جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

غلامرضا ظریفیان در گفتگو با جماران:

حرکت دانشجویی اصلاحی و اعتدالی با نگاه آرمانخواهانه است/ جنبش دانشجویی دچار رکود نشده، وارد عرصه های اجتماعی شده

ممکن است برخی بگویند چرا جنبش دانشجویی رکود پیدا کرده است. جنبش دانشجویی دچار رکود نشده است، بلکه در عرصه های اجتماعی پا نهاده است. چون عرصه سیاست عرصه "صفر و یک" ی است، صدایش طنین بیشتری دارد، ولی عرصه اجتماعی عرصه طیفی است. شاید برای آن که صدای بلندی ندارد.

کد خبر: ۶۶۷۶۷
حرکت دانشجویی اصلاحی و اعتدالی با نگاه آرمانخواهانه است/ جنبش دانشجویی دچار رکود نشده، وارد عرصه های اجتماعی شده

جماران- حسن مخترع: از سال1329 تا 1332 که فعالیت های سیاسی در کشور رشد می کند، جبهه ملی شکل منسجم تری پیدا کرده است و حزب توده حالت فعال تری دارد، جریانات اسلامی نیز احساس نیاز جدی به تشکل یابی دارند. تا اینکه سال32 شاهد بروز پدیده ای به نام جنبش دانشجویی در ایران هستیم.
جنبشهای دانشجویی در مبارزه با مونوپل جهانی آمریکا همگی اشتراک داشتند و در کشورهای جهان سوم و توسعه نیافته خاصیت ضد استبدادی هم در کنار روحیه ضد استکباری نکته اشتراک این جنبشها محسوب می‌شد.
واکنش تند قدرت، اولین حرکت جنبش دانشجویی را به خون آغشته کرد و در جامعه ای که مسأله خون، ظلم و مظلوم در فرهنگ آن جامعه، دارای مفهومی بسیار نمادین و معناداری بوده و با صدها المان سنتی و معرفتی گره خورده است، پشتوانه حرکت دانشجویی قرار گرفت و به یک نماد دائمی تبدیل شد.

سطرهای بالا قسمتهایی از اظهارات غلامرضا ظریفیان در گفتگوی با جماران و با موضوع گذشته و آینده حرکتهای دانشجویی است که به مناسبت شانزده آذر ماه روز دانشجو، انجام شده است. غلامرضا ظریفیان، مدرس دانشگاه تهران، عضو انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها ،معاون دانشجویی وزارت علوم در دوران اصلاحات، معتقد است که: دانشگاه و فعالیت های دانشجویی فرصت است نه تهدید. او می گوید: نباید نگاه از بالا به پایین به دانشجو داشته باشیم. ما باید برادر دانشجو باشیم نه پدر دانشجو. دانشجویان را گروهی حقیقت جو و در عین حال منصف می دانم. چنین نیست که دانشجو فقط نقاط منفی را می بیند. دانشجویان خیلی منصف تر و به جامعه متعلق تر از ما هستند. خیلی از آنها از ما دیندارتر و ملی تر هستند. این فعال سیاسی اصلاح طلب معتقد است، حرکت دانشجویی حرکت اصلاحی و اعتدالی با نگاه آرمانخواهانه است. او می گوید: پارادایم جنبش دانشجویی ما از جنبش سیاسی به جنبش اجتماعی تغییر پیدا کرده است.

مشروح گفتگوی جماران با غلامرضا ظریفیان در ادامه آمده است:

مبدأ جنبش یا حرکت های دانشجویی در ایران را 16 آذر 1332 می دانید؟ یا قبل از این تاریخ هم حرکت هایی از دانشگاه ها که بشود جزو جنبش های دانشجویی محسوب کرد وجود داشت؟ جنبش دانشجویی چقدربه شکل جنبشی پیوسته توانسته است در تحولات اجتماعی و سیاسی کشور مؤثر باشد؟

از نظر جامعه شناس ها در مفهوم جنبش جای مناقشه است. اینکه آیا می شود جریانات دانشجویی را جنبش نامید یا نه؟ به هر حال آنچه که هست این عبارت به آن اطلاق شده است. ولی اگر بخواهیم مبدأ و نقطه عزیمت حرکت دانشجویی را شناسایی کنیم باید به قبل از 16 آذر32 برگردیم. بعد از 1320 و اختناق رضاشاهی که در کشور حاکم بوده است حرکتهایی آرام آرام در دانشگاهها شروع به فعالیت کردند. جریان دانشجویی از اوایل دهه 20 و تحت تاثیر تحولات سیاسی آغاز شد و کم کم رشد کرد و بالید. دنبال هویت های خودش بود. از سال1329 تا 1332 است که فعالیت های سیاسی در کشور رشد می کنند. جبهه ملی شکل منسجم تری پیدا کرده است و حزب توده حالت فعال تری دارد. جریانات اسلامی احساس نیاز جدی به تشکل یابی دارند. در سال32 شاهد بروز پدیده ای به نام جنبش دانشجویی هستیم. اگر احزاب سیاسی را که نگاه صرفا سیاسی به فعالیت های دانشجویی داشتند را در نظر نگیریم، قبل از این تاریخ بیشتر این حرکت ها دنبال شکل گیری و هویت یابی بود و بیشتر ماهیتی فرهنگی داشت تا سیاسی و بیشتر دنبال معرفت بودند. از سال 1329 که مسائل سیاسی کشور، بحث ملی شدن صنعت نفت، و مسائلی که با آمریکا و انگلیس بود،مطرح شد و اختلافاتی که مصدق با محمدرضا شاه پیدا کرد، جریانات کارگری فعالتر شد. و مجلس فعالتر می شود. در چنین موقعیتی جنبش دانشجویی بروز کرد. و چهره زیرین این حرکت به رو آمد و از آن زمان تاکنون با پدیده ای به نام جنبش دانشجوی روبرو هستیم. از این مقطع تا 57 صورت بندی اصلی این جنبش شکل سیاسی می گیرد.

یعنی صراحتا در مقابل قدرت می ایستد؟

بله. هم در مقابل قدرت جهانی می ایستد. نظام جهانی که کاملا دوقطبی است و ایران هم در کنار یکی از این قطب ها یکی از فعالترین کشورهاست. در آن برهه، جنبش دانشجویی در خیلی از کشورهای اروپا مثل آلمان، فرانسه و ایتالیا، کشورهای عربی مثل مصر عموما همین رویکرد ضد امپریالیستی را دارند. با وجود اینکه جنبشهای دانشجویی به خاطر مقتضیات جغرافیایی تفاوتهایی باهم داشتند، ولی در دو نکته باهم اشتراک داشتند. در کشورهای توسعه یافته، در یک نکته و در کشورهای جهان سوم در دو نکته این اشتراک وجود داشت. در مبارزه با مونوپل جهانی آمریکا همگی اشتراک داشتند و در کشورهای جهان سوم و توسعه نیافته خاصیت ضد استبدادی نکته اشتراک این جنبشها محسوب می شد. در عین حال در درون خودشان افتراق ها و دسته بندیهای مختلفی وجود داشت. در کشورهای اسلامی مساله اسلام و اعتقاد به اسلام وجوه عمده جنبش دانشجویی ما را شامل می شد. جریانات مارکسیستی و جریانات ملی صرف هم در دوره هایی خاص غلبه داشته اند. نگاه ضد امپریالیستی و ضد استبدادی عمده نگاه جنبش بود. حتی برای کوبیدن استبداد، آن را حلقه ای از زنجیره هژمونی امپریالیسم قلمداد می کردند. در واقع از این کریدور و زاویه دید با استبداد هم مبارزه می کردند.

مثلا همین حادثه 16 آذر 32 در واکنش به سفر نیکسون به ایران اتفاق می افتد.

بله. بحث سفر نیکسون به ایران، چند ماه بعد از کودتا علیه دولت ملی، دادن دکتری افتخاری به نیکسون از جانب دولت برآمده از کودتا که مورد حمایت آمریکاست، اینها فضای موجود در 16 آذر است.

به نظر می آید در ایران اولین مواجهه قدرت با حرکت دانشجویی به خشونت کشیده می شود. حادثه ای که 3 نفر از دانشجویان در آن کشته می شوند.

در گذشته هم نکات جزیی داشتیم ولی نقطه کانونی اش همین جاست.

می خواهیم به این برسیم که نسبت قدرت (دولت و حکومت) با حرکت دانشجویی چگونه بوده است؟ حکومت در مواجهه با این حرکت ها چه رفتاری را انتخاب کرده است؟ از همان زمانی که دانشگاه تاسیس شده است.

دانشگاه محصول دوره مدرن است. رضا شاه با همین نگاه به تأسس دانشگاه کمک کرد. البته بگویم خیلی ها این اشتباه را می کنند که رضا شاه دانشگاه تهران را تاسیس کرد. رضا شاه دانشگاه تاسیس نکرد. علی اصغر حکمت و نیروهای فرهیخته مسبب تأسیس دانشگاه تهران شدند. رضا شاه هم حمایت و کمک کرد. چون او که می خواست دولت مدرنی شکل دهد باید نهاد های مدرنی مثل دانشگاه تغذیه کننده نیروهای او باشند، تا بتواند این نهاد سامان پیدا کند. ذات نهادی مثل دانشگاه پرسشگری است؛ پرسش از وضع موجود، پرسش از اینکه وضع مطلوب چه است و قرار دادن وضع موجود در مقابل وضع مطلوب توسط نسل جوانی که آرمانخواه است. نسلی که وضع موجود را بر نمی تابد و در وجودش نوعی مبارزه جویی و عدالت خواهی است. به خصوص در کشور ما که مسأله عدالت خواهی در فرهنگ و تاریخ ما چه قبل از اسلام، مسأله عدل و داد و چه بعد از اسلام مساله عدالت در قرآن و با تشیع پیوند خورده است. نهادی مثل دانشگاه که آمده بود نقش کانونی را برای دولت مدرن ایفا کند، (دست کم بخش دانشجویی اش) در مقابل آن ایستاد. لاجرم سکنجبین صفرا آورد. اینجا چاقو دسته خودش را برید. البته نوع واکنش تند قدرت که اولین حرکت جنبش دانشجویی را به خون آغشته کرد آن هم در جامعه ای که مساله خون، ظلم و مظلوم در فرهنگ آن جامعه، یک مفهوم بسیار نمادین و معناداری است و با صدها المان سنتی و معرفتی گره خورده است، پشتوانه این حرکت قرار گرفت و آن را به یک نماد دائمی تبدیل کرد. روز 16 آذر 1332 ابتدا توسط کنفدراسیون به عنوان روز دانشجو انتخاب شد و تبدیل به روزی شد که برای همیشه نماد حرکت های دانشجویی ایران قرار گرفت. این روز در انسجام دهی، ایجاد همگرایی جدی و هویت بخشی جریانات دانشجویی که سال به سال هم گسترش پیدا کرد به روز مهمی تبدیل شد. نظام شاه بعد از سال1332 به سمت پلیسی تر شدن رفت و ساواک شکل گرفت و دستگاه های امنیتی در آن غلبه پیدا کرد و این رویارویی روز به روز پر رنگ تر شد تا جایی که بخشی از جنبش دانشجویی ما که همیشه در بدو جنبشی اطلاح طلب است به سمت جنبشی رادیکال و حتی مسلحانه رفت. بخش زیادی از جریانات رادیکال آن زمان خواه حرکت های چپ و خواه حرکت های اسلامی آن زمان بیشترین یارگیری شان را از دانشگاه انجام دادند. در دانشگاه است که بسیاری از روابط و سازماندهی ها و تصمیمات این چنینی، اتفاق می افتد. اگر به خاطرات فعالین دانشجویی آن زمان مراجعه کنیم به این موضوع می رسیم. چون عنصر قدرت خودش را در مقابل جنبش دانشجویی، بد معنی کرد و بد چید و با جریان دانشجویی که یک پدیده نرم افزاری بود، به شکل سخت افزاری برخورد کرد که نهایتا به رادیکالیزه شدن این جنبش منجر شد. در قضیه 1342 این را می بینیم و بعد از 1342 این را به شکل حاد تری مشاهده می کنیم. از 49-50 جریانات رادیکال به دلیل سلطه جدی پلیسی و امنیتی نظام شاه یا کشته می شوند و یا به زندان می افتند. در آن جا است که با یک اتفاق مهم دیگری روبرو می شویم. آن موضوع حسینیه ارشاد، شهید مطهری، مرحوم شریعتی است. آنجا بخشی از جریانات دانشجویی از فضای رادیکال خارج می شود و احساس نیاز حرکت های فعال به پشتوانه معرفتی جدی تر می شود و شریعتی در این قضیه نقش مهمی دارد. حتی می بینیم جریانات دانشجویی رادیکال چگونه در مورد حسینه ارشاد و شریعتی موضع گیری می کنند. در جاهایی تهمت های جدی تری به شریعتی می زنند و او را همکار رژیم معرفی می کنند و اینکه آنها آدرس غلط می دهند. افرادی از سراسر کشور در حسینیه ارشاد حضور می یابند و تاثیری سراسری می گذارند. مساله فرهنگ جدی تر می شود و خصوصا بچه های مسلمانی که قبلا سنت مبارزه چپ را تنها راه مبارزه می دانستند در اینجا به یک دستاورد جدیدی می رسند که می شود با به حاشیه راندن آن سنت از روشهای دینی و معرفتی هم استفاده کرد و به سراغ بعضی نمادهای انقلابی صدر اسلام مثلا ابوذر و امام حسین(ع) رفت. ترکیبی از سیاست و فرهنگ شکل می گیرد و بعد به حرکت امام خمینی(س) ملحق می شود. در اواسط دهه 50 می بینیم که اکثریت جریانات دانشجویی در دستان خود به جای اسلحه، کتاب، نوار و اعلامیه دارند. در سال 56 انتشارات آذر در میدان انقلاب چه صف طویلی برای خرید کتابهای فکری و عقیدتی از جمله کتب دکتر شریعتی می بستند.

در این روند تاریخی حرکت های دانشجویی چه زمانی به امام خمینی (س)پیوستند و ایشان ابتکار عمل را به دست گرفتند؟ یا به عبارتی در چه مقطعی حرکت های دانشجویی آرمانهای خود را در اندیشه امام خمینی(س) می یابند؟

اگر تبارشناسی کنیم امام خمینی(س) از سال1320 کم کم تفاوت خودش را با سنت رایج حتی حوزه بروز می دهد. نقدی که به کسروی وارد می کند. در تحولات در کنار آیت الله بروجردی حضور دارد و مسائل سیاسی را به دقت رصد می کند و نهایتا بعد از رحلت آیت الله بروجردی به دلیلی نوع نگاه و چشم اندازی که نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی و درکی که از سیره پیامبر ، ائمه اطهار و قرآن داشته اجازه سازش با وضع موجود را به خود نمی دهد. روز به روز مرزبندی اش جدی تر می شود و بعد هم در قضیه 42 به این جمع بندی می رسد که رژیم رژیمی قابل مدارا نیست. در همان دوره ها برخی از جریانات دانشجویی ارتباطات کم و بیشی با امام در حوزه داشتند. هرچند وزن ارتباطات جریانات دانشجویی کمتر با حوزه بود. بعد ها مرحوم زنجانی، مرحوم طالقانی و مسجد هدایت که یکی از کانون های حضور جدی دانشجویان بود ارتباطاتی با دانشجویان داشتند که ارتباطات سازمان یافته ای نبود. اما بعد از سال 42 و 43 و خصوصا با تبعید امام به ترکیه و عراق موجب شد که چهره نمادین امام به عنوان یک چهره حوزوی با نوع مناسبات، ارتباطات و نوع مطالعات فرا حوزوی زمینه ساز نزدیکی دانشجویان به او شد. در گزارشات آمده است که امام رمان می خوانده و به تاریخ توجه ویژه ای داشته است و تاریخ معاصر را مورد مداقه قرار می داده و طبیعتا سراغ بسیاری از این روشنفکران رفته بود. وقتی در عراق حضور دارند ارتباطات بسیار خوبی با دانشجویان خارج از کشور برقرار می کنند. این نشان می دهد که امام نسل جدید و روشنفکر دانشجو را به رسمیت می شناسد. پیک های امام متشکل از افرادی هستند خیلی هایشان روحانی نیستند بلکه دانشگاهی هستند. ارتباطات امام و دانشجویان با پیام ها، نوارها ی ایشان نمونه هایی است که مؤید رابطه خوب امام با این جریان است. از طریق افرادی مثل شهید بهشتی در مرکز اسلامی هامبورک با دانشجویان خارج از کشور در اروپا و از طریق شهید مطهری در داخل ارتباطات را حفظ می کنند. افرادی مثل صادق طباطبایی در نوع این ارتباطات مؤثر است. در سال 56 که موج دیگری از مبارزه امام شکل گرفت ، بخش عمده ای از کسانی که در داخل کشور پیام آوران اندیشه امام و مبارزه با شاه بودند عمدتا بچه هایی بودند که در دانشگاه درس می خواندند و نقش فعالی را ایفا می کردند. همین بچه ها بعضا با روحانیون سنتی برخی مساجد محلشان مشکل داشتند چون روحانیون سنتی، مساجد خود را خیلی در اختیار فعالیت های انقلابی قرار نمی دادند. از اینجا این پیوند شکل جدی تری گرفت و با پیروزی انقلاب اسلامی، باز بخش عمده ای از کسانی که امام به آنها اعتماد کرد و در مصادر امور قرار گرفتند چه در دولت موقت و چه در مسئولیت های مختلف در شورای انقلاب همین دانشگاهیان بودند. این ارتباط به شکل ارگانیک و محکم و غیر مصنوعی بود. امام خمینی بسیار هوشمندانه دریافته بودند که بدون حضور روشنفکران دانشجو و دانشگاهی این نهضت تسری و گسترش نمی یابد. نباید فراموش کنیم که یکی از بزرگترین تحصن های قبل از انقلاب در دانشگاه تهران برگزار می شود. دانشگاه قطب تحصنی می شود که علما می آیند و در کنار دانشگاهیان قرار می گیرند. این هوشمندی امام بود که این دقت و این توجه را داشتند و نوعی همزادی و گفتمان مشترک جدی بین امام و دانشجویان در انقلاب اسلامی شکل گرفت.

حرکت ها و جنبش های دانشجویی را درکل دنیا با ویژگی مشخص آرمانخواهی می شناسند. همانطور که خودتان هم اشاره کردید این آرمانخواهی با دو رویکرد عدالتخواهی و آزادی خواهی وجود داشته است. از طرفی برخی آرمانخواهی را با رادیکالیسم در ارتباط می دانند. با توجه به گفتمان اعتدال که مدتی است مطرح می شود، ارتباط آرمانگرایی با اعتدال را چگونه می بینید؟ آیا حرکات دانشجویی آرمانخواه بدون چشم داشت به قدرت می تواند با احتیاط و معتدل به پیش رود؟

نباید آرمانگرایی را با رادیکالیسم یکی کنیم. ما هم به عنوان مسلمان آرمان های بلندی داریم. تحقق عدالت در جهان، فرج امام زمان(عج) در جهان آرمان بزرگی است برای رسیدن به جهانی مطلوب. و این دلیل نمی شود که چون ما به دنبال امام زمان هستیم باید بعد از برقراری حکومت او یک جامعه رادیکال درست کنیم.

منظور من رسیدن به جامعه رادیکال نبود. رادیکال از نظر مشی و روش حرکت های دانشجویی بود. اینکه از همان 16 آذر 32 با توجه به روح آرمانگرایی که داشته است همواره به نوعی رادیکال و تیز بوده است.

نکته اش اینجاست. نسبت عمل و عکس العمل بر آن حاکم است. دانشگاه محصول دنیای مدرن است. دنیای مدرن غیر از دوره هایی که انقلاب را سپری کرد عمدتا به دنبال رفرم و اصلاع است نه به دنبال انقلاب. این نهاد مدرن با توجه به این که پرسشگر است، اگر در برابر پرسشهای او دیوارهای ضخیم درست کنیم آن را در دو حالت قرار داده ایم. یا او را به شدت منفعل می کنیم و یا رادیکالش می کنیم. این نهاد ذاتا رادیکال نیست. نسبت عمل و عکس العمل در کنار آن قرار می گیرد. اگر محیط، محیطی نرم باشد او اجتماعی می شود. جنبشش جنبشی اجتماعی می شود. جنبشی آگاهی بخش و متعامل با خاصیتی ژلاتینی و منعطف است. ما در بسیاری از کشورهای دنیا می بینیم که جریانات دانشجویی در حرکت های مدنی تر از جمله جنبشهای زیست محیطی و حرکت های داوطلبانه که به خدمات اجتماعی از جمله درمان و رفع اعتیاد می پردازد فعال می شوند. این حرکت ها خود، حرکت های آرمانخواهانه هستند. چرا این جنبش ها رادیکال نمی شوند؟ چون در برابرش دیوارهای ضخیم و بلندی وجود ندارد. به میزانی که دیوارهای ضخیم در برابر آرمانخواهی قرار بگیرد به چند دلیل منفعل خواهد شد؛ دانشجو سراغ زندگی شخصی اش خواهد رفت، محافظه کار خواهد شد.

در حقیقت شما معقدید مشی و منش حرکات و جنبشهای دانشجویی در ارتباط با نوع برخورد طرف مقابل است؟

کانونهای مقابل مؤثرند. کانون های مقابل هر چقدر هوشمند و منعطف باشند، می توانند این آرمان خواهی را در خدمت مقاصد متعالی تر قرار دهند. می شود، برای ساماندهی تشکل های مردمی، کمک به رفع آسیب های اجتماعی از جمله فقر، فحشا و اعتیاد که در کشور ما با آن درگیر هستیم از آن کمک گرفت. مگر آرمان چیست؟ کجاست؟ این آرمان است که من بخواهم کمک کنم فقر در جامعه کمرنگ تر شود. امروز برخی کانون ها از جمله کانون امام علی (ع) نوعی حرکت آرمانخواهی را در پیش گرفته است. او وضع موجود را نمی پذیرد و از اعتبار خود برای بهتر شدن بخشی از جامعه استفاده می کند. اگر قدرت با جنبشهای دانشجویی هوشمندانه رفتار کند، طبیعتا شکل رادیکالی آنها کمتر می شود و آرمانخواهی آنان در خدمت حل بسیاری از مشکلات جامعه قرار می گیرد که وضع موجود آن در جامعه خوب نیست. در دوره اصلاحات، جنبش دانشجویی درسالهای 76-78 و قبل از آن "برخوردِ بسیار بد"، مجموعه ای از کانون های فرهنگی صنفی و علمی، ورزشی و سیاسی شکل گرفته بود. انواع و اقسام نشریات منتشر می شد و هیچ تزاحمی هم با هم نداشت. هر کدام در بخشی می کوشیدند. گروهی فرهنگ شفاهی ما را ارتقا می دادند. گروهی درک صنفی ما را ارتقا می دادند. شورای صنفی برای چه بود؟ برای اینکه محیط زندگی دانشجویی را از آنچه که در وضع موجود بود به سمت وضع مطلوب ارتقا دهد. انجمن علمی که می کوشید از ظرفیت های علمی خود بیشترین استفاده کند. در زمینه ورزش و سایر موارد هم چنین کارکردی را داشت. وقتی فضا، فضای انسدادی می شود، جنبش دانشجویی چه کند؟ دانشجویی که نشاط و انرژی دارد و دنبال حقیقت و حقیقت جویی است وقتی با دیواری بلند مواجه می شود چکار باید بکند؟! یا باید از دیوار بالا برود و یا با این دیوار درگیر شود. معتقدم دانشگاه و فعالیت های دانشجویی فرصت است نه تهدید. نباید نگاه از بالا به پایین به دانشجو داشته باشیم. ما باید برادر دانشجو باشیم نه پدر دانشجو. و مرتب نصیحتش نکنیم. دانشجویان را گروهی حقیقت جو و در عین حال منصف می دانم. چنین نیست که دانشجو فقط نقاط منفی را می بیند. دانشجویان خیلی منصف تر و به جامعه متعلق تر از ما هستند. خیلی از آنها از ما دیندارتر و ملی تر هستند. حرکت دانشجویی حرکت اصلاحی و اعتدالی با نگاه آرمانخواهانه است. به جای اینکه در پارادایم سیاسی مساله را جستجو کند و وقتش را صرفا صرف درگیری سیاسی کند، وقتی در عرصه سیاسی وارد می شود سیاست را توسعه می دهد. انتخابات را منطقی تر می کند. درک جامعه را برای حضور آگاهانه تر در انتخابات آماده می کند. در چنین مواقعی جنبه تعاملی هم پیدا می کند. نگاه دانشجو نگاهی صرفا سیاسی نیست. در دهه اول قرن 21، به دلیل انفجار اطلاعات و تغییر نوع ذائقه ها جنبش های دانشجویی از شکل جنبش های صرفا سیاسی به طرف جنبشهای اجتماعی آمده اند. جنبش اجتماعی جنبشی متعامل و اندکی محافظه کار است.

آیا این تغییر را در حرکت های دانشجویی ایران هم می بینید؟ جنبش دانشجویی در ایران نسبت به گذشته دچار چه تغییراتی شده است؟

بله. ممکن است برخی بگویند چرا جنبش دانشجویی رکود پیدا کرده است. جنبش دانشجویی دچار رکود نشده است. بلکه در عرصه های اجتماعی پا نهاده است. چون عرصه سیاست عرصه "صفر و یک" ی است، صدایش طنین بیشتری دارد. ولی عرصه اجتماعی عرصه طیفی است. شاید برای آن صدای بلندی ندارد.

آیا محسوب کردن وضعیت فعلی جنبش دانشجویی ایران به عنوان وضعیت در رکود، به دلیل تعریف سنتی از جنبش دانشجویی که معادل رفتار انقلابی و سیاسی است، نیست؟

دقیقا . مثلا دفتر تحکیم وحدت فکر می کنید چند درصد از دانشجویان کشور را به خود اختصاص می دادند؟ فوق اش 20 درصد. بدنه دانشجو و دانشگاه که همه سیاسی نبودند. چون فضا فضای سیاسی بود وقتی تحکیم اطلاعیه ای می داد، بخشی از آن بدنه از او حمایت می کرد و او را همراهی می کرد. وقتی در عرصه دانشگاه بزرگ شدیم، این خانواده بزرگ که در معرض پیامهای متکثر و متنوع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است و مویرگ های ارتباطی او درگیر جهان جدید است برای حضور خود باید به تنوع و تکثر ذائقه ها و سلیقه ها فرصت ایجاد کند. خیلی از دانشجوها دنبال فضایی برای هنر و سینما و تئاتر هستند. این هم جزو جنبش دانشجویی است. او هویت خواهی خودش را در این عرصه می بیند. البته این هنر می تواند کارکرد سیاسی هم داشته باشد. به نظر من پارادایم جنبش دانشجویی ما از جنبش سیاسی به جنبش اجتماعی تغییر پیدا کرده است. البته فعالیت های اجتماعی هم جزو این جنبش اجتماعی است . ولی دیگر همه این جنبش سیاسی نیست. سپهر جنبش دانشجویی ما به شدت وسیعتر و گسترده تر شده است. چون اجتماعی شده است متعامل تر و منعطف تر است. در جنبش اجتماعی مساله فایده هزینه بیشتر رعایت می شود و ملاحظات خاصی رعایت می شود. جنبش دانشجویی در کل جهان و به تبع آن در ایران وارد گفتمان جدیدی و متفاوت از آنچه در گذشته بود، شده است. جنبش اجتماعی در عین گستردگی متنوع است و به تعبیر "شایگان" چهل تکه است. همگرایی فضای سیاسی را در آن نمی شود دید و هر کدام دنیا و کرانه های خود را دارند و در عین حال مباحث معرفتی جدیدی دارند. فضای مجازی در دنیای مدرن هم نوعی از کارکردها را تحمیل می کند. ارتباطات چهره به چهره کمتر می شود و سپهر فرد گرایی قوی تر می شود.

در تاریخ اوایل نقلاب می خوانیم که در سال های 57-58 فضای بازی در دانشگاه ها حاکم بوده، طوری که نمایندگان افکار و عقاید مختلف گاهاً متضاد از جمله مارکسیست ها و مسلمانها در دانشگاه ها و فضاهای عمومی دور میزی به مناظره و مباحثه می پرداختند. تعداد نشریات بیشتر بوده است. چه شد که ما از آن وضعیت به وضعیت فعلی رسیدیم؟ و اینکه رویکرد دولت آقای روحانی در عملی کردن شعار انتخاباتی اش در قبال حاکم کردن فضای بانشاط و بازتر در دانشگاه ها چگونه بوده و چگونه خواهد بود؟

در جهان سوم به دلیل نبودن احزاب، همواره دانشگاه کانون فعالیت های اصلی سیاسی جامعه بوده است. اگر بخواهیم تاریخ سیاسی ایران را از دهه 20 تا کنون بنویسیم اگر دانشگاه را به کناری بگذاریم بخش زیادی از تاریخ سیاسی مغفول خواهد ماند. دانشگاه در فعالیت های سیاسی محوریت داشته است. به دلیل نبودن احزاب قوی و حس تعهدی که دانشگاهیان داشته اند، همیشه هزینه آن را هم دانشگاهیان پرداخته اند. اگر احزاب تقویت شوند این همه بار تعهد اجتماعی به این شکل بر روی دانشگاه سنگینی نمی کند و شکل و نقش طبیعی تری می گیرد. این که چه شد آن فضای بسیار باز و نشاط آور سالهای 57-58 چنین شد مساله ای بسیار پیچیده است. همان جنبش رادیکالی که در قبل از انقلاب شکل گرفته بود و بخشی شکل مسلحانه ای به خود گرفته بود و در بخشی از جمله گروه های چپ از جمله فداییان خلق هزینه های زیادی هم داده بود ولی دچار توهم هم شده بود. چون در جایی پیشتاز بوده است و هزینه داده بود فکر می کرد می تواند نقش محوری را دراداره جامعه ای مسلمان در دست گیرد. در جامعه ای که باورها، نگاه ها و اندیشه هایی کاملا متفاوت با فرهنگ معرفتی چپ آن ها داشت. سخن از خلق می رفت در حالیکه خلق در جامعه شکلی متفاوت تر از آنچه آنها صحبتش را می کردند، داشت. در مساله کردستان در اوایل انقلاب خطر تجزیه هم کشور را تهدید می کرد و نیروهای چپ به نحوی رو در روی انقلاب ایستاده بودند. دانشگاه در آن مقطع به کانون جنگ تبدیل شد و محلی برای یارگیری نیرو برای جدا کردن بخشی از کشور شده بود. بعد به مساله جنگ برخوردیم. جنگ در هر جایی از دنیا همه شئونات طرفیت درگیر را تحت تاثیر قرار می دهد. طبیعتا فضای باز نمی توانست باقی بماند. و برای حفظ آن شرایط مهندسی پیچیده ای لازم بود. مجاهدین خلق و چریک های فدایی خلق در بحبوحه آن جنگ خانمان سوز بعد از مدتی در جبهه دشمن قرار گرفتند. طبیعی بود که جامعه آنها را برنمی تابید.

فقدان فضای با نشاط سیاسی اجتماعی و در کل فضای مطبوع و مطلوب در دانشگاه ها چه آسیب هایی می تواند بر پیکره جوان یک جامعه بزند؟

مساله آموزش عالی در همه جای دنیا به مساله ضروری تبدیل شده است. زمانی شعار یونسکو آموزش برای همه بود اکنون آموزش عالی برای همه است. هر کس وارد آموزش عالی نشود، بی سواد محسوب می شود. بحث دانشگاه به مساله ای عمومی تبدیل شده است و ما با یک جمعیت 4-5 میلیونی دانشجو رو در رو هستیم. اگر مقتضیات این جمعیت جوان و آرمانگرا و با نشاط را درک نکنیم و با او تعامل نپردازیم و نیازهای او را برطرف نکرده و با او وارد گفتگو نشویم، در ظاهر دانشگاهی آرام خواهیم داشت ولی در واقع این جامعه در خلأ که زندگی نخواهد کرد. او به سمت سبک زندگی خودش خواهد رفت. و چون تعامل با او برقرار نشده در واقع خودش راه خودش را پیدا و پیگیری خواهد کرد. آن فقدان تعامل موجب خواهد شد به قول شفیعی کدکنی به درون خویش تبعید شوند. جوانی که می تواند در رشد و سازندگی کشور نقش کلیدی ایفا کند، در عین اینکه ما باید او را با ویژگی های پرسشگری و بخشی از سبک های زندگی اش را بپذیریم. اگر نظام سیاسی به این دل خوش کند که دانشگاه من آرام است وقتی آسیب های جامعه را رصد می کند متوجه خواهد شد که وضعیت جامعه خیلی هم آرام نیست. ممکن است در اعتراضات آرام باشد ولی در آسیب هایی که به شدت دریافت کرده است این آرامش وجود ندارد. فردگرایی های مفرط، اکنون زدگی های جدی، عرفان های مالیخولیایی، گرایش به تامین و ارضای غرایز جوانی و اولیه و رفتن به طرف مخدرات خطرناک که خسارت های خیلی خیلی عظیم تری است. بخشی دچار این آسیب ها می شوند و بخشی دیگر که نمی خواهند دچار این آسیب ها شوند راه دیگری را در پیش می گیرند. با توجه به اینکه نیاز به نیروهای تحصیلگرده انسانی یک نیاز جهانی است، راه مهاجرت را در پیش می گیرند. با توجه به سیل عظیم مهاجرت نخبگان، ذخیره ژنتیکی و هوش در کشورمان پایین آمده است. نگاهی به فرزندان مسئولین بیندازیم. ببینیم چند درصد از آنها به کشورهای خارجی رفته اند. میل به رفتن را در نمونه آماری فرزندان مسئولین بسنجیبم. اینها که با توجه به مسئولیت های پدرشان اصولا امید به پیدا کردن شغلی مناسب را بیشتر از سایر جوانان دارند. اگر با این جامعه که روز به روز فربه تر می شود، هوشمندانه رفتار نکنیم زیان خواهیم دید. فراموش نکنیم که گوش این جامعه برای شنیدن پیام های مختلف آماده تر است و ابزار لازم برای برقراری ارتباطات بزرگ جهانی در اختیار دارد. اگر ما تولید امید و آینده مناسبی را برای این جامعه هرچند به شکل نسبی در فراروی او قرار ندهیم، خسارت عظیمی را برای ما به بار خواهد آمد. من یقین دارم که این جامعه هرگز به بنیادهای خود پشت پا نخواهد زد. بنیادهایی که برای همه مردم است. به شرطی که ما این بنیادها را در برابر او قرار ندهیم. دانشجو باید احساس کند که این بنیادها عامل هویت و تشخص و همگرایی اوست.

به عنوان سوال آخر می خواهم تحلیل شما را در مورد رفتار مجلس شورای اسلامی در قبال وزرای معرفی شده برای تصدی وزارت علوم بدانم؟ به نظر شما اختلاف نظر نمایندگان و رییس جمهور و به تبع آن جامعه دانشگاهی بیشتر سر چه مساله ای بود؟ این بی سابقه بوده است که 5 وزیر برای تصدی وزارت یک وزارتخانه در عرض 1 سال به مجلس معرفی شوند.

به نظرم آقای روحانی در این چند سخنرانی که در دفاع از وزرای پیشنهادی در مجلس داشت به نکات جالبی اشاره کرد. تصور کنید من انتظار داشته باشم در دوران احمدی نژاد، یک وزیر با نگاهی غیراحمدی نژادی برود وزیر علوم شود. این انتظار غلطی است. این وزارتخانه یک وزارتخانه تولید نیروی انسانی است. در اواخر دوره دولت قبل وزارت علوم یک اشتباه فاحشی کرد و قبل از انتخابات ریاست جمهوری دانشگاه ها را تعطیل کرد که مثلا در پیروزی روحانی نقش نداشته باشند ولی با این کارشان پیک ها را برای تبلیغ روحانی به شهرستانها و روستاها فرستاد. این وزارتخانه، وزارتخانه مهمی است و در عرصه تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه خیلی مؤثر است. گرایش جامعه تحت پوشش این وزارتخانه هم مشخص است که چیست و کجاست. به نظرم دوستان ما اشتباه می کنند. با این برخورد ها وزارتخانه را برجسته تر کردند و موقعیت اش را به شدت ارتقا دادند و وزرای رد شده را تبدیل به نیروهای ملی کردند. آدمهای بزرگی بودند که در افکار عمومی محبوب تر هم شدند و برسرمایه اجتماعی شان افزوده شد. در هشت سالی که گذشت اتفاقات بسیار بدی در آموزش عالی مملکت روی داد که یکی از آنها ماجرای بورسیه های غیرقانونی بود. انگار برخی تمایل ندارند که دانشگاه سر جای خودش باشد. جامعه مطلوب جامعه ای است که نسبت به وضعیت خود بی تفاوت نباشد و دانشگاه مطلوب هم مستثنای از این امر نیست. برخی نگران سبک مدیریت این وزارتخانه هستند. ممکن است قسمتی از علم دانشگاه در اختیار جامعه قرار بگیرد ولی دانشگاهیان کسانی نیستند که نگاه از بالا به پایین را بربتابند. اگر رفتار مناسبی را با دانشگاه در پیش بگیریم مطمئنا دانشگاه در خدمت مردم، نظام و انقلاب قرار خواهد داشت. با اینکه دانشگاه می تواند سیاست ها، راه ها و روشهای ما را هم نقد کند و ما باید این را هم بپذیریم.

انتهای پیام

دیدگاه شما