یوسفی نژاد ابتدا به بیان مساله پرداخت و اظهار کرد: توسعه یافتگی چیست و چرا برای تمامی کشورهای جهان امری مهم و حیاتی است؟ آیا جمهوری اسلامی ایران در مسیر توسعه یافتگی قرار گرفته است؟ سئوال اساسی تر این که آیا توسعه یافتگی با آرمان ها و ارزش های مورد قبول انقلاب اسلامی ایران همخوانی دارد؟ اگر اینگونه است آیا در طراحی برنامههای توسعه ای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مبانی ارزشی و اعتقادی که در رهنمودها و بیانات بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی(س) متبلور شده، مورد توجه طراحان و مجریان برنامه قرار گرفته است یا خیر؟ در حالی که سابقه برنامه ریزی کشورمان نشان دهنده این واقعیت است که ایران در زمره یکی از با سابقه ترین کشورها در امر برنامه ریزی توسعه ای است، بطوری که پنج برنامه پنج ساله و هفت ساله قبل از انقلاب و چهار برنامه پنج ساله نیز پس از پیروزی انقلاب طراحی ،اجراء و به اتمام رسانده است، مطابق تجارب بشری بایستی بسیاری از مشکلات کشور مرتفع و شرایط برای پیشرفت و توسعه فراهم و شاخص های اقتصادی و اجتماعی روندی رو به بهبود را طی نمایند. اما آیا نتایج و دستاوردهای حاصله این گونه است؟
وی به بیان پیشینه پژوهش پرداخت و گفت: مطالعات انجام شده در این زمینه دو دسته اند، دسته اول به آسیب شناسی برنامه های توسعه با توجه به آرمان ها و ارزش های انقلاب پرداخته و دسته دوم نیز به ارزیابی برنامه ها از دیدگاه حضرت امام خمینی(س)، اقدام نموده اند.
یوسفی نژاد با اشاره به نمونه هایی از پژوهش های صورت گرفته در زمینه آسیب های برنامه، اظهار کرد: یکی از بررسی های صورت گرفته درباره برنامههای توسعه و ارزیابی آن ( مؤمنی ، 1374) "کالبدشکافی یک توسعه" است. تحقیق دیگری که در حوزه ارزش ها و آرمان های انقلاب اسلامی و آسیب های آن در دسترس است (رفیع پور ،1377) "توسعه و تضاد" است. همچنین بررسی عزتی(1383) است که در همایش بررسی لایحه برنامه چهارم توسعه، با عنوان "ضرورت بازنگری در لایحه برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ج.ا .ا. براساس اصول، اهداف و احکام اقتصادی اسلام"ارایه شد. همچنین پایان نامه دکترای یوسفی نژاد(1392) آسیب شناسی تهدیدات نرم اقتصادی دربرنامه های توسعه ای ج. ا. ا. از نگاه اقتصاد اسلامی و ارائه راهبرد مناسب برای آینده، در این حوزه تدوین شده اند.
وی به بیان نمونه هایی از بررسی های انجام شده در زمینه نظرات امام و توسعه پرداخت و گفت: بطورکلی برداشت های صورت گرفته از دیدگاه بنیان گذارجمهوری اسلامی ایران در باره اقتصاد توسعه را می توان به سه دسته تقسیم نمود. دسته اول مطالعاتی که به دیدگاه حضرت امام(س) برای دست یابی به رشد و توسعه تاکید دارند، مانند: خدا محوری، معنویت گرایی و عدالت جویی یا حتی به محرومیت زدایی و مردم گرایی اشاره کرده اند. نظیر؛ میر معزی (1382)، رضایی (1379)، عزتی (1378)، مقاله مشترک عزتی و یوسفی نژاد (1392). دسته دوم با تاکید بر الزام ها و بسترهای توسعه از نگاه امام(س) به موضوع مهم و حیاتی زمینه های فرهنگی توجه نموده اند. ازجمله؛ میرسندسی (1373)، عزتی (1375)، حیدری(1379)، پیمان (1374)، یوسفی نژاد(1379). گروه سوم پژوهش هایی است که صرفا به مفهوم توسعه اقتصادی و شرایط تحقق آن و مقایسه آن با نظرات توسعه ای امام پرداخته اند، مانند: حسنی (1378)، یوسفی (1378)، جمالی (1386).
عضو هیئت مدیره انجمن علمی اقتصاد اسلامی ایران درباره روش شناسی پژوهش خود خاطر نشان کرد: روش مورد استفاده در این پژوهش روش تحلیل محتوا ست. مقوله سازی با استناد به دیدگاه های امام خمینی(س) به روش نظریه پردازی داده بنیاد استخراج شده است.
مقوله های ششگانه عبارتند از: مقوله های علی: الزامات پیشرفت وعدالت، مقوله اصلی(محوری): پیشرفت و عدالت، مقولههای راهبردی: فقرزدایی و محرومیت زدایی، رشدورفاه اقتصادی، تامین اجتماعی توانمندسازی، برابری فرصتها، مقولههای واسطه ای: نظم وانضباط مالی، هویت دینی و ملی، مصرف، مالکیت مشروع و مشروط، مشارکت مردم دراقتصاد، مقولههای محیطی: ساده زیستی و دوری از تجملات، خطر مرفهین، برنامه ریزی اقتصادی، مقولههای پیامدی: اشتغال، فسادمالی، تورم وگرانی، بیکاری، عزت و کرامت انسانی، خود کفایی و استقلال اقتصادی، ارزشهای دینی و فضائل اخلاقی، ارتقاء معنویت، رفع تبعیض.
وی به تجزیه و تحلیل برنامه های توسعه پرداخت و تصریح کرد: نتایج توزیع درآمد در طی برنامه سوم نشان می دهد که نسبت هزینة ناخالص دهک پردرآمد (دهک دهم) به دهک اول (فقیرترین) حدود 26 برابر بوده و 17 برابر بودن درآمد دهک دهم به درآمد دهک اول را نشانة نامتعادل بودن و شکاف زیاد طبقاتی می باشد. اما در خصوص میزان فقر موجود در طول برنامه چهارم طبق آمار یونسکو 7 درصد از مردم ایران با درآمد کمتر از 2 دلار در روز، در فقر شدید زندگی میکردند. به این ترتیب اگر جمعیت ایران را در پایان برنامه چهارم70 میلیون نفر بر آورد کنیم، بیش از 5 میلیون ایرانی در فقر مطلق و 25 تا 30 درصد نیز در فقر نسبی به سر می بردند.
یوسفی نژاد افزود: همچنین نتایج به دست آمده نشان می دهد که برنامه چهارم در مقایسه با برنامه سوم توسعه در برخی از حوزه ها از جمله فساد مالی، تورم، بیکاری، رشد اقتصادی و وابستگی بیشتر کشور به کالاهای وارداتی مصرفی، از وضعیت مناسبی برخوردار نبوده، به ویژه در خصوص فساد که از سال 2006 تا 2008 میلادی سالانه حدود 16 پله سقوط را تجربه کرده است. این در حالی است که شعارهای دولت ها عموما و دولت نهم و دهم خصوصا درطول برنامه چهارم، بر مبارزه با مفاسد اقتصادی استوار بوده است و با وجود تلاشهایی که در این راستا انجام شده اما در عمل نه تنها موفقیتی کسب نکرده اند بلکه آمارهای موجود حاکی از تشدید فساد مالی در میان دستگاههای دولتی حکایت دارد.
وی با اشاره به اینکه ضعف دانش اقتصاد اسلامی در نزد طراحان و مجریان برنامههای توسعه باعث گردید تا علیرغم طراحی و اجرای چند برنامه، هنوز هم شناخت درستی از مبانی و اصول اقتصادی اسلام در میان تحصیل کرده های رشته اقتصاد به ویژه اقتصاد توسعه، وجود نداشته باشد، اظهار کرد: همچنین نظام اداری و اجرایی موجود نیز برای پیاده سازی آرمانهای انقلاب اسلامی تجهیز نشده و در نتیجه هر گونه تلاشی را برای اصلاح، بی اثر و ناقص می سازد. هر چند نگاه مسلط برنامه ریزان مبتنی بر رشد کمی همراه با رویکرد رفاهی بوده است، به طوری که رویکرد رفاهی مورد نظر بتواند آثار منفی رشد اقتصادی را برای گروه های کم درآمد، خنثی یا به حداقل برساند. نگاهی که معتقد است، با رشد اقتصادی و تداوم آن، مشکل بیکاری و فقر حل شده و عدالت نیز بطور خودکار شکل میگیرد.
یوسفی نژاد ادامه داد: برخلاف نظریه توسعه ای مبتنی بردیدگاه امام (ه)که عزت، کرامت و عدالت را همراه با رشد اقتصادی و رفاه عمومی می بیند، این دیدگاه معتقد است که عدالت اجتماعی بیرون از مدل توسعه قرار داشته و بر این اساس هم میگویند؛ ما بر طبق مدل خود حرکت می کنیم اگر یک تعداد افراد دچار دغدغه و فقر شدند از طریق نظام یارانه حمایتی و بهزیستی مشکل را حل میکنیم. نهایتا اینکه حاکمیت نگاه کلاسیکی بر افکار و اندیشه برخی از طراحان و تصویب کنندگان برنامههای توسعه، باعث شده با نگاه مکانیکی بر پدیدههای اقتصادی و بدون توجه به آثار اجتماعی تصمیمات، بروز هر گونه مشکلات را صرفا از طریق نهادهای حمایتی قابل حل بدانند. در حالیکه بر اساس آموزههای دینی که از نظریه توسعه ای امام (س) حاصل گردید، نشان می دهد که هرگونه تلاشی دراین خصوص بدون توجه به مساله عدالت و خارج کردن آن از مدل مورد نظر، می تواند منشاء تهدیدات عدیده ای برای نظام شود.
عضو هیئت مدیره انجمن علمی اقتصاد اسلامی ایران به بیان پیشنهادهای تحقیق خود و دکتر مرتضی عزتی پرداخت و گفت: اولین و مهم تری مشکل نظام برنامه ریزی توسعه ای در ایران، مشکل مربوط به فقدان معرفت شناسی و روش شناسی است که به اذعان اغلب منتقدین بر فضای تمامی برنامه های توسعه ای علی الخصوص برنامه های سوم و چهارم توسعه، حاکم بوده است و در نتیجه هیچ یک از برنامه های توسعه از جمله برنامه های مورداشاره، تعریف روشنی از مفهوم توسعه، ابعاد و ویژگیهای آن به عنوان هدف اصلی برنامه ها ارائه نشده است. ضمن اینکه جایگاه و نقش ارزش های دینی در نظام برنامه ریزی به خوبی تبیین نشده و در نتیجه برنامه ها فاقد روح توسعه ای به مفهوم واقعی و بومی شده آن بوده و باطبع نتوانستند با مقتضیات زمانی و مکانی خود سازگاری ایجاد نمایند. لذا پیشنهاد می شود برای رفع این نقص با طراحی رشته اقتصاداسلامی باگرایش توسعه در مقاطع ارشد و دکتری در سطح دانشگاهها، نسبت به آموزش کارشناسانی توانمند، متخصص و متعهد، اقدام شود.
وی افزود: پیشنهاد دیگر این که با استناد به معیارهای توسعه ای حضرت امام(س)، بررسی و بازبینی نظام آموزشی موجود در سطوح مختلف به ویژه در سطح دانش آموختگان دانشگاهی در دستور کار شورای انقلاب فرهنگی قرارگیرد. بدیهی است، محصول نظام تربیتی مورد نظر هیچگاه مناسب جامعه ای نیست که در آن غایت هر گونه تلاشی، جلب رضایت حق تعالی و به کمال رساندن انسان بوده و در نتیجه تعالی و تکامل انسانی مقدم بر رشد و توسعه مادی و اقتصادی است. این مسئله در معیارهای توسعه ای حضرت امام(س) نیز جایگاه ویژه داشته و بحث تحول در نظام آموزشی از نظر معمار انقلاب در راس تمام مسائل کشور قرار داشته و حل بقیه مشکلات در گرو حل این مشکل است. ضمن اینکه ایشان ریشه تمام مشکلات مردم و کشور را، ناشی از دانشگاه وابسته می دانند. به همین خاطر، خود و دیگران را مسئول می دانند تا بر این امر حیاتی پافشاری نمایند. انجام این مهم را نیز در گرو انجام تغییرات بنیادی در برنامههای آموزشی دانسته و با ارائه راهکارمشخص؛ جهت گیریها در تمام مراحل آموزشی را به سوی تربیت انسان الهی می دانند. بنابراین راه حل این مسئله یک چیز است؛ طراحی نظام آموزشی، متناسب با تمدن اسلامی و اهداف و جهت گیریهای مبتنی بر توجه به انسان و نیازهای متعالی وی. بدیهی است در حوزه اقتصادی نیز انجام اصلاحات در نظام اقتصادی کشور در راستای بومی سازی دانش اقتصاد و گسترش آموزش اقتصاد اسلامی به منظور کادرسازی و آموزش کارشناسان دستگاههای مختلف درجهت پیاده سازی توسعه و پیشرفت اقتصادی برمبنای آموزههای اسلامی است.
یوسفی نژاد «تقویت نظام ارزیابی و نظارت به ویژه قبل از طراحی برنامههای توسعه» را به عنوان راهکار دیگری بیان کرد و گفت: به نظر می رسد که مشکل اصلی به دوره زمانی قبل از طراحی برنامههای توسعه بر می گردد. مرحله ای که یکی از محققین اقتصادی آن را ارزیابی امکان سنجی نامیده است. درحالی که عمده توجه به موضوع نظارت و کنترل، به نتایج پس از اجرای برنامههای توسعه معطوف می گردد، اما ابتداء باید توجه نمود که سمت گیری و هدف گذاری برنامه چگونه و به کدام جهت خواهد بود. زیرا که در این مرحله است که مشخص می گردد آیا مغایرتی بین آرمانها و ارزشهای حاکم با جهت گیریهای برنامه وجود دارد یا خیر؟
وی ادامه داد: پیشنهاد آخر ترویج و گسترش اندیشههای اسلامی به ویژه در ابعاد اقتصادی جهت آشناترکردن مردم و مسئولین نظام از اهداف و آرمانهای اقتصادی اسلام ازطریق «ترویج و گسترش تحقیق و پژوهش در حوزههای کاربردی ازجمله در زمینه اقتصاداسلامی و برنامه ریزیهای توسعه با گرایش دینی در سطوح مختلف دستگاههای مرتبط با امر برنامه ریزی»، «تشویق موسسات غیر دولتی در جهت انجام تحقیقات کاربردی درحوزه اقتصاد اسلامی»، «راه اندازی و گسترش رشته اقتصاداسلامی در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا با گرایش توسعه» و «برگزاری دورههای آموزشی کوتاه مدت در سازمانها و دستگاههای دولتی در جهت آشنایی بیشتر کارشناسان و دست اندرکاران امور اجرایی مرتبط با امر برنامه ریزی با مسائل اساسی توسعه اسلامی» است.
یوسفی نژاد در پایان اظهار کرد: امید است این پژوهش فایده مند بوده و بتواند بخشی از راه کارهای لازم برای برون رفت از وضعیت کنونی اقتصاد کشور باشد. همچنین بتواند زمینه هایی برای تبیین و تحقیق در جهت شناخت بیشتر از زوایای گوناگون اندیشههای معمار کبیر انقلاب اسلامی، فراهم کرده باشد.
متن کامل مقاله آقای یوسفی نژاد را می توانید اینجا مطالعه کنید.