جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

آرمان ذاکری در همایش آیین روشنگری:

مذهب علیه مذهب، چرا اکنون ؟ مذهب نیاز به پژوهش و جامعه شناسی دارد

همچنان باید مذهب موضوع اندیشه و تحلیلی قرار بگیرد. چون حتی وقتی مذهب را از پنچره بیرون کنیم از دیوار وارد شده و تاثیر خودش را در زندگی همه ما خواهد گذاشت. درک خشونت گرا از مذهب امروزه در جهان برافروخته شده است. جنگ مذهب علیه مذهب در حوزه نظامی نیست بلکه در حوزه اعتقادات است. حتی اگر ما معتقد به این باشیم که امروز جنگ مذهب علیه مذهب وجود ندارد بر ماست که به عنوان روشنفکر این جنگ را به راه بیاندازیم تا خشونت مذهبی را به حاشیه ببریم و اجازه ندهیم که بر اساس مذهب هویت هایی در جهان شکل بگیرند که خشونت ، اقتدارگرایی مذهبی و خذف را توجیه کنند . و راهی جز بازگشت به مذهب و ایجاد تغییر در مذهب و داشتن بینش انتقادی در مذهب نداریم.

کد خبر: ۶۶۸۳۹
مذهب علیه مذهب، چرا اکنون ؟ مذهب نیاز به پژوهش و جامعه شناسی دارد

آرمان ذاکری گفت:هر گونه وضع موجود را به دلیل باور به تفکر انتقادی، نفی می کند و دعوت می کند حتی در یقین هایش مدام شک کنیم. تا اسیر قطعیت هایی که انسان را در وضع موجود ثابت نگه می دارد نشویم. تا منجر به دگم هایی که غیرقابل تغییر می شوند و منجر به خشونت می شوند نشویم.

به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، آرمان ذاکری فعال دانشجویی ودانشجوی دوره دکتری جامعه شناسی در همایش آیین روشنگری بزرگداشت دکتر علی شریعتی در تالار شهید چمران دانشکده فنی دانشگاه تهران در سخنرانی خود با عنوان «مذهب علیه مذهب چرا اکنون؟» اظهار کرد: قبل از اینکه به این پرسش پاسخ دهیم که کدامیک از ایده های شریعتی در طزمذهب علیه مذهب دکتر شریعتی به درد جامعه امروز می خورد و کدام ها محصول و مورد مصرف دوره خودش بوده و اکنون تاریخ مصرف آن گذشته است، باید توصیفی از شرایط اکنون جامعه خودمان و جامعه جهانی در ارتباط با نقش و جایگاه مذهب داشته باشیم.

وی افزود: بعد از رنسانس و تحت تاثیر آن، انقلاب فرانسه و دوران روشنگری، در آغاز قرن بیستم خیلی از روشنفکران فکر می کردند که این قرن عقلانیت خواهد بود. عقلانیتی که بشر را در مرکز قرار می دهد. بشری که می تواند خودش را بشناسد و نیازی به دین نمی بیند. دین رفته رفته از جوامع عقب نشینی خواهد کرد و عقل جای دین را خواهد گرفت. به همین سبب در بیشتر صحبت های انان سخن از افیون زدایی از جهان و از بین رفتن اقتدار دین است. این فضا در ابتدای دهه های 1920 تا 1960 در جامعه اروپا به عنوان زاویه دید مسلطی مطرح است. آثار مختلفی مبنی بر اینکه دین اهمیت خود را از دست می‌دهد، نوشته می‌شود. از دهه 70 میلادی به بعد این درک سنتی از موقعیت دین به چالش کشیده می‌شود. از سویی شاهد بازگشت جریان‌ها و جنبش‌های دینی در اروپای بعد از جنگ جهانی می شوند. اروپای زخمی و آسیب دیده از جنگ است و مساله معنی دارد. از دهه 70 میلادی به بعد جریانهایی در اروپا به دنبال معنی دین هستند. همین مساله باعث می شود که جامعه شناسان بسیاری در آثارشان صحبت از بازگشت دین می‌‌کنند.

ذاکری در ادامه سخنرانی خود با تحلیل جامعه شناختی تاریخچه معاصر نگرش به دین، افزود: بعد از شکست دولت های ملی ناصر در مصر و مصدق در ایران خلاء هویتی در کشورهای اسلامی شرقی شکل می گیرد و در پاسخ به این خلاء اشکال مختلف اسلامگرایی رشد می کند و با رشد اشکال مختلف اسلامگرایی باز این ایده به چالش کشیده می شود که گویا قرار نیست مذهب به حاشیه رانده شود و به کناری گذاشته شود. این اتفاق در ادامه جای خود را به جریانات بنیادگرا می دهد. جریان های بنیاد گرا با خشونت مذهبی آرام آرام از دهه80میلادی سر بر می آورند. از القاعده و طالبان گرفته تا شکل های جدید آن به اسم های داعش و النصره سر بر می‌آوردند و کاملا این نکته را یاد آور می شوند که قرن 21 قرار نیست قرن عقب نشینی مذهب باشد. قرار است قرن 21 قرن هویت‌ها باشد. مذهب‌ها در طول تاریخ یکی از منابع پاسخگویی به مساله هویت بوده اند. نسل دوم و سوم مسلمانان مهاجر و اقلیت‌های دینی در جوامع اروپایی چالش آفرین می شوند. با توجه به انسجامی که دارند در فرهنگ جوامع اروپایی جذب و هضم نمی شوند و می توانند برای فرهنگ اروپایی چالش آفرین باشند. در سال 1989 سه دختر مسلمان به خاطر رعایت حجاب اسلامی از مدرسه اخراج می شوند و این مساله به شدت در جامعه فرانسه چالش برانگیز می شود. برای اولین بار است که در جامعه فرانسه اتفاقی می افتد که لاییسیته فرانسه که به جدایی دین از دولت دعوت می کرد در مقابل اصل آزادی قرار می‌گیرد. آزادی که آرمان انقلاب فرانسه بود در مقابل اصل لاییسیته به چالش کشیده می شود. آن هنگام است که مسلمانان می آیند و ادعا می کنند به چه دلیل نباید هیچ نماد دینی در مجامع و اماکن عمومی حضور نداشته باشد. در 2004 در فرانسه قانونی در این رابطه تصویب می شود و در 2010 در سوییس این موضوع و ساخت مناره برای مساجد دوباره چالشی نو می آفریند. این مساله به رای جامعه سوییس گذاشته می شود و جامعه سوییس به ساختن مناره در مساجد مسلمانان نه می گوید. روشنفکران آن کشور به این مساله می پردازد که مردم یک کشور چگونه فاشیست می شوند و به این می اندیشند که دعوای میان لاییسیته و آزادی را چگونه باید حل کرد. اسلام هراسی همچنان ادامه پیدا می کند و دپارتمان های مطالعات اسلامی در جاهای مختلفی تشکیل شده و آثار زیادی در این خصوص در مورد مطالعه دین تولید می شود.

این پژوهشگر جامعه شناسی با اشاره به نتیجه پژوهشها و تحقیقات جامعه شناختی دین، دو فرایند در جامعه ایران قابل رویت است که در سالهای اخیر به موازات هم دنبال شده است. سیاست قدسی سازی توسط حکومت در 35 سال اخیر دنبال شده است و در تقویم به چند برابر افزایش یافته است. در زمان قبل از انقلاب حدود 30 زمان مذهبی داشتیم که الان به بیش از 60 مورد افزایش یافته است. زمانهایی مذهبی متولد می شوند که تا دیروز مذهبی نبودند و امروز مذهبی می شوند و دست کم برای بخشهایی از جامعه بعد مذهبی دارند. از طرفی دیگر سیاست قدسی سازی هم زمان در جامعه پیگیری می شود. حدود 40 درصد مساجدی که در جامعه ایران ساخته شده مربوط به بعد از انقلاب است. 16 درصد مکانهای زیارتی ما مربوط به بعد از انقلاب است. آمار نشان می دهد که سیاست قدسی سازی زمان و مکان به صورت گسترده درجامعه ما دنبال شده و در حال پیشبرد بوده است. جامعه گاه با این سیاست ها همگام بوده اند و گاه واکنشی منفی به این مساله نشان داده است. آنچه که مهم است باید بدانیم به موازات سیر این روندها بر خلاف تصوری که بعضی از روشنفکران ما دارند مناسکی مثل زیارت، عزاداری و نذر و نیاز در دهه 80 زیادتر از گذشته شده است. تعداد کسانی که در عزاداری ها شرکت می کنند و در مناسک مذهبی حضور می یابند بر اساس نظرسنجی هایی که در پژوهش های علمی جامعه شناسی انجام شده است، نشان از افزایش این آمار در سالهای اخیر دارد.

نویسنده کتاب مواجهه با علوم اجتماعی در متن سنت‌های شیعی افزود: گفتن اینکه مذهب در جامعه ایران به افول رفته است و یا جامعه ایران جامعه ای کاملا مذهبی است هر دو تقلیل گرایانه است. جامعه ایران با روندهای پیچیده موازی هم روبرو است و به همین دلیل تحلیل آن نیازمند استفاده از مفاهیم بیشتری است.

وی با بیان اینکه شریعتی 40 سال پیش درس مهمی به ما داد، افزود: مذهب به عنوان یکی از مهمترین پارامترهای اثر گذار در عرصه‌های سیاسی و مذهبی باید مورد مطالعه جدی قرار بگیرد. شریعتی در آن زمان از روشنفکران حتی سکولار دعوت می کند و می گوید اگر چه شما اعتقادی به مذهب ندارید، ناگزیر از پرداختن به مساله مذهب هستید. باید مذهب را موضوع اندیشه قرار دهید.

ذاکری با اشاره به اهمیت و نقش مذهب در جامعه ادامه داد: نه تنها از موضع حکومت مذهبی، سیاست گذاری امر قدسی و حاکمیت سیاست های مذهبی، بلکه به خاطر پاسخی که خود جامعه ما امروز در دین، زیارت، نذر و نیاز و معنویت های جدید و خلق مکان های جدید مذهبی جستجو می کند، مذهب نیاز به پزوهش و جامعه شناسی دارد. در پایان‌نامه هایی که اخیرا کار شده اند به ما نشان می دهند که مردم ما خودشان دیواری را در شهریار به عنوان مکان مذهبی ایجاد می کنند و آن دیوار را زیارت می کنند. مزار یکی از شهدا تبدیل به مکان زیارتی به عنوان امامزاده شده است. رمالی، دعانویسی و خرافه در جامعه ما در حال رشد است. بنا براین به هیچ عنوان نمی توانیم از کاهش اهمیت مذهب در جامعه سخن بگوییم. اگر چه شاید بشود از تغییر شکل و نوع اثرگذاری مذهب در جامعه صحبت کرد.

وی در ادامه تبیین پاسخ به سوال مذهب علیه مذهب چرا اکنون، اظهار کرد: برای پاسخ به این پرسش در جامعه امروز ناگزیریم تا بعد از 40 سال به «مذهب علیه مذهب» شریعتی برگردیم و توضیحی ارائه دهیم مبنی بر اینکه شریعتی مذهب علیه مذهب را در چه فضایی طرح می کند و بحث شریعتی در مذهب علیه مذهب چیست. سخنرانی مذهب علیه مذهب در سال 1349 انجام می شود و در آبان 1350 در حسینه ارشاد تشیع صفوی و تشیع علوی را مطرح می کند. تم مذهب علیه مذهب شریعتی برای سالها زمینه مهمی در آثار شریعی است که همواره حضور داشته است و تا سال 56 هم ایده مذهب علیه مذهب را پیگیری می کند. در مجموعه متونی که شریعتی از سالهای 54-56 نوشته است نیز مذهب علیه مذهب یک محور محسوب می شود. در آثار شریعتی تم اساسی دین است و اگر از سیاست هم سخنی می زند به میانجی‌گری دین است. شریعتی در جهت گیری طبقاتی اسلام بعد از متن مذهب علیه مذهب به این مساله اشاره می کند که اگر نتوانیم همچنان به نزاع مذهب علیه مذهب پاسخ دهیم و نتوانیم پاسخی شایسته برای این موضوع فراهم کنیم، هر حرکتی که بکنیم عقیم خواهد بود و مارا به مقصدی که می خواهیم نخواهد رساند.

این پژوهشگر اجتماعی با بیان اینکه شریعتی در شرایطی دغدغه مذهب علیه مذهب را مطرح می کند که به فکر کمتر کسی خطور می کرد که ممکن است حکومتی مذهبی بر اساس مذهب شکل گیرد و پیش بینی شریعتی کاملا قابل تامل است. شریعتی در قسمتی از متن « جهت‌گیری طبقاتی اسلام» می گوید: من از اسلامِ استعمارزده سخن می‌گویم، و هیچ نیرویی در دنیا، به اندازه‌ی اسلام، قربانی‌ استعمار نشده است. بنابراین، همه‌ی روشنفکران کشورهای اسلامی، باید، یک جنگِ آزادی‌بخش، برای نجاتِ خودِ اسلام آغاز کنند، که اسلام آزاد بشود، خودِ اسلام نجات پیدا کند، نه این‌که مسلمان‌ها نجات پیدا کنند. اگر مسلمان‌ها نجات پیدا کنند، و اسلام زندانی باشد، باز دو مرتبه می‌افتند در داخلِ زندانِ "ارتجاع"، و باید دائماً بروند و برگردند، مثل آنچه می‌بینیم، یا از اسلام کنار می‌روند، و دنبالِ یک ایدئولوژی‌ی دیگر می‌روند، و باز به دنبالِ یک جای دیگر می‌افتند. بنابراین، جنگِ آزادی‌بخشِ ضداستعماری، یک جنگِ "اسلام"ی است، نه "مسلمان"ی (ملت‌های اسلامی یا طبقاتِ اسلامی، یا توده‌های اسلامی)، خودِ اسلام باید از زندانِ قرن‌ها پیش نجات پیدا کند. بزرگ‌ترین راهِ نجاتِ مسلمان‌ها و مردم و انسان‌ها و توده‌ها، نجات دادنِ خودِ اسلام است از زندانِ یک گروهِ مشخصی، که آگاه یا ناآگاه، به "قدرتِ زمان"، و "طبقه‌ی حاکمه"، و به هر حال، "پول"، وابسته است. تا وقتی که، "دین"، از "پول"، تغذیه کند، مسلماً، خادمِ پول است، خادمِ مردم نیست، و مردم را، به صورتِ "رعیتِ" دین، نگاه می‌دارد (یعنی عوام)، نه نجات‌یافته‌ی دین!..."(مجموعه آثار ۱۰ / جهت‌گیری طبقاتی اسلام / ص ۱۵۳) این مساله ای بسیار مهم است از آن جهت که دکتر شریعتی در آن زمان پیش بینی می کرده و با به قدرت رسیدن جریانات بنیادگرا مشخص می شود که دست کم گرفتن مساله مذهب توسط روشنفکران مساله ای نیست که بشود به راحتی از آن گذشت.

وی ادامه داد: شریعتی در مذهب علیه مذهب بر اساس تحلیلی که از جامعه شناسی دین داشته اولین مساله ای که مطرح می کند این است که ما در تاریخ جامعه بدون دین نداشته ایم. همه جوامع جوامعی بوده اند که به نحوی دین و مذهب داشتند. در همین سخنرانی به دورکیم رفرنس می دهد و بر اساس آشنایی که با ادیان دارد معتقد است هیچ جامعه غیر مذهبی نداشته ایم. با اینکه در جوامعی انسان های غیر مذهبی داشته ایم ولی این منجر به تشکیل جامعه تهی از مذهب نشده است. بر این اساس وارد بحث درون دینی تر می شود و می گوید ما شاهد دعوای مذهب با غیر مذهب نبوده ایم. معنی کفر در تاریخ بی مذهبی نیست. بلکه مذهبی دیگر است که از سوی مذهبی دیگر کفر خوانده می شود. پس ما در تاریخ شاهد جنگ دین با غیر دین نبوده ایم. بعد وارد گفتگو با روشنفکران عصر روشنگری می شود و تایید می کند که گونه ای از دین افیون توده هاست و گونه ای از دین را در تاثیرگذاری در تحولات اجتماعی ناکارمد می داند. و شریعتی معتقد است چنین دینی به خاطر تسلط در طول تاریخ، مورد مطالعه روشنفکران عصر روشنگری بوده و لاجرم اتلاق چنین تعابیری به دین را گریزناپذیر می داند.

به گزارش جماران، آرمان ذاکری با بیان اینکه شریعتی معتقد بوده است که دینی که از آن سخن می گوید بروز و ظهور چندانی نداشته است، افزود: شریعتی می گوید من به عنوان یک روشنفکر از دینی سخن نمی گویم که در گذشته تحقق داشته است. و به دین ترتیب از دینی که سخن از آن می گوید در مقابل دین تاریخی دفاع می کند. وقتی شریعتی از دینی صحبت می کند که میخواهد در مقابل دین تاریخی موضع بگیرد، منظورش ارجاع به چیزی در تاریخ نیست. شریعتی اتوپیایی می سازد که بیرون از تاریخ قرار دارد. شاید یکی از انتقاداتی که به شریعتی وارد می شود این است که الگوهای دینی را که می خواهد خارج از تاریخ قرار دهد، از درون دین انتخاب می کند. ارجاعات شریعتی اکثرا شخصیت هایی هستند که ظهور و بروز تاریخی داشته اند و این باعث این استنیاط می شود که او در مذهب علیه مذهب به نقطه تاریخی خاصی در مذهب علیه مذهب اشاره می کند. ولی وقتی مذهب علیه مذهب شریعتی را می خوانیم می بینیم شریعتی می گوید منظورم اتوپیایی نیست که در گذشته وجود داشته است و قرار است در آینده به این گذشته مشخص رجوع کنیم.

این فعال دانشجویی ادامه داد: شریعتی در متن تشیع علوی تشیع صفوی، در بخش تشیع صفوی، تفکیکی بین نهضت و نظام قائل می شود و می گوید: درست در لحظه ای که موقعیت اسلام از موقعیت نهضت خارج و تبدیل به نظام می شود، دچار دگم هایی می شود که می خواهند وضع موجود را سامان دهند و توجیه کنند و در حالت نظام مستقر قرار بگیرند، درست در این لحظه اسلام شکست می خورد. شیعه هم درست در زمانی که همه این پیروزی ها را به دست آورد شکست خورد. شریعتی در سال 1350 تبدیل نهضت به نظام و لحظه خروج مذهب از نهضت را به عنوان شکست تعبیر کرده است و نسبت به آن هشدار داده است. به این دلیل که به نام اسلام در کشورهای مختلف تشکیل خلافت و نظام داده می شود. و این ارزشی است که همچنان بحث شریعتی در بازگشت به مذهب و بازگشت مذهب علیه مذهب دارد.

این سخنران همایش آیین روشنگری و بزرگداشت علی شریعتی با بیان اینکه شریعتی بینش انتقادی را در متن تفکر مذهبی قرار می دهد، افزود: این بسیار کار سختی است. شاید یکی از مشکلات و موانع فراگیر شدن تفکر روشنفکری دینی این است به طور عمومی جامعه، مومنان به دنبال یقین و ثباتی هستند که از شک و تردید دور شوند، مجموعه ای از هستی شناسی و درکی از انسان بدهیم که مدام وضع موجودش را نفی و نقد کند. این نوع طرز تفکر در جوامع به سختی عمومی شده و پیش می رود. شریعتی در مجموعه آثار انسان می گوید: انسان در طبیعت نه بودن است و نه نمودن؛ انسان، شدن است. وقتی که می خواهد از انسان سخن بگوید: من انسان در برابر واقعیتی ثابت، واقعیتی متغیر هستم. و ثابت در تن متغیر هر لحظه معنی ای می یابد که جلوه ای دیگر پیدا می کند. می گوید ما هیچ وقت نمی توانیم تعریفی مشخص از انسان دهیم مگر در آخرالزمان که شدن انسان کامل شده و در چنین زمانی انسانی وجود نخواهد بود. در نتیجه تغییر و شدن را در متن تعریف خودش از انسان قرار می گیرد آنگاه تفکر انتقادی در متن درکش از انسان و در درکش از دین وارد می شود. او هر گونه وضع موجود را به دلیل باور به تفکر انتقادی، نفی می کند و دعوت می کند حتی در یقین هایش مدام شک کنیم. تا اسیر قطعیت هایی که انسان را در وضع موجود ثابت نگه می دارد نشویم. تا منجر به دگم هایی که غیرقابل تغییر می شوند و منجر به خشونت می شوند نشویم.

وی در پایان افزود: بر اساس چنین درکی خودش به سراغ مذهب رفته و مذهب تاریخی را نقد می کند و تشیع علوی را در برابر تشیع صفوی قرار می دهد تا بتواند از آن فراتر رفته اتوپیایی را بسازد که ادامه راه تاریخ است. اکنون انواع و اقسام هویت گرایی ها در حال رویش هستند و یکی از مهمترین محل های چالش و نزاع چه در جوامع اروپایی و چه در جوامع مسلمانی همچنان اسلام است. همچنان باید مذهب موضوع اندیشه و تحلیلی قرار بگیرد. چون وقتی مذهب را حتی اگر از پنچره بیرون کنیم از دیوار وارد شده و تاثیر خودش را در زندگی همه ما خواهد گذاشت. درک خشونت گرا از مذهب امروزه در جهان برافروخته شده است. جنگ مذهب علیه مذهب در حوزه نظامی نیست بلکه در حوزه اعتقادات است. حتی اگر ما معتقد به این باشیم که امروز جنگ مذهب علیه مذهب وجود ندارد بر ماست که به عنوان روشنفکر این جنگ را به راه بیاندازیم تا خشونت مذهبی را به حاشیه ببریم و اجازه ندهیم که بر اساس مذهب هویت هایی در جهان شکل بگیرند که خشونت ، اقتدارگرایی مذهبی و خذف را توجیه کنند . و راهی جز بازگشت به مذهب و ایجاد تغییر در مذهب و داشتن بینش انتقادی در مذهب نداریم./

انتهای پیام

دیدگاه شما