در باب بیانیه هسته ای مورد تفاهم بین ایران و کشورهای ٥+١ که روز ۱۳ فروردین قرائت شد، نکاتی چند قابل تأمل است. این نوشته در ابتدا گزارشی از رویکردهای رسانهای ارائه میدهد، سپس به تخمین شرایط سیاسی حاکم بر مذاکرات پرداخته، بعد از آن نکات فنی و حقوقی مندرج در متن بیانیه - و مؤکداً و صرفاً متن رسمی بیانیه - سوییس را به زبان ساده مرور کرده و بُرد طرفین را مورد تحلیل قرار میدهد و سرانجام پیشنهادهایی برای فضای پیش رو ارائه میکند. در تمام مراحل باید تأکید کرد که ما به محتوای واقعی مذاکرات دسترسی نداریم و لذا نمی توان با قاطعیت به اظهارنظر و موضعگیری پرداخت.
بُعد رسانه ای:
١. به نظر میرسد برخلاف اظهارات طرحشده در رسانههای اروپایی، عمده اظهارنظرها در ایران و ایالات متحده و اسراییل از پیش از اعلام بیانیه، آماده شده بودند. در فضای فارسی زبان، چه موافقانی که از پیش چشم امید به تفاهم، و چه مخالفانی که اساساً با هر نوع تفاهم سر ناسازگاری داشتند، گویی حکمشان را از پیش داده بودند، طوری که به جای تحلیل متن بیانیه، به یافتن شواهدی جهت اثبات نظر پیشینی خود پرداختند.
٢. جز متون رسمی، اظهارات بعدی طرفهای مذاکره، عمدتاً برای مصرف داخلی بیان میشود. اظهارنظرهای طرفهای غربی غالباً متوجه این نکته بود که ایران را از دستیابی به بمب دور کردهاند. در این بیانات نه دیگر اشارهای به بازرسی از مراکز نظامی بود و نه سخنی از عدم حق ایران برای غنیسازی. طبیعی است که این اظهارات به بزرگکردن امتیازهایی میپردازند که ایران داده است، یعنی چیزی مطابق انتظارات افکار عمومی مخاطب خودشان و این همان کاری است که طرف ایرانی هم با مخاطب داخلی خود میکند.
٣. به نظر میرسد رسانه های رسمی اسراییل و بخش مهمی از فضای رسانهای عربزبان، سوگوارانه این تفاهم را پیروزی ایران میدانند که هم حق غنیسازی خود را تثبیت کرده، هم به عنوان کشوری هستهای به رسمیت شناخته شده، هم تضمین مشارکت بین المللی برای تحقیقات و تأسیسات هسته ای خود به وجود آورده و هم با ورود به روند تعامل با غرب، قدرت منطقهای خود را گسترش داده است.
بُعد سیاسی:
٤. دستیابی به تفاهم فی نفسه برای طرفداران دیپلماسی در جهانِ اسیر افراط گرایان و جنگ طلبان، یک پیروزی است. تصور موج جوسازیها و دشمنی ها و بحران آفرینی ها در صورت شکست مذاکرات، مؤید این مدعاست. فارغ از تبعات مثبت اقتصادى و ثمرات مهم سیاسى بلند مدت براى نقش ایران در منطقه و عرصه بین الملل که پس از توافق نهایى حاصل خواهد شد و مجال بررسى مجزایى مىطلبد، خروج از فضای تهدید و تشنج سالهای پیش و دستیابی به جایگاهی برابر در مذاکره نسبت به قدرتهای جهانی، خود موفقیت چشمگیری برای دستگاه دیپلماسی ایران است. البته نباید از نظر دور داشت که بازیگران فعلی جهانی و شرایط منطقهای و بینالمللی نیز در ایجاد این فرصت نقش مهمی داشته اند.
٥. متن بیانیه فعلی برای هر دوطرف بُرد تلقی می شود، گرچه متن ایدهآل برای هیچکدام از طرفین نیست. بلکه محتوای آن صرفاً مطابق حداقلهای مرضیالطرفین جهت جلوگیری از شکست دیپلماسی بوده است. طرفین در پایان این هشت روز بر سر یک دو راهی بودند:
اول. ایران - با توجه به تجربه تلخ ده سال پیش (خلف وعده سه کشور اروپایی و کارشکنی آمریکا) - توافق یک مرحلهای میخواهد تا مجدداً با خلف وعده طرف مقابل مواجه نشود. اما با توجه به حجم موارد اختلاف و نکات مبهم، دستیابی به توافق یک مرحلهای در این دوره مقدور نبود؛
دوم. آمریکا - تحت فشارهای مخالفین (اعم از لابی اسرائیل، جبهه قدرتمند جمهوریخواهان کنگره و سنا و عربستان) - متنی الزامآور میخواست که بتواند کارآمدی مذاکرات را اثبات و روند مذاکرات را تا ژوئن تضمین کند و جلوی کارشکنیهای احتمالی از جمله تصویب تحریمهای جدید را بگیرد؛
پس باید متنی به دست میآمد که از طرفی اعتبار و اثر حقوقی نداشته و الزامآور نباشد تا ملاحظات ایران را تأمین کند و در عین حال دارای اعتبار و اثر سیاسی باشد تا ادامه دیپلماسی را موجه و ممکن سازد. بنا بر این تخطى از بیانیه در هیچ محکمه حقوق بینالملل قابل تعقیب حقوقى نیست، اما در عین حال نشان از عدم جدیت طرف خاطى در پیگیری سازنده مذاکرات دارد، به حیثیت سیاسى او صدمه میزند و میتواند عواقب سیاسى داشته باشد.
٦. به نظر میرسد هیأتهای نمایندگی کشورهای ٥+١ در ادامه این مذاکرات راه به مراتب سختتری از هیأت ایران پیش روی دارند، زیرا چنانچه پیداست هیأت مذاکره کننده ایرانی در قبول مندرجات تفاهم (اعم از بیانیه قرائتشده یا ضمایم محرمانه) با هماهنگی کامل تهران عمل کرده است و بنا بر این حفظ یکپارچگی داخلی در موضعگیری های رسمی با تدبیر رهبری قابل دسترسی است و اگر حتى همدلی وجود ندارد، میتوان از مواضع ائمه جمعه و رویکرد صداوسیما به یک همزبانی - دستکم در این مقطع - پی برد. در طرفهای مقابل، راضیکردن مخالفان و کنترل لابیهای قدرت و نفوذ اسراییل و کشورهای عربی مخالف این توافق، کار سادهای نیست و نمونه اعلای این دشواری را میتوان در گرفتاریهای دولت ایالات متحده مشاهده کرد. شاید وقوف به همین امر در لحن و تنظیم ظاهر بیانیه نیز دخیل بوده باشد.
بُعد فنی:
٧. امتیازاتی که ایران - گر چه فعلاً به صورت غیر الزام آور - داده است:
اول. محدودیت در سطح و ظرفیت غنی سازی؛
این که طرفهای مذاکره کننده نسبت به جوانب برنامه هستهای ما اطمینان پیدا میکنند، برای ایشان امتیاز مهمی است. اما واقعیت این است که نیاز واقعی ما به سوخت هستهای تأمین میشود. در حال حاضر ما نیازی فراتر از غنیسازی سهونیم درصد نداریم. نیاز نیروگاه بوشهر (به میزان سالانه ٣٠ تُن سوخت سهونیم در صد) تا سال ٢٠٢١ توسط سازنده نیروگاه تأمین میشود. از نظر تأمین سوخت لازم برای بعد از دوره اعمال محدودیت (ده سال) و کاهش تعداد سانتریفیوژها از ١٩٠٠٠ به بیش از ٥٠٠٠ نیز جای نگرانی نیست، زیرا با توجه به روند فعلی تحقیق و توسعه، ایران میتواند به آسانی در این بازه زمانی امکانات قویتر و پیشرفتهتری برای تأمین سوخت فراهم نماید و نیاز سوخت تنها نیروگاه خود را با تعداد سانترفیوژهای توافقشده به دست آورد.
بالاترین سطح غنی سازی مورد نیاز کشور که در گذشته مجبور شدیم - علیرغم عدم صرفه اقتصادی - به آن دست بزنیم غنیسازی ٢٠٪ بود. این سطح برای تأمین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران لازم بود که چند سال پیش قرار بود طبق توافق «ایران-ترکیه-برزیل» از خارج تأمین شود که چون به سرانجام نرسید، ناگزیر در داخل تولید کردیم و عملاً تا دستکم ده سال آینده هم نیازی به آن نداریم و نگهداری سوخت ٢٠٪ مازاد هم نه صرفه اقتصادی دارد و نه توجیه فنی. در نهایت از یاد نبریم که روزگاری طرف غربی با داشتن حتی ٢٠ سانتریفیوژ برای برنامه های صرفاً تحقیقاتی ما نیز مخالف بود.
دوم. تغییر کاربری سایت فردو از غنیسازی به مرکزی تحقیقاتی؛
محدودیت اعمالشده در مورد غنیسازی در فردو برای طرف غربی که نگران ابعاد فعالیتهای ایران فراتر از نیازهای صنعتی و تحقیقاتی است، امتیاز مهمی تلقی میشود. اما در عین حال با حفظ غنیسازی در نطنز و تضمین غنیسازی کافی برای مصرف کشور در آن مرکز، دیگر نیازی به تزریق گاز UF6 در فردو نداریم. بدین ترتیب سایت فوق پیشرفته فردو با ١٠٠٠ سانتریفیوژ برای اهداف پزشکی و غنیسازی پیشرفته گازهای دیگر در اختیار صنعت هستهای ایران میماند و علاوه بر این به عنوان مرکز تحقیقات هستهای به رسمیت شناخته میشود. با توجه به مطالبات پیشین که خواستار برچیدهشدن سایت فردو بود، این امتیاز مهمی است که عملاً طرف ایرانی به دست آورده.
سوم.منع تولید پلوتونیوم با قابلیت تسلیحاتی؛
برای طرفهای مذاکره که نگران نظامیشدن برنامه هستهای ایران هستند، امتیاز مهمی است. ولی در عین حال چون کاربردهای غیرنظامی پلوتونیوم خارج از نیاز و وسع فنآوری کشور است، درنتیجه جایگزینی رآکتور اراک با یک فنآوری که پلوتونیوم کمتری تولید کند برای ایران امتیاز منفی تلقی نمیشود. از این گذشته نگهداری پلوتونیوم دشوار و پرهزینه است، نه تنها خریدار قانونی چندانی در دنیا ندارد، بلکه برای نگهداری و انتقال آن باید متقبل هزینه هم شد.
چهارم. بازگشت به کد اصلاحی ٣.١ و اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی؛
برای طرف مذاکره که به عنوان مثال تا پیش از توافق ژنو هیچگاه نتوانسته بود بر تأسیسات اراک نظارت کند، این امتیاز بزرگی است که از ایران گرفته است. اما انجام دو مورد مذکور در واقع یعنی تلاش هر چه بیشتر برای جایدادن روابط حاکم بر فنآوری هستهای ایران تحت مقررات فنی و قانونی و خروج آن از عرصه سیاسی با پذیرش بازرسی بیشتر و دقیقتر. ضمن این که ایران از این طریق موفق میشود پرونده هستهای خود را مجدداً از بستر سیاسی خارج و در زمینه فنی به جریان بیندازد، برای کشوری که مدام تأکید میکند برنامه هستهای صلحآمیز دارد و در مذاکرات همواره بر شفافسازی تأکید کرده و ضمناً به نقطه خوبی از ثبات و امنیت برنامههای خود رسیده، نباید باکی از بازرسی مکرر و دقیقتر وجود داشته باشد؛ در عین حال برای اجرای آن و جلوگیری از سوء استفاده از آن باید بسیار هوشیار بود.
٨. امتیازاتی که ایران - گر چه فعلاً به صورت غیرالزامآور - گرفته است:
اول. پذیرش حق و واقعیت غنیسازی در نطنز؛
مسألهای که طبق قطعنامه شورای امنیت باید متوقف میشد و حالا ٥+١ پذیرفته از مصوبه شورای امنیت عدول کند.
دوم.تحقیق و توسعه غنیسازی در ایران بر روی ماشینهای سانتریفیوژ؛
امری که طرف غربی در دو مرحله مذاکرات شدیداً در مقابل آن مقاومت کرده و یکی از علل طولانیشدن مذاکرات لوزان بود و حالا با تثبیت فردو به عنوان مرکزی تحقیقاتی، تضمین میشود. این بخش بیانیه ضامن اصلی آینده برنامه هستهای ماست.
سوم. حفظ سایت فردو برای اهداف تحقیقاتی؛
در حالی که همواره اصرار بر تعطیلی تأسیسات فردو به عنوان مجموعهای با فنآوری بسیار پیشرفته، بند ثابت خواستههای طرف مقابل بود. این مرکز نشان درخشان توانایی دانشمندان ایرانی در تولید علم و فنآوری هستهای است. اکنون با فعال ماندن ١٠٠٠ سانتریفیوژ در آن، امکان غنیسازی سایر گازها برای مصارف دیگر محفوظ میماند.
چهارم. حفظ، بازطراحی و نوسازی آب سنگین اراک؛
پیش از این همواره بر پلمپ این نیروگاه ٤٠ مگاواتی اصرار میشد. این نیروگاه برای تولید برق مناسب نیست و اتفاقاً با توجه به طول عمر و فرسودگی رآکتور تحقیقاتی تهران، انتقال تحقیقات به اراک و اعمال نوسازی در آن از پیش از این هم ضروری می نمود.
پنجم. مشارکت در همکاریهای بین المللی در حوزه انرژی هسته ای صلحآمیز، همچنین در زمینه ایمنی و امنیت؛
این مشارکت تحریم علمی ایران را میشکند و راه ورود محققان ایرانی را به پروژهها و محافل علمی بینالمللی میگشاید. این اتفاق ظرفیتهای فراوان علمی و تأسیساتی تولیدشده در کشور را بیش از پیش شکوفا کرده، محمل صدور این دانش و فنآوری را برای ایران فراهم میکند. باید منتظر بود و دید که هیأت نمایندگی ما در انشای متن توافق نهایی، چه راهکاری جهت تضمین عملی این حق اتخاذ کرده و چگونه از طرفهای مذاکره اجراییشدن این حق را مطالبه میکنند.
ششم. لغو بلافاصله تحریمهای اتحادیه اروپا؛
امری که در روال عادی چه بسا بیش از دو دهه طول میکشید. از جمله میتوان به تحریمهای ناظر بر عراق در دوره صدام اشاره کرد که با گذشت بیش از ١٢ سال از تغییر حکومت در عراق نیز بعضاً همچنان پابرجا هستند.
هفتم. لغو تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل در چارچوب قطعنامهای جدید؛
لغو شش قطعنامه با قطعنامهای جدید در تاریخ شورای امنیت بیسابقه است. تمامی کشورهایی که مشمول فصل هفتم منشور سازمان ملل شدهاند، دیگر از آن خارج نشده و با اقدام نظامی مواجه شدهاند.
هشتم. توقف تحریمهای ایالاتمتحده با شرایط خاص؛
البته باید بین تحریمهای رییس جمهور آمریکا و تحریم های کنگره تفاوت قائل شد و ضمناً دید چقدر میتوان بی طرفی و صداقت آژانس را در راستیآزمایی تضمین کرد. بایسته است این مسأله به دقت تعقیب شود و بیشک هیأت ایرانی در توافق نهایی با هوشیاری کامل به آن خواهد پرداخت.
فضای پیش رو:
٩. در این شرایط، جامعه مدنی میتواند از چند طریق به صیانت از منافع ملی از نظر رسانه ای، سیاسی و فنی کمک کند. طبیعی است که از لحظه بعد از اعلام بیانیه همه مخالفین تمام تلاششان را برای به شکست کشاندن مذاکرات به کار خواهند بست و بر موافقان است تا پیکار نفسگیری را برای اثبات ترجیح دیپلماسی بر تحریم و تهدید و جنگ به کار گیرند و منسجم عمل کنند:
اول. از نظر رسانهای باید آگاهیسازی عمومی را برای جلوگیری از سوء استفاده عوامفریبان جدی گرفت. بنا بر این شایسته است اهل فن - چه فیزیکدانان هستهای، چه حقوقدانان و چه صاحبنظران علوم سیاسی و روابط بینالملل - جوانب مختلف فنی و تخصصی مسأله را برای عموم شرح دهند تا نگرانیهای مردم جهتگیری صحیحی پیدا کند و فضا از حالت دوقطبی و صدور احکام کلی خارج شود.
دوم. از نظر سیاست داخلی شایسته است ایرانیان داخل کشور نگران جوسازی و اعمال فشار طرفهای مذاکره بر روی هیأت نمایندگی ایرانی باشند. کار دیپلماتها وقتی سختتر میشود که بخواهند با حفظ امید به دیپلماسی در زیر فشارهای سیاسی و کارشناسی گوناگون، نهایت تلاششان را برای تعریف دقیق و جزئی از یک بازی برد-برد ارائه دهند. در این صورت ضمن هشدار نسبت به دشواریهای پیش رو، نباید دیپلماتهای خود را از داخل تحت فشار قرار دهیم. ایشان نیاز دارند به جای توضیح و توجیه برای ما، برای کارزار نهایی متمرکز و آماده باشند. شایسته است فارغ از گرایشهای سیاسی و سلایق فکری، حمایت از ایشان را دفاع از دیپلماسی بدانیم.
سوم. از نظر سیاست خارجی شایسته است ایرانیان خارج از کشور برای بیاثر کردن یا لااقل کماثر کردن کارشکنیها و بحرانآفرینیهای لابیهای ضدایرانی، فعال شوند. خوشبختانه در برخی از کشورها این لابی ایرانی شکل گرفته و به فعالیت سازنده در راستای منافع ملی همه ایرانیان - فارغ از مرام و مسلک سیاسی ایشان - مشغول هستند. اما متأسفانه به نظر میرسد هنوز در بسیاری از کشورها، علیرغم حضور تعداد زیادی از ایرانیان در بخشهای تعیینکننده و تأثیرگذار جامعه، لابیهای ایرانی یا هنوز شکل نگرفتهاند یا به قدر کافی و اثرگذار نتوانستهاند توسعه پیدا کنند.
١٠. به نظر میرسد، بازی برد-برد - به فرض حفظ تعهد همه طرفهای مذاکره - در چارچوب این بیانیه قابل دستیابی است:
اول. بازگرداندن راستی آزماییهای فنی پرونده از شورای امنیت سازمان ملل به آژانس بین المللی انرژی اتمی، به عنوان بازگشت از عرصه سیاسی به حوزه فنی و حقوقی،
دوم. رفع تحریمها و فراهم آوردن شرایط مناسب برای همکاری برابر،
سوم. تضمین کلیه حقوق هستهای ایران در قبال پذیرش محدودیتهایی در جهت شفافسازی و اطمینان سازی کامل از صلح آمیز بودن آن.
منبع: روزنامه اعتماد