جماران ـ بهاره کنجکاوفرد: توجه حضرت امام (س) به جنبه تربیت اسلامی در بحث مدیریت جامعه، قدرتی که ایشان برای اسلام در مدیریت اجتماع قائل بودند، توجه به جایگاه کارشناسی افراد در مسائل دینی، سیاسی و اقتصادی و مشروعیت ذاتی یک فقیه جامع الشرایط از موارد قابل توجهی است که در راستای ادامه مسیر حضرت امام (س) به چشم می خورد.
همچنین توجه امام خمینی (س) به تعیین افراد مناسب در قالب مفاهیمی چون «انتخاب» و «جمهوریت»، مطرح کردن نظام جمهوری اسلامی متشکل از دو بال و طرح ارائه شده حضرت امام برای اداره جامعه از موضوعات حائز اهمیتی است که در صورت تحقق کامل، وضعیتی سعادت بخش را برای جامعه به ارمغان می آورد.
در آستانه فرارسیدن ایام بزرگداشت حضرت امام گفت و گویی داشته ایم با آیت الله برقعی که در این گفت و گو محورهای ذکر شده را مورد بررسی قرار داده ایم. این گفت و گو را در متن زیر می خوانید.
آیت الله سید رضا برقعی عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم در گفت و گوی اختصاصی با جماران، گفت: امام خمینی (س) از افرادی بودند که از برخی ویژگی های برجسته امیرالمؤمنین که نزاکت و پاکیزگی از جمله آن ها محسوب می شود، برخوردار بودند و در رفتار خانوادگی، رفتار با همسر و فرزندانشان نمودی از چنین برخوردهایی به چشم می خورد.
وی با اشاره به رفتار حضرت امام در بخش مدیریت جامعه و مواردی که رشد در این زمینه را به دنبال داشت، تصریح کرد: مدیریت حضرت امام در مسئله مدیریت جامعه شامل دو بخش می شود که یک بخش از آن پیش از پیروزی انقلاب را در بر می گیرد که در آن، بیشتر جنبه تربیت اسلامی مدنظر بوده است. ایشان با رشدی که در حوزه خودشان تجربه کردند فضایی را ایجاد کردند که مجموعه ای قابل توجه از نظر عدد، کمیت و کیفیت در کنار ایشان و با استادی و رهنمودهایشان شکل گرفت.
وی ادامه داد: سرمایه اولیه نهضت و انقلاب تا زمان پیروزی چنین مواردی بود و اگر افرادی دیگر از بیرون به این حوزه پیوستند و این راه را انتخاب کردند به دلیل تاثیراتی بود که از امام به همراهانشان منتقل شده بود. در دانشگاه اشخاصی مانند شهید مطهری که بیشتر در فضای حوزه متمرکز بودند و همچنین شخصیت هایی که در شهرها مدیریت دینی و تربیتی مردم را برعهده داشتند که همان افرادی بودند که در سالیانی قابل توجه با امام همراه بودند و از او و رهنمودهای ایشان بهره می بردند و در نهایت خودشان منشأ اثر و چراغ راه مراکز مختلف شدند.
آیت الله برقعی با اشاره به اینکه حضرت امام از نظرات تمام افراد کارشناس در زمینه های مختلف بهره می بردند، اظهار داشت: پس از انقلاب باتوجه به دیدگاهی که امام داشتند و برای اسلام قدرتی را در مدیریت اجتماع قائل بودند بر این نکته تاکید داشتند که اسلام می تواند جامعه ای را از نظر سیاسی، اقتصادی و شئون حکومتی به خوبی اداره کند. در این راستا باید توجه داشته باشیم که یکی از امتیازات امام این بود که از نظرات تمام افرادی که در جایگاه کارشناسی مسائل دینی، سیاسی و اقتصادی حضور داشتند، استفاده کردند و اینگونه نبود که بدون ارتباط، بدون دریافت گزارش و پیشنهاداتی، روی مسائل اقدام کنند.
وی افزود: درواقع امام به این مسئله توجه کردند که بخش مشروعیت ذاتی که یک فقیه جامع الشرایط دارد را از طریق ولایتی که خداوند به پیامبر و ائمه داده، این بزرگان نیز برای دوران های پس از خودشان به یک مجتهد جامع شرایط انتقال داده اند. چنین مشروعیتی آگاهی، عدالت، علم و دانش لازم برای دین شناسی را در بر می گیرد که به فردی که مجموع آن را دارد، مجتهد جامع الشرایط گفته می شود. این موضوع، یک بخش مدیریت است در حالی که در مرحله بعد بخش دوم مدیریت قرار می گیرد که در این قسمت، از بین این موارد، عناصری که توان اداره جامعه را دارند در بخش های مختلف انتخاب شوند.
وی تشریح کرد: اینکه برای اداره جامعه از واژه انتخاب استفاده می شود به این دلیل است که تعداد افرادی که صلاحیت اولیه را به عنوان معرفی شده هایی از طرف خدا، پیغمبر و دیانت دارند، قابل ملاحظه است و برای مدیریت، به اشخاص معین نیاز داریم. به عنوان نمونه اگر در جامعه ای هزار فقیه وجود دارد نباید عین هزار نفر در کارها دخالت کنند بلکه باید وسیله ای برای مشخص شدن افراد ارائه شود.
وی ادامه داد: امام تعیین افراد مناسب را در قالب انتخاب و جمهوریت که مفاهیمی شناخته شده در دوران ما تلقی می شوند، ارائه کرد. زمینه اصل نخست، مشروعیت الهی و صلاحیتی بود که از جانب خداوند پذیرفته شده باشد. چنین مواردی در فقه ما سابقه دارد به این معنا که در همان مجتهد جامع الشرایط که در امور دینی و دنیایی مردم صاحبنظر است و دخالت می کند، یک بخش با عنوان مبسوط الید به معنای مجتهد جامع الشرایط مبسوط الید وجود دارد. اگر کلمه ولایت فقیه یا جمهوریت در نظام ایران جدید است، مبسوط الید عنوان تازه ای نیست و سابقه دیرینه ای در فقه اسلام و فقه شیعه دارد. مبسوط الید یعنی پذیرفته شدن از طرف مردم هنگامی که مردم به شخصیتی برای مرجعیت یا امور دیگری مانند قضاوت و مدیریت جامعه روی بیآورند.
عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به انتخابی که از جانب مردم و در قالب اشخاص صورت گرفته به عنوان نمادی از تبلور جمهوریت، گفت: مبسوط الید در زمان ما در قالب جمهوریت و به انتخاب مردم صورت گرفت به این دلیل که اگر غیر از این بود، امکان تداخل پیش می آمد که طی آن، هرکسی می خواست برداشت خود را در جامعه اعمال کند و اینگونه مواردی پیش می آمد که با هم سازگاری نداشته باشند.
وی افزود: از جمله اقداماتی که مشکل برخوردها و به اصطلاح مواجهه افراد گوناگون در مدیریت جامعه را حل کرد، مسئله انتخاب بود که طی آن مردم جمهوریت را در قالب اشخاصی که برای این کار مناسب هستند و در مسئولیت های مختلف ارائه دادند. لذا به عنوان نمونه اگر فردی ادعا کند که جمهوریت از منظر امام امری روتین بود و می خواستند جلوی دهان دیگران را بگیرند، نسبت ناروایی وارد کرده است، درواقع چنین بخشی، مکمل بخش نخست صلاحیت و مشروعیت ذاتی اشخاص بود که از بین افراد متعدد و متفاوت، عناصری شاخص شوند که کل مشروعیت و اختیارات به آن ها منتقل شود و دیگر اصطکاکی در بین نباشد.
وی تشریح کرد: چنین موضوعی در حالی مطرح می شود که کما اینکه در زمان ما اگر هزار مجتهد جامع شرایط نیز وجود داشته باشد اما در بحث مدیریت جامعه، از ولی فقیه و مقام رهبری حرف نهایی شنیده و درنهایت اجرایی می شود به این دلیل که اگر دیگران هم نظرهای متفاوتی دارند، نظرشان محترم است اما در جامعه نباید سر راه آن نظریات را بگیرد. درواقع این مسئله، طرحی از امام بود که در فقاهت شیعه و احکام اسلامی ریشه اساسی داشت اما ایشان توانستند با کمک متفکران و افرادی که ایشان را همراهی می کردند، چنین طرح هایی را برای اداره جامعه ارائه کنند.
وی ادامه داد: با توجه به طرح ارائه شده حضرت امام برای اداره جامعه در می یابیم که نظام جمهوری اسلامی دو بال دارد و هیچ کدامشان نیز ساختگی نیست و برای سکوت مردم و رضایت خارجی ها و چنین مواردی که بعضا گفته می شود، نیست بلکه این دو بال لازم و ملزوم یکدیگر هستند که باید در کنار هم قرار بگیرند و مشروعیت اصلی و حق انتخاب مردم را به وجود بیاورد.
آیت الله برقعی با بیان اینکه در زمان امام نیز افرادی حضور داشتند که از حکم ایشان درباره موضوعات مختلف سوءاستفاده می کردند و با تاکید بر پایبندی حضرت امام به آرمان ها و اهدافی که در ذهنشان وجود داشت و همچنین مسیری که برای فعالیت های خود ترسیم کرده بودند، اظهار داشت: موردی که هیچ تردیدی در آن وجود ندارد و اگر کسی چنین ذهنیتی داشته باشد مشخص می شود که امام و اهداف ایشان را نشناخته است، این است که نظیر امام به عنوان یک رهبر و فردی تا این اندازه از جانب اکثریتی غالب پذیرفته شده باشد، کم است زیرا ایشان هیچ گاه تصمیم نداشتند حاکمیتی با محوریت فرد شکل دهند و به همین دلیل در همان روزهای نخست قانون مداری و با این عنوان که باید نوع نظام و عناصری که می خواهند در آن ایفای نقش کنند مشخص شود، قالب و طرح هایی را یکی پس از دیگری مطرح کرده اند.
عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم تصریح کرد: نخستین گامی که حضرت امام در این راستا برداشت، برگزاری رفراندوم برای تعیین نوع نظام بود. در مراحل بعدی، جنبه های قانون گذاری، جنبه های تشکیل مجلس شورا و جنبه های نظامی و قدرت حفاظت جامعه مدنظر امام قرار گرفت و تمام این موارد را یکی پس از دیگری شکل دادند. ایشان هیچ گاه نمی خواستند تمام امور کشور منتهی به یک فرد شود حتی اگر فرد موردنظر بهترین و مطمئن ترین شخص نیز باشد.
وی ادامه داد: حضرت امام تاکید داشتند انجام فعالیت ها از جانب نیروی حاکمیت، نیروی نظام و مجموعه هایی با مسئولیت و مشروعیت شناخته شده، شکل قانونمند به خود بگیرد. شاید برخی افراد در مواقعی، موارد موجود را سوژه کنند و بگویند ایشان خارج از چهارچوب قانون اساسی و اختیارات عمل کرده است. به عنوان نمونه حضرت امام اقداماتی انجام داده اند که اینها موراد ضروری بوده و حکم ثانوی بر آن حاکم است و جایگاه ولی فقیه هم این است درصورتی که اگر موضوعی را معطل بگذاریم، در جامعه ایجاد مشکل می کند وارد عمل شوند.
آیت الله برقعی تصریح کرد: به یاد دارم حضرت امام حتی زمانی برای مجلسیون پیغام فرستادند که اگر تاکنون در مواردی مجبور به ورود به جریانات مختلف بوده ام و مستقیما تصمیم گرفته ام، این دوران تمام شده و از این پس تمامی ارکان نظام شکل گرفته و قطعا باید هرکاری از شبکه تعریف شده خود، انجام شود. [جماران: متن پاسخ حضرت امام به نمایندگان مجلس چنین است: «بسم اللَّه الرحمن الرحیم. با سلام. مطلبى که نوشتهاید کاملًا درست است. ان شاء اللَّه تصمیم دارم در تمام زمینهها وضع به صورتى درآید که همه طبق قانون اساسى حرکت کنیم. آنچه در این سالها انجام گرفته است در ارتباط با جنگ بوده است. مصلحت نظام و اسلام اقتضا مىکرد تا گرههاى کور قانونى سریعاً به نفع مردم و اسلام بازگردد. از تذکرات همه شما سپاسگزارم و به همه شما دعا مىکنم.» روح اللَّه الموسوی الخمینى. (صحیفه امام، ج21، ص: 203) ]
وی خاطرنشان کرد: اگر حضرت امام در مواردی حساس و حیاتی به موضوع ورود پیدا نمی کردند، خرابی به بار می آمد که به ناچار باید ضرری فوق العاده را تحمل می کردند به همین دلیل ورود ایشان هم عقلایی است هم مشروعیت دینی دارد و هم رضایت مردم را در بردارد.