جماران- زهرا ترابی: سی و چهار سال از تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی میگذرد و هنوز هم برای بسیاری نقش افراد تعیین کننده در شکلگیری این نهاد به درستی روشن نشده است. هر سال ناگفتههای بسیاری درباره دلایل تشکیل سپاه که در ابتدا فرهنگی بود، بیان شده اما باز هم نقاط ابهامی وجود دارد. مرتضی الویری در گفتوگو با پایگاه اطلاع رسانی جماران به طرح مسائلی در این باره پرداخت و ضمن اشاره به فعالیت چهار جریان مختلف در ابتدای انقلاب اسلامی، درباره نقش آیت الله هاشمی رفسنجانی در یکپارچه کردن این جریانها در قالب سپاه سخن گفت. در ادامه مشروح این گفتوگو را می خوانیم:
دلیل اصلی تشکیل سپاه پاسداران چی بود؟
در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی مسئولین نظام دو سیاست را برای ارتش مدنظر داشتند. با توجه به اینکه ارتش پیشتر در خدمت رژیم شاهنشاهی بود و برخی معتقد بودند که دستش به خون افراد بی گناه اغشته شده برخی بر این باور بودند این ارتش با این چارچوب و نگاهش اصلا قابل اعتماد نیست و بایستی منحل شود. نگاه دومی که مسئولین به ارتش داشتند این بود که بایستی ارتش از نیروهای ضد انقلابی پالایش شود و بماند. نهایتا سیاست دوم فائق آمد و ارتش منحل نشد، اما با توجه به اینکه در سالهای اولیه انقلاب خطر حرکت های ضد انقلابی خارج از کشور و حتی داخل وجود داشت باید یک نیرویی وجود می داشت که نسبت به انقلاب تعهد کافی داشته باشد و برآمده از درون انقلاب باشد همین موضوع باعث به وجود آمدن سپاه شد.
آیا مخالفت های هم در این راستا وجود داشت؟
بله، برخی به دنبال انحلال ارتش و تشکیل ارتش جدید بودند. سازمان مجاهدین خلق می گفتند ارتش باید منحل شود.چریک های فدایی خلق پیشنهاد ارتش خلقی را دادند. به دلیل اینکه انقلاب با چالش های زیاد و فراوانی مواجه بود. در اسفند ٥٧ تصمیم گرفته شد که یک نیروی نظامی دیگری شکل بگیرد که هدفش پاسداری از انقلاب اسلامی باشد به همین جهت مرحوم امام حکم تشکیل سپاه را به مرحوم لاهوتی داد تا زیر نظر دولت موقت انجام وظیفه نماید که البته این سپاه با سپاهی که دو ماه بعد شکل گرفت تفاوت داشت.
مهمترین حواشی آن زمان برای تشکیل سپاه چه بود؟
با توجه به پیروزی انقلاب و شرایط حساسی که در آن زمان دیده می شد، نیاز به یک نیروی مسلح برای حفاظت از انقلاب وجود داشت که همین امر باعث شکل گیری همزمان چهار سپاه شد. اول سپاهی است به سرپرستی آقای لاهوتی که آقایان دانش منفرد، غرضی، صباغیان و بشارتی با وی همکاری داشتند و در ساختمان ساواک واقع در خیابان پاسداران مستقر شدند. دوم سپاهی که اعضای سابق حزب ملل اسلامی مانند آقایان دوزدوزانی، ابو شریف و جواد منصوری در آن بودند و در پادگان جمشیدیه کار خود را شروع کردند. سوم سپاهی است که توسط مرحوم محمد منتظری پایه ریزی شد و مقر آن ساختمان کنونی اداره گذرنامه در شهرآرا بود. شهید کلاهدوز، نامجو و کتیرائی هم چهره های شاخص این سپاه بودند، و بالاخره چهارمین تشکیلات مسلحی که برای حراست از انقلاب اعلان موجودیت کرد سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی بود که مقر آن ها در دفتر حزب رستاخیز پشت مجلس شورای ملی بود و چهره های شاخص نظامی آن ها شهید بروجردی، محسن رضائی و یوسف فروتن بودند.
نقش ارتش در آن زمان چگونه بود؟
ارتش در آستانه پیروزی انقلاب اعلام بی طرفی کرد. در هفته های اول انقلاب حالت منفعل و بلاتکلیف داشت تا اینکه حضرت امام بشدت از آنها حمایت کرد و روز ٢٩ فروردین به عنوان روز ارتش نامگذاری و اولین رژه آنها پس از انقلاب در شهرها انجام شد. ولی به دلیل آن تردید هایی که در مورد ارتش بود این چهار جریان مختلف که چهار تا سپاه پاسداران جداگانه را شکل دادند، فعال شده بودند. برای رفع اختلاف و به وجود آوردن یک نیروی مسلح واحد شورای انقلاب تصمیم گرفت که نماینده ای را تعیین کند و این نماینده با این چهار گروه جلساتی را بگذارد و سعی کند از دل این چهار جریان مختلف یک سپاه واحدی را به وجود بیاورد.
آن شخص کی بود ؟
آقای هاشمی رفسنجانی بود.
از سمت امام تعیین شده بود یا شورای انقلاب؟
از طرف شورای انقلاب بود. قرار بر این شد سه نماینده از هر تشکلاتی در آن جمع حضور داشته باشد و یک جمع دوازده نفره ای تشکیل شد به اضافه آقای هاشمی رفسنجانی که در آن جلسات شرکت می کردند.
چه کسانی در آن جلسه حضور پیدا کردند؟
من و آقای محسن رضایی، آقای یوسف فروتن، آقای بروجردی که در کردستان شهید شد به عنوان نمایندگان مجاهدین انقلاب اسلامی در آن جمع شرکت کردیم . بعد از بحث های مفصلی در اواخر فروردین ماه سال 58 این تفاهم به وجود آمد که یک سپاه واحدی به نام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تشکیل بشود و اولین شورای فرماندهی هم در آنجا شکل گرفت. آقای جواد منصوری به عنوان فرمانده سپاه، آقای ابوشریف(آقازمانی) به عنوان فرمانده عملیات، آقای محسن رفیق دوست مسئول تدارکات و من هم عضو شورای فرماندهی و مسئول روابط عمومی سپاه پاسداران تعیین شدیم .
در آن جلسه هیچ مخالفتی از تشکیل یک سپاه مسلح واحد صورت نگرفت ؟
خیر، به دلیل اینکه در آن جلسه جمع بندی این بود که ما برای مقابله با ضد انقلاب احتیاج به وحدت فرماندهی داریم نمی توان افرادی که انقلابی هستند به صورت کلی یا مجموعه هایی جدا از هم کار کنند برای اینکه ممکن است در آینده تداخلی به وجود بیاید یا حتی در بعضی جاها رو به روی همدیگر قرار بگیرند برای اینکه یک سیاست و یک برنامه اجرایی واحد وجود داشته باشد سپاه پاسداران واحد تشکیل شد.
دلیل اصلی که شورای انقلاب تصمیم گرفت سپاه از حالت چند قسمتی خارج شود و به یک سپاه واحد در آید چی بود؟
برای اینکه گزارش های مختلفی از خیلی جاها می رسید که مقابله با ضد انقلاب ضرورت پیدا کرده و ناهماهنگی های فراوانی به چشم می خورد. که در همان زمان درگیری در گنبد، خوزستان و در کردستان بوجود آمد. همچنین جریانات ضد انقلاب هم در داخل شهر تهران حضور داشتند گروههایی که مسلح بودند و به هیچ وجه سر سازش و همکاری با نظام جمهوری اسلامی را نداشتند همه اینها عواملی بودند که وادار می کرد برای مقابله با جریان ضد انقلاب یک سیاست واحد و نیروی اجرایی واحد کار کند که همین باعث شد شورای انقلاب اسلامی تصمیم به تشکیل سپاه واحد گرفت.
وظیفه سپاه در سالهای اوایل انقلاب برقراری امنیت در کشور بود ؟
امنیت شهری به عهده کمیته واگذار شده بود مقابله با جریان ضد انقلاب و همچنین تهاجم خارجی به سپاه واگذار شده بود. به عبارت دیگر کمیته کمبودهای ژاندارمری و شهربانی را برطرف می کرد و سپاه کمبودهای ارتش را. ما نیرویهای نظامی و انتظامی داریم. نیروهای انتظامی مسئولیت امنیت داخلی را بر عهده دارد و نیروهای نظامی برای تهدید های خارجی یا جریان های ضد نظام مسئولیت دارند.
دلیل اصلی شکل گیری بسیج از کجا نشأت گرفت ؟
بسیج از سال 59 یعنی با آغاز جنگ تحمیلی روی کار آمد. موقعی که جنگ شروع شد نیروهای موظف و قانونی سپاه در آن اندازه کفایت نمی کرد که بتواند در برابر تهاجم عراق حضور پیدا کند، بنابراین بحث ارتش٢٠ میلیونی مطرح شد و قرار بر این شد که نیروهای مردمی داوطلب که آمادگی برای حضور در جبهه ها را دارند به صورت داوطلبانه ساعتی از وقت هفته گانه خودشان را در بسیج بگذرانند این حرکتی بود که بعد از حمله عراق به ایران شکل گرفت.
بسیج مستضعفین یا همان بسیج است ؟
بله، بسیاری از نیروهای بسیجی همان نیروهای مردمی است که در جهاد سازندگی شرکت کردند و بلافاصله بعد از پیروزی انقلاب اسلامی برای ترمیم خرابی های کشور مخصوصا در روستاها جهاد سازندگی تشکیل شد. بسیاری از نیروهای داوطلب جذب سپاه شدند. با شروع جنگ بسیاری از همین نیروهایی که در جهاد بودند رفتند در بسیج مستضعفین مشغول به کار شدند.
نگاه امام به سپاه چگونه بود ؟
امام در عین اینکه ارتش را از انحلال نجات داد، برخلاف شعار برخی گروههای تند آن زمان، در عین حال امید بسیار جدی به جریان سپاه دوخته بود .
توصیه مهم امام به سپاه چه بود ؟
یادم نیست . به دلیل اینکه حضور من در سپاه مدت طولانی طول نکشید و من نماینده مجلس شدم و از سپاه کاملا منفک شدم. بنابراین مدت زمانی که من در سپاه حضور داشتم بسیار محدود بود.
ماجرای ورود سپاه به بحث کردستان، سیستان و بلوچستان و ترکمن صحرا چه بود ؟
اولین تشنج ها را در اوایل انقلاب در گنبد و بعد در خوزستان داشتیم. اتفاقاتی که در آنجا افتاد و بعد هم در کردستان طبیعی بود که در آن مقطع ارتش نمی توانست در آنجا حضور پیدا کند بنابراین سپاه حاضر شد لذا حضور سپاه را در آرام سازی اوضاع و یا مقابله با جریان ضد انقلاب را در آن مقطع هم می بینیم.
حال و هوای سپاه آن موقع که شما تشکیل دادید با حالا را چطور ارزیابی می کنید ؟
به دلیل اینکه من از دور به سپاه نگاه می کنم نمی توانم برای این مقطع حرفی بزنم ولی در آن مقطع می توانم بگویم که بسیاری از نیروهایی که به سپاه می پیوستند کار درسپاه را به عنوان شغل تلقی نمی کردند بلکه آن را وظیفه می دانستند. برای همین اصلا به فکر حقوق و مزایا و این مسائل نبودند. من خودم یادم می آید که در تمام مدتی که در کمیته انقلاب اسلامی یا در سپاه کار کردم حتی یک ریال حقوق نگرفتم. زندگی من در آن مقطع با حقوق خانمم که یک دبیر ادبیات بود می گذشت.