در تاریخ سیاسی معاصر ایران، نفت و امنیت ملی، همواره دو مقوله بهم پیوسته بوده که در یک رابطه متقابل و ساختاری، نسبت به یکدیگر نقشی موثر ایفا کردهاند نقش نفت در تحولات سیاسی و اقتصادی سده اخیر منطقه و ایران، واضحتر از آن است که نیاز به شرحی مبسوط داشته باشد، به طوری که نفت به عنوان یک کالای سیاسی- اقتصادی، از بزرگترین عوامل انگیزشی حضور دولتهای بیگانه در منطقه خاورمیانه بوده است. به علاوه، محوریت نقش نفت در تحولات یه سده اخیر اقتصادی و سیاسی ایران، مسئولان کشور را وادار میسازد که به موضوع نفت و گاز، به عنوان یکی از مهمترین مؤلفههای مؤثر در امنیت ملی نگاه کنند. نفت و گاز به عنوان حاملهای مهم انرژی، ضمن اینکه از عوامل تولید به شمار میروند، به عنوان سرمایه، نقدینگی، ثروت، فرصت و فراهم آورنده زمینههای انتقال و شناخت فناوری برتر نیز تلقی میشوند.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، از سحرگاه پنجم خرداد 1287 شمسی که نفت در مسجد سلیمان فوران کرد، نفت و سیاست در هم گره خورد تا با تغییرات در یکی از این دو مقوله، مورد دیگر نیز خود را با شرایط جدید تطبیق دهد، این درحالی است که ایران تحولات سیاسی پر فراز و نشیبی را در صد سال اخیر از سر گذرانده بنابراین نفت نیز سرنوشتی پر نوسان را تجربه کرده است.
از ابتدای کشف نفت در ایران تا پایان سال 93، در مجموع 175.4 میلیارد بشکه ذخیره نفت قابل استحصال در ایران کشف شده است. تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، 87 میلیارد بشکه نفت جز سرمایه های ایران بود و با پیروزی انقلاب 88.4 میلیارد بشکه به ذخایر نفت ایران افزوده شد که ماحصل کشفیات جدید و بازنگری در مطالعات و افزایش ذخیره قابل استحصال است.
ایران در سال 1296 روزانه 6 هزار بشکه نفت تولید می کرده که به مرور زمان این رقم هر سال افزایش پیدا کرده است؛ بطوریکه در سال 1329، تولید روزانه نفت ایران به رقم 664 هزار بشکه در روز می رسد. اما در دوره ملی شدن صنعت نفت، تولید در سال های 1330 تا 1333 به ترتیب به 35 هزار، 27 هزار، 26هزار و 61 هزار بشکه در روز رسید.
از سال 1339 تولید نفت دوباره افزایش یافت و به بالای یک میلیون بشکه در روز و در سال 1345 حدود 2.13 میلیون بشکه گزارش شده است.
این روند تا سال های پیروزی انقلاب ادامه داشته و طی سال ها 47 تا 56 ظرفیت تولید به ترتیب به 2.13، 2.6، 2.84، 3.37، 3.82،4.53، 5.02، 5.8، 6، 5.35 و 5.88 میلیون بشکه در روز رسید.
بی برنامگی در کنار جهش قمیت نفت در سال 53
با وجود افزایش چشمگیر درآمدهای نفتی در سالهای پایانی حکومت طاغوتی محمدرضا شاه، بسیاری از اقتصاددانان و کارشناسان سیاسی یکی از عوامل فروپاشی نظام سلطنتی در ایران را در کنار سایر عوامل سیاسی، اخلاقی، اجتماعی و ... روند نامناسب سیاستهای اقتصادی، رشد تورم و... در حکومت شاه میدانند که در کنار رشد نا متوازن اقتصاد نارضایتی های اجتماعی را به همراه داشت.
تا پیش از ملی شدن صنعت نفت، تغییرات عمده اقتصادی بر پایه نفت در ایران شکل نگرفت، اما با ملی شدن صنعت نفت و به تبع آن کودتای 28 مرداد شاهد تحولات عمیقی در سیاست و صنعت نفت بوده ایم. سال های بعد از کودتا تا پیروزی انقلاب را از نظر تحولات نفتی می توان به سه دوره تقسیم کرد. یک دوره از سال 1332 تا 1342 ، دوره بعد از 1342 تا 1353 و دوره آخر از 1353 تا 1357. در دههاول، شاه چندان احساس قدرت نمیکرد، او بعد از کودتا به کشور برگشته بود و کاملا قدرت را در اختیار نداشت. در واقع در سال های بعد از کودتا، شاه به دنبال بازیابی اقتدار خود بود و به نوعی میشود گفت بعد از سال 1343 شروع دوره اقتدار شاه بود، آن موقع درآمدهای هنگفت نفتی وجود نداشت و رویکرد شاه این بود که از تکنوکراتها بهره گیرد و در برنامههای سوم و چهارم توسعه این کارشناسان و مدیران اقتصادی بودند که نقشآفرینی کردند. در این دوره بهترین و معتبرترین مدیران تکنوکرات بهکار گرفته شدند. تمام این افراد مدارج تحصیلی را در بهترین دانشگاههای آمریکا طی کرده و بسیاری از آنها صاحب بستههای پولی و بانکی در غرب بودند.
در این دوره، رشد اقتصادی کشور بالا و مستمر شد و هیچ زمان بعد از آن کشور نتوانست به آن شرایط دست پیدا کند. به لحاظ صنعتی در آن دوره سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، شرکت ملی فولاد، شرکت ملیمس، شرکت ملی پتروشیمی و... تاسیس شد. رشد صنعتی که تا 1342 بهطور متوسط حدود پنجدرصد بود، در سال 1352 به بالای 20درصد رسید. رشد اقتصادی در این دوره در مناسبترین شرایط ممکن بود. این بهترین دوره به لحاظ استفاده از توان کارشناسی و حضور مدیران باتجربه و برنامهریزی و توانمندی سازمان برنامه بوده، سازمان برنامه که در سال 1327 به وجود آمده بود، به اوج توان کارشناسی خود رسیده بود.
اما در سال 53 و با رشد درآمدهای نفتی ایران، نظرات کارشناسی نادیده گرفته شد. در این سال تحولاتی در شرایط فروش نفت به وجود آمد و درآمد ایران یکباره از کمتر از 2 میلیارددلار در سال به 12میلیارددلار رسید . وقتی در سال 1353 آن اتفاق افتاد، رویکرد شاه کاملا عوض و نظرات کارشناسی و مدیریتی کنار گذاشته شد. شاه در این مقاطع حرف هیچ کارشناسی را گوش نمیداد و خود را قویترین کارشناس میدانست. در این دوره، روند قبلی معکوس میشود، افزایش درآمدها، افزایش واردات را به دنبال داشته و «بیماری هلندی» گریبان اقتصاد ایران را میگیرد؛ در حالی که تا سال 52، تورم بین 2 تا 4 درصد در نوسان بود، در سال 1356 یکمرتبه به 26درصد رسید. همچنین در آن سال، بیشترین رکود در اقتصاد ایران به وجود آمد، رشد تولید ناخالص ملی به حدود 5/2درصد رسید؛ یعنی اقتصادی که رشد مستمر بالای 8 درصد را در 10سال تجربه کرده بود، با تورم لجامگسیخته و رکودی بیسابقه روبهرو شد. اینها همه بهدلیل تفکر اقتدارگرایانه و کنارگذاشتن بدنه کارشناسی و مدیریتی کشور در همه سطوح بود.
نفت، عصای دست اقتصاد انقلاب و جنگ
با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در بهمن 57، تمامی بخش های کشور با تغییرات فراوانی همراه شد. در زمینه نفت و گاز نیز این تغییرات شگرف بود.
بر اساس آمارهای موجود، تولید نفت ایران که پیش از انقلاب و با توسعه میادین نفتی به 6 میلیون بشکه در روز رسیده بود، در سال های نخستین پس از انقلاب یعنی سال های 58 و 59 به شدت کاهش یافت و در برخی روزها به صفر رسید.
پس از آن نیز جنگ تحمیلی که در همسایگی چاه های مهم نفت ایران در خوزستان به وقوع پیوست امکان توسعه همه جانبه را از صنعت نفت گرفت. نکته اساسی در این مقطع این است که با وجود جنگی 8 ساله در جنوب کشور که محل اصلی تولید نفت به شمار می رود، اما صادرات نفت ایران متوقف نشد تا نیازهای اساسی کشور در آن دوره زمانی و با دوراندیشی دولت وقت تامین شود.
حتی در آن شرایط تولید نفت ایران افزایش یافت و از 770 هزار بشکه در روز سال 59 به بیش از یک و نیم میلیون بشکه در روز در سال 67 رسید. اما در همین سال ها قیمت نفت ایران به شدت در نوسان بود و در اغلب سال ها شیب نزولی را طی می کرد.
بازیابی ظرفیت تولید نفت پس از جنگ
با اتمام جنگ، تولید نفت ساز صعود کوک کرد. دوران ریاستجمهوری آیتالله هاشمیرفسنجانی با پایان جنگ و آغاز دوران سازندگی همراه بود. در دوران هاشمی قیمت نفت نزدیک به 28درصد نسبت به دوره قبل کاهش داشت، اما درآمدهای نفتی با رشد بیش از 20درصدی هم روبهرو بود. اگرچه طی این مدت زیرساختهای صنعت نفت ترمیم و صادرات نفت ایران بار دیگر جان گرفت، اما همچنان شاهد پایین بودن قیمت نفت هستیم. طی این دوره هاشمی کشور را با نفت 17دلاری اداره کرد. بالاترین قیمت نفت ایران طی این دوره در سال 1369 هر بشکه برابر با 21دلار و پایینترین در سال 1373 هر بشکه برابر با 15دلار بود.
بهطور متوسط طی این دوره 2256هزار بشکه در روز نفت صادر شده است. در سال 1370 ایران روزانه 2460هزار بشکه نفت صادر کرد و کمترین میزان صادرات نیز در سال 1368 بود که صادرات نفت ایران روزانه برابر با 1823هزار بشکه بود.
قیمت هر بشکه نفت ایران طی این هشت سال از 1368 تا 1376 بهترتیب: 04/16، 64/20، 34/17، 77/17، 06/15، 84/14، 17/16، 03/19دلار بوده است. همچنین صادرات روزانه نفت ایران نیز طی این سالها برابر: 1823، 2224، 2460، 2397، 2184، 2220، 2290، 2441هزار بشکه در روز بوده است. درآمد نفتی کل دوران هاشمی برابر با 123میلیاردو 60میلیوندلار بوده است.
رونق اقتصادی با وجود سقوط قیمت نفت
دولت اصلاحات در سال 76 زمانی در ایران تشکیل شد که قیمت نفت بر روی عدد 18 دلار قرار گرفته بود اما 18 دلار برای هر بشکه چندان برای این دولت دوام نداشت. کاهش قیمت نفت تا 10 دلار در هر بشکه پیش رفت. در واقع این رقم به عنوان پایین ترین میانگین قیمت نفت پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 57 بوده است.
نفت 10 دلاری درآمد دولت را به شدت کاهش داد. هرچند که این رقم در کل دولت ثابت نبود اما در سال دوم نیز قیمت نفت بر روی 12 دلار و 16 سنت ثابت ماند.
علت این کاهش رعایت نکردن سقف تولید توسط برخی اعضای اوپک و مازاد عرضه در بازار بود. پس از آن، سیاست خارجی موثر دولت اصلاحات در اوپک، توانست کشورهای عضو را متقاعد کند تا کف قیمت تعیین نمایند.
با این راهکار، دولتی که نفت 10 دلاری را تجربه کرده بود، توانست در سال 84 با نفت 53 دلاری ریاست جمهوری را به دولت بعد واگذار نماید.
همچنین میزان تولید نفت که در ابتدای این دولت 3 میلیون و 623 هزار بشکه در روز بود، به 3 میلیون و 840 هزار بشکه رسید. این ثبات در بخش صادرات نیز وجود داشت. ایران در آغاز دولت اصلاحات روزانه 2 میلیون و 300 هزار بشکه نفت صادر میکرد درحالیکه این میزان در پایان دولت به 2 میلیون و 550 هزار بشکه رسیده بود.
مجموع درآمد کشور از فروش نفت خام و فرآورده های نفتی و گازی در سال 83 به 35 میلیارد و 771 میلیون و 38 هزار دلار رسید. خاتمی اگر با درآمدهای پایین نفت شروع کرد، سال پایانی دولتش با درآمدهای خوب به پایان رسید. با 17 میلیارد دلار دولت تحویل گرفت و با 35 میلیارد دلار سال پایانی ریاستش را به انتها برد. مجموع درآمدهای نفتی این دولت 194 میلیارد و 413 میلیون و 922 هزار دلار بود.
در سال 1377 قیمت هر بشکه نفت ایران به 97/11دلار رسیده، که خود طی ادوار مورد بررسی در اینجا بیسابقه است. قیمت هر بشکه نفت ایران طی سالهای 1376 تا 1384 بهترتیب برابر: 24/18، 97/11، 25/17، 75/26، 9/22، 52/23، 89/26 و 6/34دلار برای هر بشکه بوده است.
همانگونه که گفته شد، شروع دولت اصلاحات با کاهش قیمت نفت همراه بود که باعث کاهش شدید درآمدهای نفتی و بالطبع کاهش تولید ناخالص داخلی شد اما از سال 81 به بعد به دلیل مناسب بودن شرایط آب هوایی و از سوی دیگر متعادل شدن و افزایش قیمت نفت، رشد تولید ناخالص افزایش یافت .
بررسی رشد اقتصادی کشور نشان از آن دارد که در سال 81 که سومین سال اجرای برنامه سوم توسعه اقتصادی بود روند ملایم افزایش قیمت نفت در بازارهای بین المللی همراه با اجرای سیاستهای پولی و اعتبار معطوف به تامین رشد تولید و کنترل تورم باعث شد که اقتصاد ایران در مسیر رشد مثبت و متعادل قرار گیرد به طوری که رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال 76 در این سال به 7.5 درصد رسید که در مقایسه با رشد 3.3 درصدی سال 80 از افزایش چشمگیری برخوردار شد بنابراین طی 10 سال گذشته اقتصاد ایران در سال 81 از بیشترین میزان رشد برخوردار شده است.
همچنین طی هشت سال دولت اصلاحات طبق آمارهای ارائه شده توسط مرکز آمار شاهد کاهش تورم بوده ایم و حتی در سال پایانی این دولت نرخ تورم به 10 درصد نیز نزدیک شده است.
هرچند که دولت اصلاحات همزمان با روند کاهش قیمت نفت آغاز به کار کرد اما احمدی نژاد در روزگار سرمستی قیمت نفت برسرکار آمد.
رکود تورمی، ماحصل نفت 147 دلاری
اولین سال دولت نهم درآمد نفتی شبیه به سال پیش از خود داشت. اما از سال دوم نفت آهنگ صعود در پیش گرفت و رشد درآمد نفتی ایران آغاز شد تا طی سال ها 84 تا پایان 91 این دولت بتواند درآمدی برابر با کل درآمد نفتی پیش از خود داشته باشد.
تقریبا در بیشتر سال های دولت نهم و دهم نفت ساز صعود داشت. در همین دولت بود که نفت برای نخستین بار رکورد 148 دلاری را زد و خزانه پر شد.
هرچند که نوسانات قیمت نفت شدیدتر بود اما بازهم درآمدهای رویایی برای دولت احمدی نژاد از چاه های نفت بیرون آمد.
در سال 86، برای اولین بار قیمت نفت از مرز 81 دلار عبور کرد. پس از اعلام دسترسی به غنی سازی اورانیوم توسط دولت وقت ایران و همزمان با نشست شورای امنیت برای بررسی وضعیت ایران، قیمت نفت در بازارهای جهانی تا 84 دلار را نیز تجربه کرد و در آستانه فصل سرد آن سال رکورد 93 دلاردر هر بشکه شکسته شد.
سال 2007 برای نفت سال عجیبی بود، در ابتدای این سال، قیمت نفت 60 دلار را نشان می داد اما در پایان این سال که با سال 87 شمسی برابری می کند، هربشکه نفت 96 دلار معامله شد.
در سال 2008 اما رقم تاریخی 147 دلار در تابلوهای معامله نفت ثبت شد اما خوشبین ترین افراد نیز امید به دوام چندان آن نداشتند. با شدت گرفتن بحران اقتصادی در اروپا و آمریکا، قیمت نفت نزولی شد و حتی با کاهش 100 دلاری به زیر 40 دلار رسید که این رقم نیز خیلی دوام نیاورد.
پس از آن قیمت نفت در روندی منطقی تا سال 2009 افزایش یافت.افزایش قیمت نفت در آن بازه زمانی تا آنجا ادامه داشت که طلای سیاه با قیمت 100 دلاری پا به سال 2010 گذاشت.
سال های بعد پرسه قیمت نفت در اطراف 100 دلار بود تا آنکه در سال 2013 دوباره شاهد رشد قیمت نفت تا 110 دلار در هر بشکه بودیم.
هرچند که دولت احمدی نژاد در سال های آخر خود به دلیل تحریم های بین المللی با کاهش صادرات نفت و مشکل در روند انتقال پول فروش این محصول به کشور روبرو بود، اما قیمت های بالای نفت توانسته بود تا درآمدی معقول برای کشور به همراه داشته باشد.
قیمت نفت در این دوره قابل مقایسه با دولتهای قبل نبود. احمدینژاد بهرغم آنکه تولید را در مسیر کاهشی هدایت میکرد، اما خزانه را از دلارهای نفتی پر کرد.اما سهم صنعت نفت کاهش 630 هزار بشکه ای در تولید و نصف شدن صادرات نفت بود.
براساس اعلام اوپک، طی هشت سال ریاست جمهوری احمدی نژاد، کشور از طریق صادرات نفت بیش از 578 میلیارد دلار درآمد داشته است.
این یعنی در هشت سال احمدی نژاد درآمدهای نفتی نسبت به دوره قبل تر، 246 درصد افزایش داشته است. این افزایش فوق العاده می توانست به یک فرصت تبدیل شود.
از سوی دیگر کل درآمدهای نفتی ایران از سال 1360 تا سال 1392 برابر 92/1010 میلیارد دلار بوده که درآمد هشت سال احمدی نژاد از این 31 سال، بیش از 57 درصد بوده است. یعنی 57 درصد درآمدهای نفتی کشوردر دو دولت احمدی نژاد تجمیع شده است.
با این وجود و با توجه به آنکه ارقام نجومی در درآمدهای نفتی این 8 سال ثبت شد اما شاخص های اقتصادی حرف دیگری میزنند.
انتظار بر این بود که با این حجم از درآمدها، رشد اقتصادی کشور بیشتر شده و با مدیریت صحیح نقدینگی بتوان تورم را کنترل کرد.
اما نحوه مدیریت پول های نفتی در دوره احمدی نژاد نشان داد که درآمدهای افسار گسیخته نفت تنها بیماری هلندی اقتصاد ایران را شدت بخشیده است.
رشد اقتصادی منفی 5.4 درصدی در سال 91 می تواند دلیلی بر این مدعا باشد. همچنین طی سال هایی که احمدی نژاد به عنوان بالاترین مقام اجرایی کشور در راس کار بود تورم بی سابقه ای را شاهد بوده ایم. تورمی که از تزریق پول های نفتی به اقتصاد ایران و بالا رفتن حجم نقدینگی در کشور حکایت دارد. بیکاری نیز در سال های پایانی دولت دهم رو به افزایش گذاشت.
نکته قابل توجه این است که این بازه زمانی هم مانند سال های 53 تا 56 که کشور درآمدهای نفتی بالایی داشت، با رشد اقتصادی همراه نبود بلکه کشور در رکود تورمی پیچیده ای همراه شد.
قیمت نفت اوپک در سال های دولت نهم و دهم یعنی بین سال های 85 تا 92 به ترتیب 59.52، 66.32، 93.34، 58.75، 74.32، 104.15، 106.13 و 102.92 دلار در هر بشکه بوده است.
کاهش قیمت نفت با ناهماهنگی در اوپک
وضعیت قیمت نفت در دولت یازدهم آنقدر پیچیده شده که روحانی با زبان شکایت نسبت به منتقدان می گوید که کشور با نفت 30 دلاری اداره می شود نه نفت 147 دلاری. دولت روحانی در شرایطی کشور را به دست گرفت که تولید نفت ایران به حداقل آن در سالهای پس از انقلاب به استثنای زمان جنگ رسیده بود. با این حال در ماه های نخستین دولت یازدهم همچنان قیمت نفت نزدیک به 100 دلار بود. اما پس از آن شیب تند کاهش قیمت دامن دولت جدید ایران را برای تامین هزینه های کشور گرفت.
نفتی که در عرض یکسال 50 درصد ارزش خود را از دست داد و این روزها در قیمتی زیر 30 دلار دست و پا می زند می تواند زنگ خطری برای دخل و خرج کشور در سال آینده باشد.
دولت یازدهم از ابتدای امر شعار خود را بر کنترل تورم مهار گسیخته معطوف کرده بود. تورمی که همراهیش با رکود وضعیت نا به سامان اقتصادی را در اواخر دولت دهم رقم زده بود.
آمارها نیز از کنترل تورم طی عمر دولت روحانی حکایت دارد. تورم 34 درصدی سال 92 به زیر 15 درصد رسیده است و رشد اقتصادی منفی 5.4 درصد اکنون و طبق پیش بینی ها در سال 94، 2 درصد را نشان خواهد داد. این در حالی است که دولت یازدهم از نظر دسترسی به منابع ارزی وضعیتی به مراتب دشوار دارد و دیگر خبری از سرازیر شدن درآمدهای بالای نفتی نیست.
با این حال بیژن زنگنه، وزیر نفت تاکید کرد که ایران در کمترین زمان ممکن و با تمرکز کامل بر نفت و گاز، به اوج اقتدار خود بازخواهد گشت. اظهارات زنگنه در زمینه افزایش تولید نفت و اقدامات دولت در راستای بهبود وضعیت سیاسی ایران و لغو تحریم ها در چند روز آینده،بهخصوص در حوزه نفت موضوعاتی است که نشان از عزم جدی دولت در این عرصه و احتمال بالای موفقیت آن دارد.
دولت یازدهم از ابتدا مطرح کرده است که قصد دارد تولید را به بیش از 4 میلیون بشکه در روز برگرداند و این به معنای آن است که در تلاش است لااقل روزانه 4/1 میلیون بشکه در روز تولید نفت را افزایش دهد و همچنین همواره بر این نکته پافشاری نموده که ایران از سهم خود در بازار جهانی نفت کوتاه نمی آید.
در پایان باید گفت، ایران تا پایان سال 1404 یعنی سند چشم انداز باید 450 تا 500 میلیارد دلار سرمایه گذاری داخلی و خارجی جذب کند و همین رقم نشان می دهد که صنعت نفت به سرمایه گذاری عظیم صد ها میلیارد دلاری نیازمند است و حداقل در چند سال پیش رو باید منابع قابل توجهی را سرمایه گذاری کنیم.
از سوی دیگر نوسانات قیمت نفت وضعیت بودجه عمومی کشور را نیز متاثر ساخته و مخارج ارزی حاصل از نفت که 70 میلیارد دلار در سال 87 بوده هرسال روبه افزایش است و در سال 1391 تنها برای بودجه عمومی دولت باید 51 میلیارد دلار تخصیص یابد و مابقی در صندوق توسعه ملی و.... صرف امور دیگر می شود
در نتیجه صادرات نفت همچون گذشته نمی تواند یک منبع پایدار عمده و با ثبات برای تامین هزینه های دولت مورد توجه باشد و دولت باید یا ظرفیت صادرات نفت را افزایش دهد و نفت و گاز را به درآمد عمده ارزی خود تبدیل کند و یا با ایجاد فضای کسب و کار مناسب و خصوصی سازی و تقویت بخش خصوصی، زمینه افزایش مالیات ها و گسترش پایه مالیاتی را فراهم آورد.
............................................................................
گزارش از خبرنگار جماران: حوری قاسمی