جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

یادداشتی از سید عمادالدین طباطبایی؛

در باب بیانیه سوییس

دانشجوی دکترای حقوق کیفری و محقق مؤسسه ماکس پلانک

کد خبر: ۸۱۵۷۱
در باب بیانیه سوییس

در باب بیانیه هسته­ ای مورد تفاهم بین ایران و کشورهای ٥+١ که روز ۱۳ فروردین قرائت شد، نکاتی چند قابل تأمل است. این نوشته در ابتدا گزارشی از رویکردهای رسانه­ای ارائه می­دهد، سپس به تخمین شرایط سیاسی حاکم بر مذاکرات پرداخته، بعد از آن نکات فنی و حقوقی مندرج در متن بیانیه - و مؤکداً و صرفاً متن رسمی بیانیه - سوییس را به زبان ساده مرور کرده و بُرد طرفین را مورد تحلیل قرار می­دهد و سرانجام پیشنهادهایی برای فضای پیش رو ارائه می­کند. در تمام مراحل باید تأکید کرد که ما به محتوای واقعی مذاکرات دسترسی نداریم و لذا نمی­ توان با قاطعیت به اظهارنظر و موضع­گیری پرداخت.

بُعد رسانه­ ای:

١. به نظر می­رسد برخلاف اظهارات طرح­شده در رسانه­های اروپایی، عمده اظهارنظرها در ایران و ایالات­ متحده و اسراییل از پیش از اعلام بیانیه، آماده شده بودند. در فضای فارسی­ زبان، چه موافقانی که از پیش چشم امید به تفاهم، و چه مخالفانی که اساساً با هر نوع تفاهم سر ناسازگاری داشتند، گویی حکمشان را از پیش داده بودند، طوری که به جای تحلیل متن بیانیه، به یافتن شواهدی جهت اثبات نظر پیشینی خود پرداختند.

٢. جز متون رسمی، اظهارات بعدی طرف­های مذاکره، عمدتاً برای مصرف داخلی بیان می­شود. اظهارنظرهای طرف­های غربی غالباً متوجه این نکته بود که ایران را از دستیابی به بمب دور کرده­اند. در این بیانات نه دیگر اشاره­ای به بازرسی از مراکز نظامی بود و نه سخنی از عدم حق ایران برای غنی­سازی. طبیعی است که این اظهارات به بزرگ­کردن امتیازهایی می­پردازند که ایران داده است، یعنی چیزی مطابق انتظارات افکار عمومی مخاطب خودشان و این همان کاری است که طرف ایرانی هم با مخاطب داخلی خود می‌کند.

٣. به نظر می­رسد رسانه­ های رسمی اسراییل و بخش مهمی از فضای رسانه­ای عرب­زبان، سوگوارانه این تفاهم را پیروزی ایران می‌دانند که هم حق غنی­سازی خود را تثبیت کرده، هم به عنوان کشوری هسته­ای به رسمیت شناخته­ شده، هم تضمین مشارکت بین­ المللی برای تحقیقات و تأسیسات هسته­ ای خود به وجود آورده و هم با ورود به روند تعامل با غرب، قدرت منطقه­ای خود را گسترش داده است.

بُعد سیاسی:

٤. دستیابی به تفاهم فی­ نفسه برای طرفداران دیپلماسی در جهانِ اسیر افراط گرایان و جنگ طلبان، یک پیروزی است. تصور موج جوسازی­ها و دشمنی ­ها و بحران آفرینی­ ها در صورت شکست مذاکرات، مؤید این مدعاست. فارغ از تبعات مثبت اقتصادى و ثمرات مهم سیاسى بلند مدت براى نقش ایران در منطقه و عرصه بین­ الملل که پس از توافق نهایى حاصل خواهد شد و مجال بررسى مجزایى مىطلبد، خروج از فضای تهدید و تشنج سال‌های پیش و دستیابی به جایگاهی برابر در مذاکره نسبت به قدرت­های جهانی، خود موفقیت چشمگیری برای دستگاه دیپلماسی ایران است. البته نباید از نظر دور داشت که بازیگران فعلی جهانی و شرایط منطقه­ای و بین­المللی نیز در ایجاد این فرصت نقش مهمی داشته­ اند.

٥. متن بیانیه فعلی برای هر دوطرف بُرد تلقی­ می شود، گرچه متن ایده­آل برای هیچ­کدام از طرفین نیست. بلکه محتوای آن صرفاً مطابق حداقل­های مرضی­الطرفین جهت جلوگیری از شکست دیپلماسی بوده است. طرفین در پایان این هشت روز بر سر یک دو راهی بودند:

اول. ایران - با توجه به تجربه تلخ ده سال پیش (خلف وعده سه کشور اروپایی و کارشکنی آمریکا) - توافق یک مرحله­ای می­خواهد تا مجدداً با خلف وعده طرف مقابل مواجه نشود. اما با توجه به حجم موارد اختلاف و نکات مبهم، دستیابی به توافق یک مرحله­ای در این دوره مقدور نبود؛

دوم. آمریکا - تحت فشارهای مخالفین (اعم از لابی اسرائیل، جبهه قدرتمند جمهوری­خواهان کنگره و سنا و عربستان) - متنی الزام‌آور می­خواست که بتواند کارآمدی مذاکرات را اثبات و روند مذاکرات را تا ژوئن تضمین کند و جلوی کارشکنی­های احتمالی از جمله تصویب تحریم­های جدید را بگیرد؛

پس باید متنی به دست می­آمد که از طرفی اعتبار و اثر حقوقی نداشته و الزام­آور نباشد تا ملاحظات ایران را تأمین کند و در عین حال دارای اعتبار و اثر سیاسی باشد تا ادامه دیپلماسی را موجه و ممکن سازد. بنا بر این تخطى از بیانیه در هیچ محکمه حقوق بین­الملل قابل تعقیب حقوقى نیست، اما در عین حال نشان از عدم جدیت طرف خاطى در پیگیری سازنده مذاکرات دارد، به حیثیت سیاسى او صدمه می­زند و می­تواند عواقب سیاسى داشته باشد.

٦. به نظر می­رسد هیأت­های نمایندگی کشورهای ٥+١ در ادامه این مذاکرات راه به مراتب سخت­تری از هیأت ایران پیش روی دارند، زیرا چنان‌چه پیداست هیأت مذاکره­ کننده ایرانی در قبول مندرجات تفاهم (اعم از بیانیه قرائت­شده یا ضمایم محرمانه) با هماهنگی کامل تهران عمل کرده است و بنا بر این حفظ یکپارچگی داخلی در موضع­گیری­ های رسمی با تدبیر رهبری قابل دسترسی است و اگر حتى هم­دلی وجود ندارد، می­توان از مواضع ائمه جمعه و رویکرد صداوسیما به یک هم­زبانی - دست‌کم در این مقطع - پی برد. در طرف­های مقابل، راضی­کردن مخالفان و کنترل لابی­های قدرت و نفوذ اسراییل و کشورهای عربی مخالف این توافق، کار ساده­ای نیست و نمونه اعلای این دشواری را می­توان در گرفتاری­های دولت ایالات­ متحده مشاهده کرد. شاید وقوف به همین امر در لحن و تنظیم ظاهر بیانیه نیز دخیل بوده باشد.

بُعد فنی:

٧. امتیازاتی که ایران - گر چه فعلاً به صورت غیر الزام­ آور - داده است:

اول. محدودیت در سطح و ظرفیت غنی­ سازی؛

این که طرف­های مذاکره ­کننده نسبت به جوانب برنامه هسته­ای ما اطمینان پیدا می­کنند، برای ایشان امتیاز مهمی است. اما واقعیت این است که نیاز واقعی ما به سوخت هسته­ای تأمین می­شود. در حال حاضر ما نیازی فراتر از غنی­سازی سه‌ونیم درصد نداریم. نیاز نیروگاه بوشهر (به میزان سالانه ٣٠ تُن سوخت سه‌و‌نیم در صد) تا سال ٢٠٢١ توسط سازنده نیروگاه تأمین می­شود. از نظر تأمین سوخت لازم برای بعد از دوره اعمال محدودیت (ده سال) و کاهش تعداد سانتریفیوژها از ١٩٠٠٠ به بیش از ٥٠٠٠ نیز جای نگرانی نیست، زیرا با توجه به روند فعلی تحقیق و توسعه، ایران می­تواند به آسانی در این بازه زمانی امکانات قوی­تر و پیشرفته­تری برای تأمین سوخت فراهم نماید و نیاز سوخت تنها نیروگاه خود را با تعداد سانترفیوژهای توافق­شده به دست آورد.

بالاترین سطح غنی­ سازی مورد نیاز کشور که در گذشته مجبور شدیم - علیرغم عدم صرفه اقتصادی - به آن دست بزنیم غنی‌سازی ٢٠٪ بود. این سطح برای تأمین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران لازم بود که چند سال پیش قرار بود طبق توافق «ایران-ترکیه-برزیل» از خارج تأمین شود که چون به سرانجام نرسید، ناگزیر در داخل تولید کردیم و عملاً تا دست‌کم ده سال آینده هم نیازی به آن نداریم و نگهداری سوخت ٢٠٪ مازاد هم نه صرفه اقتصادی دارد و نه توجیه فنی. در نهایت از یاد نبریم که روزگاری طرف غربی با داشتن حتی ٢٠ سانتریفیوژ برای برنامه­ های صرفاً تحقیقاتی ما نیز مخالف بود.

دوم. تغییر کاربری سایت فردو از غنی­سازی به مرکزی تحقیقاتی؛

محدودیت اعمال­شده در مورد غنی­سازی در فردو برای طرف غربی که نگران ابعاد فعالیت­های ایران فراتر از نیازهای صنعتی و تحقیقاتی است، امتیاز مهمی تلقی می­شود. اما در عین حال با حفظ غنی­سازی در نطنز و تضمین غنی­سازی کافی برای مصرف کشور در آن مرکز، دیگر نیازی به تزریق گاز UF6 در فردو نداریم. بدین ترتیب سایت فوق پیشرفته فردو با ١٠٠٠ سانتریفیوژ برای اهداف پزشکی و غنی­سازی پیشرفته گازهای دیگر در اختیار صنعت هسته­ای ایران می­ماند و علاوه بر این به عنوان مرکز تحقیقات هسته­ای به رسمیت شناخته می­شود. با توجه به مطالبات پیشین که خواستار برچیده­شدن سایت فردو بود، این امتیاز مهمی است که عملاً طرف ایرانی به دست آورده.

سوم.منع تولید پلوتونیوم با قابلیت تسلیحاتی؛

برای طرف­های مذاکره که نگران نظامی­شدن برنامه هسته­ای ایران هستند، امتیاز مهمی است. ولی در عین حال چون کاربردهای غیرنظامی پلوتونیوم خارج از نیاز و وسع فن­آوری کشور است، درنتیجه جایگزینی رآکتور اراک با یک فن­آوری که پلوتونیوم کمتری تولید کند برای ایران امتیاز منفی تلقی نمی­شود. از این گذشته نگهداری پلوتونیوم دشوار و پرهزینه است، نه تنها خریدار قانونی چندانی در دنیا ندارد، بلکه برای نگهداری و انتقال آن باید متقبل هزینه هم شد.

چهارم. بازگشت به کد اصلاحی ٣.١ و اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی؛

برای طرف مذاکره که به عنوان مثال تا پیش از توافق ژنو هیچ­گاه نتوانسته بود بر تأسیسات اراک نظارت کند، این امتیاز بزرگی است که از ایران گرفته است. اما انجام دو مورد مذکور در واقع یعنی تلاش هر چه بیشتر برای جای­دادن روابط حاکم بر فن­آوری هسته­ای ایران تحت مقررات فنی و قانونی و خروج آن از عرصه سیاسی با پذیرش بازرسی بیشتر و دقیق­تر. ضمن این که ایران از این طریق موفق می­شود پرونده هسته­ای خود را مجدداً از بستر سیاسی خارج و در زمینه فنی به جریان بیندازد، برای کشوری که مدام تأکید می­کند برنامه هسته­ای صلح­آمیز دارد و در مذاکرات همواره بر شفاف­سازی تأکید کرده و ضمناً به نقطه خوبی از ثبات و امنیت برنامه­های خود رسیده، نباید باکی از بازرسی مکرر و دقیق­تر وجود داشته باشد؛ در عین حال برای اجرای آن و جلوگیری از سوء استفاده از آن باید بسیار هوشیار بود.

٨. امتیازاتی که ایران - گر چه فعلاً به صورت غیرالزام­آور - گرفته است:

اول. پذیرش حق و واقعیت غنی­سازی در نطنز؛

مسأله­ای که طبق قطعنامه شورای امنیت باید متوقف می­شد و حالا ٥+١ پذیرفته از مصوبه شورای امنیت عدول کند.

دوم.تحقیق و توسعه غنی­سازی در ایران بر روی ماشین­های سانتریفیوژ؛

امری که طرف غربی در دو مرحله مذاکرات شدیداً در مقابل آن مقاومت کرده و یکی از علل طولانی­شدن مذاکرات لوزان بود و حالا با تثبیت فردو به عنوان مرکزی تحقیقاتی، تضمین می­شود. این بخش بیانیه ضامن اصلی آینده برنامه هسته­ای ماست.

سوم. حفظ سایت فردو برای اهداف تحقیقاتی؛

در حالی که همواره اصرار بر تعطیلی تأسیسات فردو به عنوان مجموعه­ای با فن­آوری بسیار پیشرفته، بند ثابت خواسته­های طرف مقابل بود. این مرکز نشان درخشان توانایی دانشمندان ایرانی در تولید علم و فن­آوری هسته­ای است. اکنون با فعال ماندن ١٠٠٠ سانتریفیوژ در آن، امکان غنی­سازی سایر گازها برای مصارف دیگر محفوظ می­ماند.

چهارم. حفظ، بازطراحی و نوسازی آب سنگین اراک؛

پیش از این همواره بر پلمپ این نیروگاه ٤٠ مگاواتی اصرار می­شد. این نیروگاه برای تولید برق مناسب نیست و اتفاقاً با توجه به طول عمر و فرسودگی رآکتور تحقیقاتی تهران، انتقال تحقیقات به اراک و اعمال نوسازی در آن از پیش از این هم ضروری می ­نمود.

پنجم. مشارکت در همکاری­های بین­ المللی در حوزه انرژی هسته ­ای صلح­آمیز، همچنین در زمینه ایمنی و امنیت؛

این مشارکت تحریم علمی ایران را می­شکند و راه ورود محققان ایرانی را به پروژه­ها و محافل علمی بین­المللی می­گشاید. این اتفاق ظرفیت­های فراوان علمی و تأسیساتی تولید­شده در کشور را بیش از پیش شکوفا کرده، محمل صدور این دانش و فن­آوری را برای ایران فراهم می­کند. باید منتظر بود و دید که هیأت نمایندگی ما در انشای متن توافق نهایی، چه راهکاری جهت تضمین عملی این حق اتخاذ کرده و چگونه از طرف­های مذاکره اجرایی­شدن این حق را مطالبه می­کنند.

ششم. لغو بلافاصله تحریم­های اتحادیه اروپا؛

امری که در روال عادی چه بسا بیش از دو دهه طول می­کشید. از جمله می­توان به تحریم­های ناظر بر عراق در دوره صدام اشاره کرد که با گذشت بیش از ١٢ سال از تغییر حکومت در عراق نیز بعضاً همچنان پابرجا هستند.

هفتم. لغو تحریم­های شورای امنیت سازمان ملل در چارچوب قطعنامه­ای جدید؛

لغو شش قطعنامه با قطعنامه­ای جدید در تاریخ شورای امنیت بی­سابقه است. تمامی کشورهایی که مشمول فصل هفتم منشور سازمان ملل شده­اند، دیگر از آن خارج نشده و با اقدام نظامی مواجه شده­اند.

هشتم. توقف تحریم­های ایالات­متحده با شرایط خاص؛

البته باید بین تحریم­های رییس­ جمهور آمریکا و تحریم­ های کنگره تفاوت قائل شد و ضمناً دید چقدر می­توان بی­ طرفی و صداقت آژانس را در راستی­آزمایی تضمین کرد. بایسته است این مسأله به دقت تعقیب شود و بی­شک هیأت ایرانی در توافق نهایی با هوشیاری کامل به آن خواهد پرداخت.

فضای پیش رو:

٩. در این شرایط، جامعه مدنی می­تواند از چند طریق به صیانت از منافع ملی از نظر رسانه­ ای، سیاسی و فنی کمک کند. طبیعی است که از لحظه بعد از اعلام بیانیه همه مخالفین تمام تلاششان را برای به شکست کشاندن مذاکرات به کار خواهند بست و بر موافقان است تا پیکار نفس­گیری را برای اثبات ترجیح دیپلماسی بر تحریم و تهدید و جنگ به کار گیرند و منسجم عمل کنند:

اول. از نظر رسانه­ای باید آگاهی­سازی عمومی را برای جلوگیری از سوء استفاده عوام­فریبان جدی گرفت. بنا بر این شایسته است اهل فن - چه فیزیک­دانان هسته­ای، چه حقوق­دانان و چه صاحب­نظران علوم سیاسی و روابط بین­الملل - جوانب مختلف فنی و تخصصی مسأله را برای عموم شرح دهند تا نگرانی­های مردم جهت­گیری صحیحی پیدا کند و فضا از حالت دوقطبی و صدور احکام کلی خارج شود.

دوم. از نظر سیاست داخلی شایسته است ایرانیان داخل کشور نگران جوسازی و اعمال فشار طرف­های مذاکره بر روی هیأت نمایندگی ایرانی باشند. کار دیپلمات­ها وقتی سخت‌تر می­شود که بخواهند با حفظ امید به دیپلماسی در زیر فشارهای سیاسی و کارشناسی گوناگون، نهایت تلاششان را برای تعریف دقیق و جزئی از یک بازی برد-برد ارائه دهند. در این صورت ضمن هشدار نسبت به دشواری­های پیش رو، نباید دیپلمات­های خود را از داخل تحت فشار قرار دهیم. ایشان نیاز دارند به جای توضیح و توجیه برای ما، برای کارزار نهایی متمرکز و آماده باشند. شایسته است فارغ از گرایش­های سیاسی و سلایق فکری، حمایت از ایشان را دفاع از دیپلماسی بدانیم.

سوم. از نظر سیاست خارجی شایسته است ایرانیان خارج از کشور برای بی­اثر کردن یا لااقل کم­اثر کردن کارشکنی­ها و بحران‌آفرینی­های لابی­های ضدایرانی، فعال شوند. خوشبختانه در برخی از کشورها این لابی ایرانی شکل گرفته و به فعالیت سازنده در راستای منافع ملی همه ایرانیان - فارغ از مرام و مسلک سیاسی ایشان - مشغول هستند. اما متأسفانه به نظر می­رسد هنوز در بسیاری از کشورها، علیرغم حضور تعداد زیادی از ایرانیان در بخش­های تعیین­کننده و تأثیرگذار جامعه، لابی­های ایرانی یا هنوز شکل نگرفته­اند یا به قدر کافی و اثرگذار نتوانسته­اند توسعه پیدا کنند.

١٠. به نظر می­رسد، بازی برد-برد - به فرض حفظ تعهد همه طرف­های مذاکره - در چارچوب این بیانیه قابل دستیابی است:

اول. بازگرداندن راستی­ آزمایی­های فنی پرونده از شورای امنیت سازمان ملل به آژانس بین ­المللی انرژی اتمی، به عنوان بازگشت از عرصه سیاسی به حوزه فنی و حقوقی،

دوم. رفع تحریم­ها و فراهم ­آوردن شرایط مناسب برای همکاری برابر،

سوم. تضمین کلیه حقوق هسته­ای ایران در قبال پذیرش محدودیت­هایی در جهت شفاف­سازی و اطمینان­ سازی کامل از صلح ­آمیز بودن آن.

منبع: روزنامه اعتماد

انتهای پیام

دیدگاه شما