جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

جماران از کارکرد احزاب در مناسبات سیاسی کشور گزارش داد؛

دیوار کج تحزب در ایران

کد خبر: ۸۹۴۶۳
دیوار کج تحزب در ایران

برخی از فعالان در حوزه احزاب کشور ایران بر این عقیده اند که فعالیت های حزبی در کشور ما به دلایل مختلف نتوانسته است پا بگیرد، ظهور و سقوط احزاب در ایران نشان از این دارد که گروه های سیاسی با هر فکری نتوانسته اند به اندازه ای که انتظار می رود در روند سیاسی کشور تاثیر گذار باشند. شرایط تحزب در کشور ما امروز به گونه ای است که تنها در ایام انتخابات شاهد فعالیت احزاب مختلف هستیم و بعضا نام احزابی به گوش ما می خورد که شاید برای اولین بار است نام آنها را می شنویم، این موضوع باعث شده که برخی احزاب در کشور " احزاب فصلی " نامگذاری شوند. همچنین پروسه تحزب به شکلی از ابتدا در نظام حزبی ما تعریف شده است که اگرچه اکثر اعضای احزاب بزرگ کشور بر کج بودن دیوار تحزب و تعریف نادرست آن تاکید دارند، اما بازهم رویه، همان رویه سابق است و نظام حزبی به معنای واقعی در روند سیاسی کشور به چشم نمی خورد و حتی احزاب بزرگ و قدرتمند به جز تاثیرگذاری اندک در انتخابات شوراها و مجلس، در دیگر عرصه ها تاثیرگذاری آنچنانی ندارند و همچنین نخبگان سیاسی از دل این تشکل ها ظهور و بروز پیدا نمی کنند، بلکه افرادی در احزاب جمع می شوند و به واسطه عضویت در احزاب یک نام ونشانی سیاسی پیدا می کنند.

پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، در این گزارش تلاش دارد در خصوص نظام حزبی در جمهوری اسلامی و کارکرد احزاب در کشور موضوعاتی را بررسی کند.

در ماه های گذشته، خبر تشکیل احزابی نظیر ندا و اتحاد ملت ایران اسلامی و تشکیل یک حزب بدون مجوز از سوی جمعی از وزیران دولت های نهم و دهم با عنوان "یکتا" بار دیگر مسئله تحزب در ایران و فلسفه و کارکرد حزب را در مرکز توجه نخبگان سیاسی و رسانه ها قرار داد. چرا که پیش از هر انتخاباتی، احزاب گوناگون اعلام وجود کرده یا احزاب از سال ها قبل اعلام موجودیت کرده و فعال محسوب می شوند، اما در رکود به سر می برند، دست به تحرکاتی می زنند که هیچ یک از این اتفاقات به شکل گیری تحزب به معنای واقعی نمی انجامد.

تحزب در ایران، تفاوت از زمین تا آسمان

بر اساس تعاریف عالمان سیاست، احزاب سیاسی گروه های بنیان یافته و منظمی هستند که برای مبارزه در راه قدرت ساخته شده‌ و منافع و هدف های نیروهای اجتماعی گوناگونی را بیان می‌کنند. در واقع احزاب سیاسی می توانند به عنوان حلقه پیوند میان منافع اجتماعی و نهادهای تصمیم‌گیری سیاسی عمل ‌کنند و ابزار مناسبی برای مشارکت سیاسی هر چه بیشتر مردم باشند. در تمایز احزاب با سایر گروه‌های سیاسی می توان گفت احزاب سیاسی شکل خاصی از سازماندهی نیروهای اجتماعی هستند که خود به عنوان سازمان، تحت فشار گروه ها و علایق اجتماعی مختلف قرار می‌گیرند. هر ناظر منصفی که از سرگذشت احزاب ایرانی در طول تاریخ حیاتشان اطلاع داشته باشد می تواند تایید کند با توجه به این تعاریف در ایران تاکنون حزب نداشته ایم.

محمد سلامتی در این رابطه با خبرنگار جماران گفت و کرد و گفت: «تحزب به مفهوم امروزی ابتدا در غرب شکل گرفت و آن زمانی بود که با توجه به تحولاتی که رخ داده بود، طبقات مختلف جامعه مصمم به مشارکت در سرنوشت‌شان شده بودند که از طریق تحزب این هدف رادنبال کردند. لذا احزاب هر کدام نماینده ی قشر خاصی از جامعه هستند؛ مانند احزاب کارگری و ...»

تاریخچه شکل گیری احزاب در ایران به دوران انقلاب مشروطه بر می گردد. زمانی که برخی روشنفکران ایرانی با الگوبرداری از مدل های غربی سعی در تشکیل حزب داشتند، اما تا پیش از مجلس شورای ملی دوم این تلاش ها جز تشکیل فرقه ها و دسته های مختلف و برخی محافل مانند محافل فراماسونری نتیجه ای در پی نداشت. با تشکیل مجلس دوم و خارج شدن ساختار مجلس از حالت صنفی دو حزب عمده اعتدالیون و دموکرات ها شکل گرفت. احزابی که ایرادهای اساسی آنها را هنوز نیز می توان در احزاب فعلی کشور دید، البته بجز خشونت و ترور متقابل این دو حزب. در آن زمان رقابت این دو حزب از دعواهای سیاسی فراتر رفت و به ترور بزرگان اعتدالیون و دموکرات منجر شد که بعضا از سران انقلاب مشروطه بودند. یکی از این افراد سید عبدالله بهبهانی بود که نقش بسزایی در انقلاب مشروطه داشت. پس از مجلس دوم که با اولتیماتوم روس بسته شد کشور در دوره ای از ناامنی و تشتت فرو رفت و بعد از روی کار آمدن رضا خان دیگر صحبت کردن از تحزب بی معنی ترین کار ممکن بود.

یکی از دوره هایی که احزاب قارچ گونه در فضای سیاسی ایران سربرآوردند بین سالهای 1320 تا 1332 بود، فاصله زمانی برکناری رضا خان از قدرت و کودتای 28 مرداد. در سالهای اولیه بعد از تبعید رضاخان مجالس سیزدهم و چهاردهم شورای ملی صحنه شکل گیری هر روزه احزاب بود. در این دوران که بخوبی عدم بلوغ سیاسی ایرانیان را نشان می دهد مشخص شد که حتی نمایندگان مجلس بعنوان نخبگان سیاسی هیچ شناخت و درکی از حزب و کارکرد آن ندارند. در این دوران آش آنقدر شور شده بود که برخی کابینه های معرفی شده به مجلس تعداد روزهای سرکار بودنشان دو رقمی نمی شد و بعضا نخست وزیران پیشنهادی قبل از معرفی به مجلس و در اثر تغییر جبهه بندیهای سیاسی از میدان خارج می شدند.

مطالعه این دوران می تواند بخوبی آسیب های تحزب در ایران را نشان دهد. البته در این بین حزب توده و جبهه ملی توانستند با برنامه ریزی مدون بیشتر از بقیه احزاب به کارکرد واقعی حزب نزدیک شوند، اما آنها نیز با کودتای مرداد 32 بشدت سرکوب شدند.

بی شک یکی از دلایل شکل نگرفتن حزب در ایران، استبداد بوده است. استبدادی که از آغازین روزهای آغاز تحزب وجود داشت و در دوره بعد از کودتا خود را به روشنترین شکل نشان داد. در این دوره محمد رضا پهلوی که از یک جوان خام و ساده به دیکتاتوری تمام عیار تبدیل شده بود، حزب را ابزاری برای تحقق اهداف خود می دانست و اینگونه بود که در این سالها حزب کاملا از معنای خود تهی و به عروسک خیمه شب بازی دربار تبدیل شد. در این دوران دو حزب ایران نوین و مردم صرفا به صورت نمایشی وجود داشتند، اما در سال 53 محدرضا پهلوی حتی تحمل وجود این دو حزب را نیز از دست داد و حزبی واحد به نام رستاخیز تاسیس کرد. البته قطع به یقین نام این تشکل های فرمایشی را نمی توان حزب گذاشت چرا که با معنای حزب تفاوتی از زمین تا آسمان دارند.

ماجرای تحزب در ایران بعد از انقلاب نیز ادامه یافت و احزاب پسا انقلابی برخی از نواقص احزاب قبلی را به ارث بردند.

فرد به جای حزب

یکی از مهمترین آسیب های احزاب در ایران وابستگی حزب به شخص است. در واقع برعکس یک نظام حزبی واقعی که شخص اعتبارش را از حزب می گیرد، در سیستم بیمار حزبی ایران این شخص است که به حزب اعتبار می بخشد، بدینگونه است که با خروج شخص از حزب، به هر نحو و دلیلی، حزب سرنوشتی جز انحلال و فراموشی پیدا نمی کند. مثال ها زیادند، در حال حاضر افراد زیادی هستند که نام احمد قوام را بیاد می آورند و او را می شناسند اما کیست که نام احزابی که وی ساخت را بداند؟

سلامتی در بخش دیگری از صحبت های خود بیان کرد: «حزبی بودن نه تنها چیز بدی نیست، بلکه بسیار خوب است و افراد حزبی باید به این امر افتخار کنند، چرا که حزبی بودن به معنای توانایی کار تیمی کردن و احترام گذاشتن به آرای جمع است. من از کسانی که افتخار می کنند ما به حزبی وابسته نیستیم تعجب می کنم. شاید یک دلیلش این باشد که فردی که چنین حرفی را می زند چون کار حزبی نکرده است از اهمیت آن بی خبر است.»

معضل دیگر تحزب در ایران، آشنا نبودن و عدم رعایت اصول یک حزب توسط اعضاء است. در واقع در احزاب ایرانی هر کسی می خواهد خودش نقش رهبر و رییس را بازی کند و عقاید خود را از طریق حزب به پیش ببرد؛ در دوران مشروطه و سلطنت پهلوی این اتفاق روند معمول بازار سیاست ایران بود و بعد از انقلاب نیز مهمترین انشعاب در جامعه روحانیت مبارز رخ داد که به پیدایی مجمع روحانیون مبارز انجامید. انشعاب هایی از این دست که عامل و معلول این می شود که هر کس ساز خود را بزند، مانعی اصلی در شکل گیری احزاب واقعی بوده است. در واقع حزب یعنی کار تیمی و روند پیش گفته اوج فردگرایی و در نقطه مقابل ماهیت تحزب قرار دارد.

وابستگی به قدرت، آفت اصلی

ایراد بعدی که تحزب در ایران از ابتدا با آن درگیر بوده است، بی توجهی احزاب به عضوگیری و یافتن پایگاه اجتماعی در بین مردم است. تقریبا همه احزاب ایرانی در سطح قدرت حاکمه و برای سهم طلبی تشکیل شده اند و خود را کم و بیش از مردم بی نیاز می دانسته اند. اگر تعاریفی که در ابتدا ارائه کردیم را مرور کنیم دقیقا متوجه می شویم که چرا ادعا می کنیم در ایران حزب نداشته ایم. پیش و پس از انقلاب اسلامی تعداد زیادی حزب در ایران تشکیل شده اند که هیچکس حتی نام آنها را نیز نمی داند. مثلا به این نام ها دقت کنید: جبهه پایداری انقلاب اسلامی، ائتلاف آبادگران ایران اسلامی، جبهه متحد اصولگرایان، جبهه پیروان خط امام و رهبری، جامعه اسلامی مهندسین، جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی، حزب نواندیشان ایران اسلامی، جمعیت رهپویان انقلاب اسلامی، حزب اعتدال و توسعه، جبهه صدای ملت، حزب اسلامی کار، حزب مردم‌سالاری، خانه کارگر، مجمع اسلامی بانوان، حزب اسلامی رفاه کارگران و ... فکر می کنید چند نفر از مردم نام این احزاب را شنیده اند؟

احزاب دولت ساخته مشکل دیگر تحزب در ایران

منظور از احزاب دولت ساخته در کشور احزابی هستند که بعد از روی کار آمدن برخی دولت ها و توسط دولتمردان همان دوره ساخته شد. منابع قدرت این احزاب شامل قدرت اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و سایر منابع با حمایت مستقیم همان دولت ها تامین می شد. بنابراین در زمانی که دولت پدید آورنده این احزاب روی کار بودند، آنها با قدرت به فعالیت حزبیشان ادامه می دادند؛ و می توان گفت احزابی تاثیر گذار به ویژه در زمینه های سیاسی بودند، اما با تغییر دولت و از دست دادن حمایت مستقیم آنها، این احزاب با گذشت مدتی کوتاه به افول گرویدند و در بعضی موارد نیز منحل شدند. این مسئله نشان از این دارد که احزاب دولت ساخته نیز چون با حمایت مستقیم دولت حیات و تداوم داشته اند، بنابراین اقبالی به مردم نکردند و همین باعث شد تا با تغییر دولت آنها نیز ضعف و افول یابند. افول احزاب دولت ساخته نشان از این می دهد که پایگاه مردمی در بین آنها وجود نداشته و قدرتمند عمل کردن آنها منوط به حضور حامی مستقیمی به نام دولت بوده است.

بی توجهی به سطح جامعه و تلاش برای عضو گیری حتی در بین احزاب معروف‌تر نیز به چشم می خورد. حزب موتلفه اسلامی یکی از احزاب قدیمی در ایران است که تنها وجه تمایزش با دیگر احزاب ماندگاری آن در طول سال های دراز است که البته این ماندگاری نیز دلیل جز عملکرد حزب دارد. همچنین سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران، حزب کارگزاران سازندگی، جبهه مشارکت ایران اسلامی و دیگر احزاب اصلاح طلب در این زمینه عملکرد ضعیفی داشته اند. به جرات می توان گفت که یک حزب در ایران قدرتش را نه از پایگاه اجتماعی اش که از جایگاهش در قدرت کسب می کند و این آفت بزرگی برای یک حزب است. آفتی که باعث شده حزب در ایران پا نگیرد.

از سوی دیگر وابستگی زیاد به قدرت باعث شده که احزاب گوناگونی قبل از هر انتخابات سربرآورند و حتی قدرت را نیز بدست بگیرند. امری که در یک نظام حزبی واقعی به هیچ وجه ممکن نیست. بارزترین مثال در این مورد ائتلاف آبادگران اسلامی است که تنها چند هفته پیش از دومین دوره انتخابات شوراها تشکیل شد و تنها در تهران 14 کرسی از 15 کرسی ممکن را کسب کرد و سپس 30 کرسی نمایندگی مجلس را نیز بدست آورد. از همین ائتلاف بود که محمود احمدی نژاد سربرآورد و بی هیچ پشتوانه حزبی - منظور از پشتوانه حزبی، پشتوانه سیاسی و اقتصادی نیست- به ریاست جمهوری رسید. در حال حاضر نیز بی آنکه به وضوح اعلام شود حزب اعتدال و توسعه قدرت را در دولت در دست دارد. حزبی که تاسیس آن به سال 78 برمی گردد، اما بسیاری از مردم حتی نام آن را نیز نمی دانند و مشخص نیست در این سال ها مجامع عمومی آن کی، کجا و با چه تعدادی تشکیل شده است.

همچنین بادامچیان از اعضای حزب موتلفه اسلامی در توضیح مهمترین کارکرد احزاب در ایران به خبرنگار جماران بیان کرد: «مهمترین کارکرد حزب این است که خودشان را از سیطره غرب زدگی و شرق زدگی نجات دهند؛ تا به جایی برسند که بتوانند استقلالی که امام فرمود را، بر مبنای فرهنگ سالم و نظام اجتماعی و سیاسی اسلامی تشکیل دهند.»

وی در ادامه گفت: «احزاب اسلامی به دنبال خدمت به بندگان خدا هستند، غربی ها و آمریکایی ها حزب را برای قدرت، کسب قدرت و رسیدن به آن می خواهند که اسلام این را شرک می داند و معتقد است که حزب باید برای خدمت به خدا و بندگان خدا راه اندازی شود. برای ما این تعریف شده است که شبکه حزب مردمی باید باشد، خدایی باید باشد اعضایی که در آن می آیند، دعوای قدرت و جناح، فریب، تبلیغات فریبکارانه، ندارند. انسان هایی هستند که برای خدا دور هم جمع می شوند. در اینجا اخلاق، عدالت، روابط صحیح ارزش دارند نه دعوا بر سر قدرت داشتن.»

در واقع می توان نتیجه گیری کرد حزب در ایران عبارتست از جمع شدن تعدادی از افراد قدرتمند- از نظر سیاسی، اقتصادی و ...- و تلاش برای در دست گرفتن قدرت (از طریق انتخابات ریاست جمهوری، مجلس و شوراها). این تلاش بر هر عاملی متکی است جز پایگاه اجتماعی، مگر در مواردی که حزب چاره ای جز رو کردن به مردم نداشته باشد و به همین دلیل است که بعد از خروج از قدرت، احزاب به سرعت کمرنگ و سپس بی سر و صدا منحل می شوند، اگر چه نه به صورت رسمی.

بعنوان مثال لیست اعضای موسس حزب اعتدال و توسعه را ببینید؛ محمدباقر نوبخت، محمدرضا نعمت‌زاده، اکبر ترکان، فاطمه هاشمی رفسنجانی، محمود واعظی، حسین موسویان، سید احمد زرهانی، مرتضی محمدخان، مجید قاسمی، صلاح‌الدین دلشاد، محمد حسن تولایی و زهرا پیشگاهی‌فرد. لیستی که برخی از آنها بالاترین مناصب را در دولت در اختیار دارند، اما به جرأت می توان گفت پیش از به قدرت رسیدن دولت کمتر کسی این حزب و اعضای آن را می شناخت و یا حتی بعید است کسی از روند عضوگیری این حزب اطلاع داشته باشد، اگر چنین روندی وجود داشته باشد.

در حال حاضر نیز اعلام وجود احزابی مثل اتحاد ملت چیزی جز ادامه همین روند نیست، ممکن است که این احزاب مانند آبادگران در سال 83 و اعتدال و توسعه در سال 92 موفق به در دست گرفتن قدرت شوند، اما قطعا این اتفاق دردی از تحزب در ایران دوا نخواهد کرد و این دیوار کماکان کج بالا خواهد رفت.

................................................

گزارش: زهره علی حسینی

انتهای پیام

دیدگاه شما