جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

در نقد توشتار یک رسانه بیگانه؛

برداشت اشتباه، نسبت ناروا

کد خبر: ۶۴۵۰۴
برداشت اشتباه، نسبت ناروا

جماران ـ امین کریم الدینی: مردان بزرگ تاریخ، سهل و ممتنع سخن می گویند. چرا که آن ها نه تنها با عامه مردم ارتباط برقرار می کنند بلکه برای خواص و کنش گران سیاسی معاصرشان و اندیشه ورزان پس از خود مفاهیمی نوین و طرح هایی نو را بر جای می گذارند تا درس های کلیدی و مهم خویش از زندگی، سیاست و جامعه را به نسل های مختلف بیاموزند. امام خمینی نیز از این قاعده مستثنی نیست.

هنوز شاید بهترین تفسیر درباره امام خمینی همان باشد که سید محمد خاتمی در مقدمه یکی از نخستین تبیان های منتشر شده از سوی موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی نوشت؛ او به درستی بیش از دو دهه قبل، «عشق و کین» و «هاله ی خیره کننده از ستایش دلدادگان شیدا» یا «سایه ی سنگین بدگویی و حتی هتاکی دشمنان بد دل» را بزرگترین نقصان و آسیب تحلیل های ارائه شده از اندیشه و شخصیت امام خمینی می داند.

بنیان گذار ایده گفت و گوی تمدن ها در ادامه نکته ای را می گوید که به نظر می رسد می تواند بابی جدید را در آسیب شناسی و درک انحراف تحلیل های مبتنی بر هرمنوتیک معطوف به قصد درباره رهبران انقلابی بگشاید؛ او «دیدگان خیره مانده در عظمت وجودی» رهبران انقلابی را عامل پوشاننده «عمق شخصیت» آنان می داند.

خاتمی «هیمنه و آوازه مظاهر و ظواهر تحولی که پدید آمده است» را عامل «سطحی نگری و قشری گری» این دست از تفسیر ها و تحلیل ها تلقی می کند. او «عظمت» و «پیروزی» نهضت تحت رهبری این دست از شخصیت های تاریخی را نه تنها مانع از انحراف نمی داند؛ بلکه آن ها را به مثابه عوامل تقویت کننده این انحراف برمی شمارد و می نویسد:

این مشکل، به خصوص در مورد بزرگانی که نهضت تحت رهبری شان در زمان حیاتشان به پیروزی رسیده است؛ جدی تر و پیحیده تر است و شدت و ضعف مشکل نیز با بزرگی و کوچکی حادثه تحول، مناسبت مستقیم دارد.

متن این بخش از مقدمه خاتمی بر تبیان آیین انقلاب اسلامی چنین است :

«عمق شخصیت» بزرگانی چون «خمینی» که منشأ آثار عظیم در تاریخ اندیشه و احوال بشری بوده اند، چه بسا ممکن است از «دیدگان خیره مانده در عظمت وجودی آنان» پوشیده بماند و «هیمنه و آوازه مظاهر و ظواهر تحولی که پدید آمده است»، داوری کنندگان را گرفتار سطحی نگری و قشری گری کند. این مشکل، بخصوص در مورد بزرگانی که نهضت تحت رهبری شان در زمان حیاتشان به پیروزی رسیده است؛ جدی تر و پیچیده تر است و شدت و ضعف مشکل نیز با بزرگی و کوچکی حادثه تحول، مناسبت مستقیم دارد.

چه بسا، شخصیت رهبران بزرگ جوامع بشری در هاله ای خیره کننده از ستایش دلدادگان شیدا یا در سایه ای سنگین از بدگویی و حتی هتاکی دشمنان بد دل پوشیده بماند و این، مشکلی است که مصداق بارز آن را در باب زندگی و شخصیت پیشوای بزرگ انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی ـ قدس سره ـ می توان دید؛ چرا که نهضت کم نظیری را که او رهبری کرد و آن را به پیروزی رساند، رستاخیز بزرگی بود که ذهن و زندگی بخش قابل توجهی از بشر روزگار(اعم از مسلمان و غیر مسلمان) را دربر گرفت و امواج خروشان طوفانی که از ایران اسلامی برخاست، از سوی دیگر، دریای دل فسرده محرومان و تحقیر شدگان تاریخ را به تلاطم واداشت و طبیعی است که دوستی ها و دشمنی ها نسبت به سلسله جنبان این نهضت بزرگ به بزرگی خود نهضت باشد. اینجاست که جست و جو گران خردمند منصف با وقوف به موانع و مشکلات می باید مسوولیت بر عهده بگیرند تا با مهار کردن هر گونه هیجانی که آفت تحقیق است؛ به درستی شخصیت امام را دریابند و میراث عظیم فکری و عملی و اجتهادی و جهادی این بزرگوار را چنانکه شاید به نسل حاضر و آیندگانی که از پی آنان خواهند آمد منتقل کنند

خاتمی در پاورقی این بخش از متن خود می افزاید:

آثاری که به صورت کتبی، مقاله، فیلم، صوت و سخنرانی و.... درباره انقلاب اسلامی نشر یافته است، چندان فراوان و متنوع است که شاید کمتر حادثه ای در تاریخ از این جهت بتواند با انقلاب اسلامی برابری کند. به خصوص درباره شخص و شخصیت حضرت امام، آثاری که عاشقانه و متعصبانه در حادثه و شخصیت آفریننده آن نگریسته اند و آثاری که بر آمده از کین توزی پدید آورندگان آن است؛ البته مسلما مطالبی که از سر انصاف و با دیده حقیقت نگر توسط متفکران و محققان منصف اعم از مسلمانان و ارادتمندان به امام یا غیر مسلمان و خارج از حوزه ارادت به ایشان نشر یافته است؛ کم نیست؛ ولی امکان تأثر اذهان عادی از شعله های عشق و کین درباره افراد و امور چنان است که جا دارد در این باب نگران بود و چاره اندیشی کرد. چه بسا ممکن است که مردمی‌ترین انقلاب عالم که عالمی عارف و زاهد در رأس آن قرار دارد، حرکتی به سوی کسب قدرت دنیایی و بر خلاف مصالح مردم و ضد حقوق انسان و خشن معرفی شود، همان طور که ممکن است از شخصیت امام تصویری افسانه ای و خارج از تأثر زمان و مکان به دست داد و با مطلق کردن امور نسبی و کشاندن هاله ای از تقدس غیر قابل دسترس بر اموری که مبتنی بر حکمت و تدبیر بشری است، زمینه انحراف اذهان را پدید آورد.

اما واقعیت این است که رسانه ها و مفسران مختلف کژفهمی ها و تفسیرهای کژتاب و انحرافی خود از متن سخنان و رفتارهای امام خمینی را امروزه با بی دقتی و ولنگاری متدولوژیک فراوان و به راحتی منتشر می کنند و با آنچه که به جای علم، بر آمده از شعله های عشق و کین است؛ مخاطبانی را که کم یا زیاد به آنها اعتماد کرده اند، از جهل به بیراهه می برند یا به عبارتی از چاه به چاله می افکنند.

انبوه تحولات فکری ـ زبانی و رخدادهای سیاسی معاصر امام خمینی نیز دلیل دیگری است تا فهم متن های به جای مانده از او بدون فهم زمینه و کنش های زبانی او دشوارتر و پیچیده تر از متن دیگر کنش گران سیاسی و دولتمردان باشد.

بیش از 20 جلد اثر شفاهی، پیام ها، بیانیه ها و احکام امام خمینی در قالب صحیفه امام و 50 جلد اثر تألیفی مکتوب او در زمینه های مختلف فقهی، اصولی، فلسفی، تفسیری و عرفانی و اخلاقی، علاوه بر تقریرها و آثار مکتوب او گواهی بر این مساله و تفسیر متن او بدون درک دیدگاه های معرفت شناختی، هستی شناختی و انسان شناختی او امکان ناپذیر است.

به همین دلیل به رغم سادگی ظاهری بسیاری از متون امام خمینی به ویژه متون شفاهی وی، تفسیر آنها و فهم معنای مقصود مولف کار دشواری است. از این رو امام خمینی شخصیتی درک نشده و در مواردی به غایت تحریف شده است؛ اما نه آن اندازه که گزاره «از دامن زن، مرد به معراج می رود» (صحیفه امام، ج7، ص341) را که آشکارا تعالی مرد را به شخصیت زن وابسته می داند و می توان آن را حمل بر برتری شخصیت زن بر مرد در اندیشه امام کرد، به مثابه گزاره ای برای اثبات جنسیت زدگی و مردسالاری تیتر کرد.

تردیدی نیست که بازنمایی رسانه ای افکار و بیانات امام خمینی در هر رسانه ای به شرط رعایت اخلاق رسانه ای و لحاظ کردن اصول حرفه ای مجاز است. لازمه استفاده از بخش هایی از گفته های هر فردی به ویژه مردان سیاست و تاریخ در رسانه های مختلف امری مهم و نیازمند رعایت اصول حرفه ای و بی طرفی است و هر فرد مبتدی در کار رسانه نیز می داند که بدون اشاره به زمان، مکان و شرایط بیان هر سخنی یا بدون بیان پیشینه ها و اعتقادات هر فرد نه تنها در برداشت مخاطب خلل ایجاد می کند بلکه رسانه را نسبت به آن فرد در جایگاه متهم قرار می دهد و امکان پیگیری قانونی را برای بازماندگان از منظر حقوق بین الملل ممکن می سازد.

امام خمینی پیش از گزاره «از دامن زن، مرد به معراج می رود» (صحیفه امام، ج7، ص341) با تأکید بر آنکه «زن نقش بزرگى در اجتماع دارد»، زن را «مظهر تحقق آمال بشر» نیز می خواند. در اندیشه او بر خلاف برخی از تعاریف سنت گرایانه، زن به دلیل خدمتگزاری و تربیت مرد و به مثابه طفیلی و خدمت گذار مرد ارزش و اعتبار نمی یابد. او نه شخصیت فی نفسه و شخصیت انسانی زن؛ بلکه فزونی ارزش انسانی زن بر ارزش انسانی مرد را به دلیل نقش پرورش دهندگی و تربیتی او در جامعه بشری تلقی می کند. او به نوعی از فرصت و امتیاز برتری یافتن و تعالی انسانی زن نسبت به مردان به دلیل نقش پرورش دهندگی و تربیتی زن در جامعه بشری سخن می گوید و حتی در همین سخنرانی تأکید او بر مقام پرورش دهندگی زن، به موازات تأکیدش بر نقش پذیری اجتماعی و مشارکت سیاسی اوست؛ این رویکرد به روشنی در کل منطق حاکم بر دستگاه فقهی ـ فکری او به چشم می خورد.

او از مقام تربیتی زن در پرورش جنس بشر سخن می گوید؛ زن به دلیل پرورش انسان (هم زنان و هم مردان)؛ نه پرورش و خدمتگزاری «صرفاً مردان» ارزشی فوق العاده می یابد. او مقام زن را به خودی خود و به مثابه مقام انسانی به رسمیت می شناسد؛ در اندیشه او «تمام هویت انسانى» در شخصیت زهراى مرضیه جلوه‏ گر است. از این منظر، او روز ولادت زهراى مرضیه را « روز پیروزى زن » می خواند.

بی بی سی به عنوان رسانه ای که خود را در میان رسانه های جمعی دیگر حرفه ای می داند،این گزاره امام خمینی که «از دامن زن مرد به معراج می رود» (صحیفه امام، ج7، ص341) را به عنوان تیتری برای یک گزارش درباره جنسیت زدگی استفاده کرده است که تقریبا جز تیتر و پاراگرافی سراسر اشتباه، محتوایش ربطی به امام خمینی ندارد. این تیتر اما، در کنار عکسی قرار داده شده است؛ که عکاس آن، از یک بنر نصب شده از نقاشی چهره ی امام خمینی؛ با طول زیاد؛ در حالی عکس گرفته است که چند زن از مقابل این بنر رد می شوند. فاصله میان ابعاد عکس و قامت زنانی که از مقابل آن رد می شوند؛ خود ناخودآگاه نگاهی تحقیرآمز و از بالا به پایین را نسبت به زنان از سوی امام خمینی به ذهن متبادر می کند. این تصویر، در کنار تیتر انتخاب شده؛ البته کارکردی به مراتب بهتر از متن را در انحراف ذهن خواننده به ذهن متبادر می کند.

چنین چینش رسانه ای برای هر مخاطب در هر سطحی از سواد رسانه ای در نگاه اول تداعی کننده مفهوم غلطی درباره اندیشه امام خمینی نسبت به زن و جایگاه آن در جامعه است و چنین گزارشی نشان دهنده ناتوانی در رعایت الفبا و اخلاق کار رسانه ای است. اما جالب است که خود نگارنده نیز نتوانسته است نادیده بگیرد و در گزارش خود تأکید امام بر حضور زنان در امور سیاسی و اجتماعی را از قلم نیانداخته و نوشته است: «او وارد شدن زنان ایران به مسائل سیاسی روز را از برکات نهضت و به خیابان آمدن زنان در کنار بچه ها و مردها را یک تحول الهی می دانست.»

امام خمینی با تأکید بر اینکه «ارزش اعمال به معنویات اعمال است» است؛ این نکته را به مردان معاصر خود متذکر می شود که «خواهرهاى ما که در عصر نهضت شرکت داشتند ارزش اعمال آنها بیشتر بود از ارزش اعمال مردها». او همچنین با تأکید بر لزوم مشارکت زنان و مردان در سازندگى‏ کشور خطاب به آنها یادآور می شود:

«شما همان طورى که تا کنون در نهضت ها دخالت داشتید و سهیم بودید در این نهضت و سهیم بودید در این پیروزى، حالا هم باز باید سهیم باشید؛ و هر وقت اقتضا بکند نهضت کنید، قیام کنید. مملکت از خود شماست ان شاء اللَّه. دست اجانب کوتاه شد از مملکت، دست رشوه‏ خواران و چپاولگران کوتاه شد، رفتند؛ مملکت از خود شماست. شما باید بسازید مملکت را. همه ملت ایران، همه ملت ایران- چه بانوان و چه مردان- باید این خرابه‏اى که براى ما گذاشته‌‏اند بسازند. با دست مردِ تنها درست نمى‏ شود؛ مرد و زن باید با هم این خرابه را بسازند.» (صحیفه امام،ج‏6،ص301 )

گرچه یک ژورنالیست و نویسنده رسانه همواره از یک پژوهشگر آکادمیک در حفظ بی طرفی و عدم دخالت نیت خود در متن، آسیب پذیرتر است، اما واقعیت این است که نه تنها خوانش های سلیقه ای و مصادره به مطلوب متن، بلکه حتی اگر غرض ورزی و کینه ورزی هم جایگزین روزنامه نگاری شود؛ نمی تواند گزاره «از دامن زن مرد به معراج می رود» (صحیفه امام، ج7، ص341) را که آشکارا در تقابل با نگاه تقلیل گرایانه جنسیت گرایان سنتی است؛ به عنوان گزاره ای جنسیت زده و مردسالارانه تفسیر کند، چرا که تفسیر هم به رغم تمامی تنوع و تکثرها؛ محدوده مجازی دارد که عبور از آن به بی معنا شدن تفسیر می انجامد. تفسیر به ویژه آن گاه که قصد ارائه معنای مقصود مولف را دارد؛ ناگزیر از پایبندی به قواعد هرمنوتیک معطوف به قصد یا متدولوژی ای است که این توانایی را در خود داشته باشد. هیچ رویکرد هرمنوتیکی ای به رغم تأکید بر تکثر در تفسیر، اما قائل به امکان قطع شدن کامل رابطه میان تفسیر و متن به ویژه در مقام تفسیر معنای مقصود مولف نیست.

از لحظه ای که گزارش های بی طرفانه و واقع گرایانه جای خود را به غرض ورزی و مصادره به مطلوب معنای متن، می دهد؛ ساحت روزنامه نگاری چنان مخدوش می شود که ژورنالیسم، به ناحق در تقابل با علم قرار می گیرد. روشن است که محصول چنین سبک روزنامه نگارانه ای متهم شدن رسانه و ژورنالیسم به سطحی نگری و مخدوش شدن اعتبار و کارکرد مثبت آن در جامعه و حتی حذف آن به این بهانه می شود.

انتهای پیام

دیدگاه شما