سال 2016، قیمت نفت به زیر 30 دلار می رسد، واکنشی جز تعجب و تمسخر دریافت نمی کرد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، با وجود این ناباوری، اما قیمت نفت سقوط کرد و تا نزدیک 20 دلار پایین آمد. اغلب صادرکنندگان نفت امیدوار بودند با کاهش قیمت نفت به 40 دلار، تولید نفت های غیر متعارف کاهش پیدا کند و عرضه در بازارهای جهانی کم شود، اما اینگونه نشد. هرچقدر که عرضه کم شد، کشورهای بزرگ تولید کننده مانند عربستان به دنبال سهم خواهی بیشتر از بازار تولید خود را افزایش دادند و مازاد عرضه بلای جان اقتصادهایی شد که تکیه اصلی خود را بر نفت قرار داده بودند.
همین اقتصادها یکی دوسالی است که در دخل و خرج خود مانده اند و حساب و کتاب بودجه در کشورهایشان به سختی انجام می شود. این موضوع درباره کشورهایی که سهم عمده ای از درآمدهای خود را معطوف به فروش نفت می دانند بسیار پر رنگ تر است.
ایران هم به رغم کارهایی که در چند سال اخیر برای فاصله گرفتن از بودجه نفتی انجام داده است اما همچنان حدود 30 درصد بودجه خود را برمبنای فروش نفت تنظیم میکند. 30 درصدی که با کاهش قیمت نفت و در کنار آن تحریم فروش نفت و انتقال ارز آن به کشور، مشکل بدست خواهد آمد.
ایران در رده کشورهایی قرار دارد که بالاترین نرخهای وابستگی به نفت را تجربه کرده و درآمدهای بالای نفت در دوران تصدی دولت گذشته سبب شد ، حجم وابستگی بودجه به نفت رشدی قابل توجه را تجربه کند . هر چند در این سال ها دولت ملکف بود نسبت به واریز مازاد درآمد ارزی به حساب ذخیره ارزی و سپس واریز بخشی از درآمد نفت به صندوق توسعه ملی برای ایجاد ذخیره ارزی مقبول اقدام کند اما در عمل برداشت های مکرر مانع از تحقق این هدف شد .
سهم درآمدهای نفتی از 37 درصد در سال 90 به تدریج به 35.5 درصد در سال 93 کاهش یافته که نشان از حرکت به سمت قطع وابستگی بودجه به نفت دارد. این در حالی است که بررسی وضعیت بودجه کشور از سال 1384 تا پایان سال 1394 نشان می دهد در 10 سال گذشته بالاترین نرخ وابستگی به نفت در سال های 1385 و 1387 اتفاق افتاده است . در این سالها بیش از 69 درصد بودجه از نفت تامین شد.
به رغم آنکه قیمت نفت در هفته های اخیر کاهش پیدا کرده بود اما امید به همگرایی در بین اعضای اوپک سبب شده تا قیمت نفت در بازارهای جهانی افزایش پیدا کند.
احتمال همکاری کشورهای عضو و غیرعضو اوپک سبب افزایش قیمت نفت خام در بازارهای جهانی شد، در این میان نفت ایران با بیش از سه دلار افزایش بالاترین رشد قیمت را در میان دیگر انواع نفت خام شاخص به خود اختصاص داد.
قیمت نفت خام سبک ایران با سه دلار و ٨٣ سنت افزایش به ٢٩ دلار و ٧٥ سنت رسید، میانگین قیمت نفت خام سبک ایران از ابتدای امسال تاکنون ٢٦ دلار و ٨٩ سنت بوده است.
قیمت نفت خام سنگین ایران نیز با ٤ دلار و ٣٦ سنت افزایش به ٢٧ دلار و ١٩ سنت برای هر بشکه رسید تا بیشترین افزایش را در میان نفت خامهای شاخص به خود اختصاص دهد؛ میانگین قیمت نفت سنگین ایران از ابتدای امسال تاکنون ٢٣ دلار و ٩٧ سنت بوده است.
قیمت سبد نفتی اوپک نیز ، به ٢٩ دلار و ٢٠سنت برای هر بشکه رسید که نسبت به هفته پیش از آن، ٢ دلار و ٣٠ سنت افزایش یافت.
این رشد قیمت سبب خوشبینی دولتمردان شده است. به گونه ای که سخنگوی دولت گفته میتوان به شکل غیر منتظره انتظار داشت که قیمت نفت در سال آینده بالا رود و با توجه به تجربه دهه های گذشته ممکن است افزایش لجام گسیختهای در انتظار قیمت نفت باشد.
محمدباقر نوبخت، سخنگوی دولت و رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی، گفت: سال ٩٣ هیچ مرکز رسمی جهانی و تخصصی نفت پیش بینی کاهش قیمت نفت به کمتر از ٣٠ دلار برای هر بشکه را نمیکرد و در همین حال، میتوان به شکل غیر منتظره انتظار داشت که قیمت نفت در سال آینده بالا رود و با توجه به تجربه دهه های گذشته ممکن است افزایش لجام گسیختهای در انتظار قیمت نفت باشد.
این صحبت ها البته درحد گمانه زنی است و تحقق افزایش قیمت نفت تا زمان همراهی ایران و عربستان در بازار طلای سیاه تقریبا دور از دسترس خواهد بود. البته با نشانه هایی که از این دو کشور ارسال می شود، می توان امیدوار بود که بر سر موضوع قیمت نفت به پشت میز مذاکره بروند.
اما تا آن روز دولت باید به فکر تنظیم بودجه با قیمت های بازار باشد، قیمت هایی که فعلا در بازه 25 تا 30 دلار در هربشکه در نوسان است.
به دلیل کاهش شدید قیمت نفت طی چند سال اخیر،دولت ناچار است میزان وابستگی درآمدهای خود را در بودجه سال آینده از نفت کم کند. در سالهای اخیر تلاش تیم اقتصادی دولت، همواره بر کاهش وابستگی هزینه های جاری کشور به نفت بوده اما همچنان سهم بزرگی از درآمدهای بودجه، معطوف به فروش نفت می باشد، نفتی که این روزها کف قیمت 11 ساله خود را تجربه می کند.
با توجه به این نظرات و شرایط بازار نفت اینگونه به نظر می رسد که قیمت 30 تا 40 دلار برای هر بشکه نفت در بودجه، می تواند عددی دست یافتنی برای سال 95 باشد. زیرا با توجه به شرایط تولید نفت های گران تر، این نفت ها قدرت و کشش تحمل قیمت های زیر 30 دلار را نخواهند داشت و از سوی دیگر با توجه به ناهماهنگی میان اعضای اوپک و سایر تولیدکنندگان نفت جهان، حداقل در کوتاه مدت نمی توان آینده ای برای رشد قیمت نفت و صعود به بالای 60 دلار را متصور بود. در واقع نوسان قیمت نفت در بازه 30 تا 40 دلار محتمل ترین پیش بینی برای بازار نفت در سال آینده می باشد.
البته لازم است تا هرچه سریعتر، اقتصاد ایران فاصله ای منطقی از درآمدهای نفتی برای هزینه های جاری خود داشته باشد زیرا اقتصادی که هنوز نتوانسته درآمدهای دیگر را جایگزین فروش منابعی از قبیل نفت کند، همواره در زمان بودجه نویسی با مشکلات فراوانی روبرو خواهد شد. درست در این زمان است که لزوم فاصله گرفتن از بودجه های نفتی بیش از پیش احساس می شود.
بنابراین باید با فاصله از شعارزدگی درخصوص نفت زدایی از بودجه، بتوانیم سهم درآمدهای دیگر از قبیل مالیات را به تدریج در بودجه افزایش دهیم تا با تکانه های بازار نفت، کل اقتصاد کشور با چالش مواجه نشود.