به مناسبت سی و ششمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی کتابخانه ملی جهوری اسلامی ایران به مدت پنج روز نشست هایی را با موضوع «سقوط پهلوی نقدی از درون» بر گزار می کند. محتوای این نشست ها را صحبت های بعضی از منصوبین، مقامات و نزدیکان حکومت پهلوی تشکیل می دهد، که به کوشش حسین دهباشی مستند ساز ایرانی تهیه شده است.
به گزارش پایگاه خبری و اطلاع رسانی جماران، دومین روز این نشست با حضور علی یونسی، دستیار ویژه رئیس جمهور در امور اقوام و اقلیت های دینی و مذهبی و سید رضا صالحی امیری، رییس سازمان اسناد و کتابخانه ملی برگزار شد تا سقوط پهلوی را با موضوع عوامل نظامی و امنیتی با توجه به صحبت های مقامات دولت آن زمان بررسی کنند.
در ابتدا حجت الاسلام و المسلمین علی یونسی انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی را دو حادثه مهم قرن معاصر دانست و به دلایل دشواری تحلیل انقلاب اسلامی پرداخت و گفت: «امروز تحلیل انقلاب مشروطه برایمان آسان تر از تحلیل انقلاب اسلامی است؛ زیرا انقلاب مشروطه مسئله ای تاریخی شده و تحلیل مسائل تاریخی آسان تر از مسائل جاری است. درست است که رژیم شاه ساقط شده، ولی هنوز جزء مسائل جاری ماست و بسیاری از رهبران و نسل جوان دست اندرکار انقلاب هنوز هستند. از آنجا که هنوز به مسئله تاریخی تبدیل نشده؛ حب و بغض ها در فهم مسئله تأثیر دارد. اما تحلیل مسائل تاریخی از این نظر آسا ن است؛ چون حب و بغض در آن کمتر است و منافع افراد و گروه ها در آن تأثیر چندانی ندارد و علل واقعی آن به راحتی قابل بررسی است. بر این اساس، تحلیل انقلاب کاری دشوار است.»
دستیار ویژه رئیس جمهور در امور اقوام و اقلیت های دینی و مذهبی، ضمن تأکید بر یافتن علت اصلی حوادث اجتماعی اضافه کرد: «در علل سقوط و موفقیت حوادث مهم اجتماعی، باید همه عوامل خارجی و داخلی دخیل را دید، اما نمی توان برای همه این عوامل، اهمیت و سهم یکسان قائل شد. باید علت های فرعی را کنار گذاشت و در میان علل اصلی به علت العلل پرداخت. تا علت العلل را پیدا نکنیم؛ به تحلیل درست نخواهیم رسید. درست است که مسائل اجتماعی یک علت ندارند، اما گاهی همه علل وجود دارد، ولی آن اتفاق نمی افتد؛ به این دلیل که بود و نبود یک علت تأثیر حیاتی دارد و ما باید به دنبال آن بگردیم. معمولاً عادت داریم این علل را به گونه های علل فرهنگی، اقتصادی، نظامی، سیاسی، مدیریتی و مذهبی تقسیم بندی کنیم و بی تردید برای همه این ها شواهدی داریم. کسانی که می خواهند علت اصلی و حقیقت موضوع را بفهمند، دچار سرگردانی می شوند.»
وی افزود: «مسئله بسیار پیچیده است. نسلی که در انقلاب نبودند ممکن است با دیدن تظاهرات های باحرارت، علت آن را از ما بپرسند. شما نمی توانید آن ها را توجیه کنید. آنچه در ذهن شما می گذرد، به سادگی قابل انتقال به آن ها نیست.»
یونسی بر تحلیل همزمان علل سقوط پهلوی و علل ظهور انقلاب تأکید کرد و گفت: «باید سقوط رژیم پهلوی و ظهور انقلاب اسلامی را همزمان تحلیل کنیم؛ در غیر این صورت باعث اشتباه و بدفهمی می شویم. عده ای مایلند فقط به علل ظهور انقلاب توجه کنند و کمتر به دلایل سقوط رژیم شاه می پردازند. این دو مسئله مهم هستند و فهم هر یک بدون دیگری غیرممکن است.»
وی ادامه داد: «رژیم شاه در شرایطی ساقط شده که اکثر فلسفه ها و نظراتی که برای آن ذکر می شود، قابل توجیه نیست. کسانی که علل امنیتی و نظامی را در سقوط شاه مؤثر می دانند، می گویند ارتش ضعیف بوده یا ساواک خوب کار نکرده است. آن ها به دنبال نقاط ضعف سازمان های امنیتی مثل ارتش، شهربانی و ژاندارمری هستند؛ غافل از اینکه این ضعف ها در گذشته بسیار بیشتر بود و رژیم شاه در اوج قدرت ارتش و ساواک و رشد اطلاعاتی و امنیتی ساقط شد. ارتش شاه، ارتش برتر منطقه بود.»
وی تصریح کرد: «علل امنیتی، نظامی و انتظامی تأثیرگذار هستند، اما فقدانشان دلیل سقوط رژیم شاه نیست. با وجود کمک های آمریکا و اسرائیل، هیچکدام از این سازو کارها و ابزار قدرت و امنیت مؤثر واقع نشد و از قضا نتیجه معکوس داد. آرزوی شاه بود که یک ارتش نوین و مجهز بسازد. آمریکایی ها هم کم نگذاشتند و بهترین سلاح ها را در اختیار شاه قرار دادند و ارتش را ساختند. تنها تأثیر این اقدام، ترس کشورهای منطقه بود.»
حجت الاسلام یونسی خاطرنشان کرد: «شاه برای ماندن دو کمبود احساس می کرد و فکر می کرد اگر این دو مشکل را حل کند؛ برای همیشه سلطنتش تثبیت و به صورت موروثی حفظ می شود. نخست ارتش قوی و سازوکارهای امنیتی قوی، منسجم و منظم بود که آروزی همه کشورهای جهان سوم، داشتن بهترین وضعیت به لحاظ امنیتی و داشتن پشتوانه اقتدار بین المللی است که شاه با حمایت آمریکا و اسرائیل به این آرزو رسید و توانست به بهترین شکل، این ابزار و قدرت را به دست بیاورد. دوم حل عامه مردم بود. شاه فکر می کرد با نوسازی و تغییرات در جامعه که محصول انقلاب سفید است، مردم جدید و افکار جدید به وجود می آیند و به او تعلق خواهند داشت و دیگر وابسته به جریان های سنتی و سیاسی گذشته نخواهند بود. انقلاب سفید که بر اساس توصیه آمریکا در حوزه های اقتصادی، فرهنگی و اداری صورت گرفت، بی تردید تغییرات زیادی در جامعه ایجاد کرد. شاه فکر می کرد محصول این تغییرات اجتماعی از آن اوست و مردم از او رضایت دارند. او به دنبال رضایت مردم بود. بنابراین تصورش این بود که با جلب رضایت مردم و سازوکار قدرت قوی، دیگر خطری او را تهدید نخواهد کرد. آن جشن های 2500 ساله به نظر شاه، معنایش این بود که وقتش رسیده خود را نه فقط به عنوان شاه قرن بیستم، بلکه به عنوان شاه شاهان و شاه تاریخی ایران، با بنیان گذاری شاهنشاهی در ایران پیوند بزند. یعنی یک پشتوانه فلسفی، تاریخی و ناسیونالیستی برای خود ایجاد کند. می گفت اقتدار سلطنتی من خواست تاریخی ایرانیان است. من تنها و بی ریشه نیستم. این حرف هایش درست بود. خود پهلوی بی ریشه بودند، اما سلطنت همیشه در ایران ریشه دار بود، اما این همه ی چیزی نبود که شاه فکر می کرد. شاه در اوج همه موفقیت هایش سقوط کرد. حوزه های اقتصادی، فرهنگی، نظامی، امنیتی و بین المللی همه در اوج بودند، اما بعد از پیدا شدن یک عامل عمده همان نقاط قوت به نقاط ضعف تبدیل شدند.»
وی افزود: «طبق نظر صاحب نظران اقتصاد، تمام شاخص های اقتصادی سال 56 در بهترین وضعیت بود. از نظر امنیتی هم در ذهن جامعه و هم در واقعیت، در بهترین وضعیت بود. در ذهن جامعه قدرت شاه بیش از واقعیت جا افتاده بود. مردم ایران باورشان این بود که از هر سه نفر یک نفر عضو ساواک است و ساواک بر همه امور تسلط دارد. شاه هم در عمل توانسته بود، این سیستم را ایجاد کند.»
یونسی با طرح این پرسش که چرا پهلوی در اوج قدرت اقتصادی، نظامی و فرهنگی سقوط کرد؟ خاطرنشان کرد: «ممکن است برخی این گونه بگویند که قدرت انقلاب قوی تر بود، اما این ساده کردن مسئله است. باید خود این مسئله را تحلیل کرد که چگونه انقلاب از یک حرکت ساده قم به یک حرکت عظیم عمومی تبدیل شد؟ امام قدرتی جز مردم نداشت. چطور شد مردم در مدت کمی انقلابی شدند؟ این بحث بسیار مهمی است. انقلابیون و شاه هر یک تحلیلی ارائه دادند. شاه عمدتاً علت سقوط خود را به انگلیسی ها نسبت می داد. یک عده هم آمریکا را علت این امر می دانند. این ساده سازی همان توهمی است که ما ایرانی ها گرفتارش هستیم. شاه نمی خواست ضعف های خود را بفهمد و به گردن انگلیسی ها می انداخت.»
وی به تحلیل نقاط ضعف رژیم پهلوی پرداخت و گفت: «اگر چنانچه رژیم شاه به یک یا دو نکته توجه می کرد، هم انقلاب اتفاق نمی افتاد و هم رژیم شاه از بین نمی رفت. کافی بود شاه نخبگان و خبرگان جامعه و کسانی را که به نوعی از مردم نمایندگی می کردند، در خوب و بد اداره کشو دخالت می داد. جریان های سیاسی، اجتماعی، مذهبی و قومی را مشارکت می داد. اگر در دولت اجازه نمی داد و تحمل این را نداشت؛ حداقل در مجلس به آن ها میدان می داد تا همه جریان های اجتماعی احساس کنند در حکومت سهیم هستند و یک جا حرفشان را می زنند و هم به نوعی نسبت به دولت، احساس مالکیت می کردند.»
وی بر بدبینی شاه به عنوان عاملی مهم تأکید کرد و ادامه داد: «شاه بعد از شکست های متوالی از مذهبی ها، مصدق، حزب توده، گروه های چریکی و گروه های مختلف سیاسی، دچار یک عقده و بیماری شده بود که نمی توانست به هیچکس اعتماد کند و آمریکایی ها این بیماری را تشدید کردند. بعد از کودتای 28 مرداد گفتند خودت مملکتت را اداره کن. چرا حکومت را به دیگران بدهی و سلطنت دست تو باشد؟ دولت و نظام را یکدست کن تا بتوانی آن را مدیریت کنی. همانطور که ارتش را کاملاً گزینشی و فرماندهی کرده ای، باید در کل سیستم اداری چنین کنی. برای ایجاد یک نظام صد در صد هماهنگ باید نماینده ها را خودت ا نتخاب کنی و سفارش کن کسانی رأی بیاورند که با شما هماهنگ هستند. فردی را به عنوان نخست وزیر انتخاب کن که صد در صد مجری دستورات شماست. نخست وزیر و اعضای کابینه با شما هماهنگ باشند. در قوه قضائیه هم همین اتفاق افتاد. قدرت را از دادگستری به دادگاه نظامی داد و همه قوا یکپارچه شدند.»
یونسی با تأکید بر نخبه زدایی به عنوان یکی از عوامل سقوط پهلوی تصریح کرد: « در قدم بعدی نخبه زدایی در ایران صورت گرفت؛ یعنی همه محصول توسعه کشور و همه صاحب نظران، حتی از رژیم و اطرافیان شاه، به تدریج کنار زده شدند. همواره تبلیغ می شد که شاه بهتر و بیشتر از همه می فهمد و مغز مافوق است. آنقدر تبلیغ شده بود که عوام باور کرده بودند. کسانی هم که در سیستم بودند اگر غیر از این فکر می کردند؛ قدرت ابراز نداشتند. شاه به ظاهر موفق شد یک نظام یکپارچه هماهنگ سرسپرده و دلسپرده ایجاد کند و هیچ منتقد دلسوز و هیچ معترض داخلی و خارجی تحمل نمی شد، زندانی یا تبعید می شد. اگر شاه هدفش ایجاد نظامی با این ویژگی ها قرار داده بود؛ موفق شد. کاملاً امنیت برقرار بود. وضعیت اقتصادی و رابطه با خارج نسبتاً خوب بود. فرهنگ اجتماعی و دینی تبلیغ می شد. احزاب و گروه های سیاسی مخالف هم شکست خورده بودند. گروه های مسلح مخالف و مبارز هم در تئوری و هم در عمل شکست خورده بودند. اصلاً فکر نمی کردند از یک روحانی تبعیدی در نجف، موج عظیمی همه چیز را تحت تأثیر قرار دهد.»
وی افزود: «وقتی یک نظام همه خواص جامعه را کنار بزند؛ خطر این است که هیچکس برای دفاع از آن احساس مسئولیت نمی کند. اولاً خواص شروع به توجیه عوام می کنند و این اتفاق افتاد. هیچ یک از خواص به دلیل فشار، حاضر به کمک رژیم نبودند. نه مذهبی ها نه احزاب چپ و راست و نه انقلابیون هیچکدام کنار شاه نبودند. یکی از ابزارهای قدرت شاه ارتش بود که امام توانست آن را جذب کند و ابزار دوم مردم که توسط خواص توجیه و با پیام های امام جذب شدند و شاه فرو ریخت. هیچکس برای شاه مویه نکرد. چون کسی را برای خودش باقی نگذاشته بود.»
وی در پایان گفت: «اگر شاه حتی خواص را در استبدادش مشارکت می داد؛ این گونه نمی شد و همه با او همکاری می کردند. کسی باقی نمانده بود که از شاه دفاع کند. شاه هم به همه حتی همسرش بدبین بود. شاه خطر اصلی را نخبگان می دانست. بله خطر اصلی نخبگان هستند؛ اگر در حاشیه باشند. اما اگر در متن بودند؛ مشارکت می کردند. هر رژیمی چنین کند از بحران جدی و انقلاب ها جلوگیری می کند. چنانچه حکومتی بخواهد همه را کنار بگذارد، قائم به شخص باشد و منافع خود را از خواص جدا کند؛ عوام هم دیر یا زود از دست می روند.»
به گزارش جماران، در ادامه این نشست دکتر صالحی امیری با اشاره به اینکه سقوط پهلوی محصول دوگانه ها است، اظهار کرد: در حوزه های مختلف دوگانه ها و پارادوکس ها بود که پهلوی را به سقوط رساند. این دوگانه ها را می توان در حوزه های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، امنیتی و نظامی وسیاسی دید.
وی در توضیح این دوگانگی ها اظهار کرد: در حوزه اقتصادی طبقه فربه و غنی که در اقلیت و طبقه فقیری که در اقلیت هستند. در حوزه سیاسی یک اقلیت کم سواد و مستبد در راس و نخبگان در حاشیه، انزوا و زندان هستند.
رئیس کتابخانه ملی دوگانگی در حوزه فرهنگی را ناشی از تقابل دو فرهنگ سنتی و مدرنیته خواند و افزود: ورود مدرنیته در ایران با سرعتی که پهلوی ایجاد کرده بود در برابر فرهنگ دو هزار و پانصد ساله مردم ایران اوج تضاد فرهنگ غربی و مردمی در ایران بود.
صالحی امیری ادامه داد: در حوزه نظامی پهلوی اصولا قائل به قدرت سخت بود و از قدرت نرم استفاده ای نمی کرد. اعتماد، انسجام، رضایت و همگرایی ملی در نظام پهلوی جای نداشت و چون پهلوی به این معتقد نبود که قدرت باید از پای صندوق ها، از درون جامعه و از پیشاهنگی نخبگان بیرون بیاید، در نتیجه پهلوی در چنبره قدرت سخت گرفتار شد. در واقع قدرت سخت در شرایط سخت به داد پهلوی نرسید.
وی در ادامه با بیان اینکه پهلوی حمایت خارجی را از حمایت داخلی میدانست، اظهار کرد: شاه بر قدرت بیرونی بیشتر از قدرت درونی تاکید می کرد، به همین دلیل خود را نیازمند نخبگان، دانشگاهیان و مردم نمی دانست و حمایت خارجی را در اکثریت تعریف کرد و این حمایت خارجی در شرایط خارجی به کمک پهلوی نیامد.
رییس سازمان اسناد و کتابخانه ملی سومین عامل سقوط پهلوی را مقابله ارزش های گروه حاکم با ارزش های جامعه دانست و گفت: روحانیت طبقه مقبول و تاثیرگذار در جامعه بود. مقابله جدی شاه و روحانیت برای مردم نا خوشایند بود؛ چرا که مفهموم حوزه برای مردم به معنای یک نهاد دینی است نه فقط به یک پایگاه عادی.
صالحی دلیل مقابله شاه و روحانیت را در عدم درک صحیح پهلوی از مدرنیته دانست و ادامه داد: می شد جامعه مدرن باشد ولی با ارزش های جامعه مقابله نکرد. کج فهمی که در پهلوی اول و دوم وجود داشت. پهلوی نتوانست بین مدرنیته و نهاد دین رابطه برقرار کند و این از عوامل مهم سقوط آنها بود.
وی با اشاره به اینکه عدم انتقاد از دیگر عوامل مهم در سقوط پهلوی است، اظهار کرد: پهلوی نقد را در جامعه تعطیل کرد و این عدم انتقاد باعث بسته شدن فضا و بسته شدن فضا باعث ایجاد استبداد می شود. در فضایی که نقد نباشد افراد احساس می کنند بدون عیب هستند. تجربه تاریخی نشان داده است که محصول استبداد فروپاشی است.
صالحی امیری ادامه داد: تخت مشروعیت پهلوی با یک تکان از حرکت های خیابانی فرو ریخت چرا که فربگی استبداد در مقابل قدرت اجتماعی ناچیز است.
رییس سازمان اسناد و کتابخانه ملی با بیان این توضیح که انسجام پهلوی انسجام مکانیکی بود، گفت: ما دو نوع انسجام داریم یکی انسجام ارگانیکی که مبتنی بر باورها، ارزشها و منافع جامعه که باعث متحد شدن جامعه می شود. دیگری انسجام مکانیکی هست که متکی بر زور و باید است.
سید رضا صالحی امیری در پایان گفت: پهلوی دوم در فضای انسجام مکانیکی زیست می کرد بدون اینکه بداند انسجام مکانیکی با کمترین تکانی فرو میریزد. این اتفاقی که بود که در مصرو لیبی هم افتاد. انسجام ارگانیکی انسجامی بود که امام در جامعه ایجاد کرد.