فریدزاده گفت: علوم انسانی توجه به این نکته است که همیشه بخشی از حقیقت در خانه همسایه است. تا این را فرض نگیرید، نمیتوانید بشنوید. میتوانید اقامه برهان کنید و طرف را ساکت نمایید؛ اما در واقع گفتوگویی ممکن نشده است.
ما مردمی هستیم که به اهل نظر بدبینیم
به گزارش خبرنگار جماران، "محمدجواد فریدزاده" نخستین رئیس مرکز بینالمللی گفتوگوی فرهنگها و تمدنها، در نشست ماهانه بنیاد باران که عصر روز گذشته - سه شنبه - در "دایره المعارف بزرگ اسلامی" و به مناسبت سالروز طرح ایده گفتوگوی فرهنگها و تمدنها برگزار شد، با بیان اینکه، «نظر در جامعه ما مشعون است»، گفت: ما مردمانی هستیم که با دیده بدبینی به اهل نظر نگاه میکنیم. حوصله حرف جدی را نداریم. هیچ کس به واقع گوش نمیدهد.
فریدزاده در سخنانی با عنوان "منطق، گفتوگو و خطابه"، با تأکید بر اینکه «واژه "گفتوگو" ترجمه خوبی برای "دیالوگ" نیست»، اظهار داشت: "گفت و شنود" یا همان "گفتن و شنیدن" ترجمه بهتری است؛ چراکه گفتوگو مستلزم گوش کردن است. گوش کردن یک امر بدیهی و ابتدایی و طبیعی نیست. باید با تربیت آن را آموخت. اکتسابی است و باید این هنر را کسب کرد. دیالکتیک موجود بین کسی که حرف میزند با کسی که آن را گوش میدهد در همه دنیا هست اما فقط امکان محدودی هست که این دیالکتیک تبدیل به دیالکتیک افلاطونی شود. در واقع تنها در این صورت موجب ارتقای سطح اندیشه گوینده و شنونده میشود؛ چراکه این مونولوگ است که در ادامه تبدیل به دیالوگ میشود.
این استاد دانشگاه در این زمینه مثالی زد و گفت: کسی که حرفی را زده است پس طرح نظر کرده و کسی که گوش میکند باید سؤال کند. آیا این سؤال کردن جدل است؟ نه!
وی درباره عنوان سخنرانی خود "منطق، خطابه و گفتوگو" ادامه داد: منطق فن ساکت کردن خصم است. پس فنی است که اگر آن را بیاموزیم میتوانیم خصم خود را ساکت کنیم. اما اگر از گفتوگو صحبت میکنیم باید اولا توجه کرد که این گفتوگو، کلمهای نیست که در زبان طبیعی به کار میرود. وقتی از گفتوگو سخن میگوییم، آن را در واقع از یک اصطلاح و از مفردات برمیکشیم و در ضمن ترمولوژی خاصی آن را بررسی میکنیم. دیگر خصوصیات معمولی در زبان طبیعی را ندارد و باید آن را از دست بدهد. به معنای دیگر باید فهمیده شود اما به چه معنایی؟ بینظر و بیفلسفه نمیشود.
فریدزاده افزود: وقتی میگویند منطق، تا قرن پانزدهم و شانزدهم، منظور منطق ارسطویی و صوری است. الان هم تقریبا به همین صورت است الا اینکه گاهی منظور از آن منطق ریاضی است که در این صورت، منطق مطلق مراد است. اما منطق، که مدون آن ارسطو بود و کتابهای متفاوتی در منطق دارد. منطق را صوری میگویند، چون فقط سروکارش با صورت است. این فقط که میگوییم تا جایی صوری است که به صورت کار دارد. لذا از آن به منطق قضیه و منطق گزاره تعبیر کردهاند. یعنی به قضیه میپردازد و بعد به صور مختلف حجت یا استدلال که استقرا و تمثیل و قیاس است، میباشد. اگر صورت قیاس سالم بود، و این آیا کفایت می کند برای اینکه ما به صورت مقصود نایل شویم؟ خیر! ماده آن نیز باید موجود باشد. ماده اش همان ماده ای است که از آن صناعات خمس را ارسطو تولید کرده است و ارسطو در هر کدام از این صناعات خمس یک کتاب نوشته است. یکی کتاب برهان است. در منطق وقتی از استدلال منطقی صحبت می شد تا قرون وسطی کلامی آهنین و مستحکم مراد بود که برهانی باشد. اگر کلامی برهانی نبود، استعاری، شاعرانه و مخیل به شمار می آمد. این را به تحقیر زبانی زنانه می گفتند. یعنی باید منطق حتما برهانی باشد.
وی در ادامه به بیان ناتوانی "برهان" پرداخت و ادامه داد: من در اینجا میخواهم ناتوانی برهان را در آنچه برای زندگی اجتماعی لازم داریم، بیان کنم. ابتدا به کتابهای دیگر ارسطو میپردازم تا بار دیگر به برهان برگردیم. کتاب دیگر ارسطو "سفسطه" است که مورد نظر ما در این بحث نیست و کتاب دیگر "فن شعر" اوست و پس از آن کتاب "جدل" است. اما جدل چیست؟ وقتی میگویند: فلانی موضع خود را مشخص کرد، این جدل دو طرف دارد. یکی کسی است که دائما سؤال میکند و چرا سؤال میکند؟ میخواهد مجیب را به تناقضگویی بیندازد و از این طریق آنچه را که ابطال میکرده از این طریق باطل کند. قصد مبحث دیالکتیک مطابق اصطلاح ارسطویی میگوید منطق اصلش نشان دادن این است که دنبال منکوب و زمینگیر کردن مجیب است تا معلوم شود که نظریه او باطل است. اما کتاب دیگر ارسطو "خطابه" است. در خطابه چه اتفاقی میافتد؟ در خطابه، خطیب سعی میکند با استفاده از مشهورات یا مظنونات یا مثلا مقبولات شنونده را قانع کند. برهان اقامه نمیکند. در ریاضیات ما برهان اقامه میکنیم؛ یا کسی که مستمع است حرف سخنگو را میفهمد یا نه، که در این جا نقص از خود اوست. ولی در خطابه برهانی اقامه نمیشود. اتفاقا اهمیت خطابه در همین است. در بسیاری از علوم برهان جریان ندارد.
مشکل ما این است که برای همه چیز جواب داریم و کمتر سؤال میکنیم
وی در این بخش از سخنان خود به لزوم شناخت صحیح علوم انسانی اشاره کرد و گفت: اصولا علوم انسانی خوب فهمیده نمی شوند و به درستی معلوم نمی شود که مراد از علوم انسانی چه علومی است. علوم انسانی یعنی علومی که در آن علوم، اساس بر گفتن، شنیدن، پرسیدن و از مرحلهای به مرحله دیگر ارتقا یافتن است. دست در دست مخاطب داشتن است و توجه به این نکته است که همیشه بخشی از حقیقت در خانه همسایه است. تا این را فرض نگیرید، نمیتوانید بشنوید. میتوانید اقامه برهان کنید و طرف را ساکت نمایید اما در واقع گفتوگویی ممکن نشده است. خطابه با جدل از این حیث فرق می کند. در جدل کوشش می کنیم که حافظ وضع را زمین گیر کنیم اما در خطابه سعی می کنیم دست طرف خطاب را بگیریم و او را بلند کنیم و با او همراه شویم در راهی که آن راه را نهایت نیست گرچه بدایت باشد. فلسفه اصولا از زمره معارفی است که اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است. هیچ وقت سوال فلسفی به نهایت نمی رسد. ما در فلسفه با فیلسوفان همراه می شویم و بعد دیگران می آیند. پیشرفت در فلسفه معنای چندانی ندارد. اما همراهی و هم سخنی دارد.
فرید زاده در بررسی فلسفه جدید به بحث در مورد نظریه "ویکو" پرداخت و سخنان خود را اینگونه ادامه داد: در دوره جدید، شخصی به نام "ویکو" متوفی در 1667 میلادی، یعنی نیمه دوم قرن هفدهم که ایتالیایی است، علم جدیدی را معرفی میکند. جدید بودنش فقط نسبت به یونان و روم و رنسانس نیست. علم جدید ویکو در مقابل دکارت و دکارتیان است. ویکو اشکالاتی را بر دکارت وارد می کند. او می گوید وقت آن است که علم جدید پا به عرصه وجود بگذارد. این علم جدید که دیکو می گوید با اهمیت دادن به 2 اصطلاح و مفهوم به دست می آید: یکی اصطلاح "حس مشترک" است و دیگری "ایده آل سخنوری". در علم اصول علما بین آنچه که عقلی است و آنچه که عقلایی است فرق می گذارند. امر عقلایی اعم از امر عقلی است و عقل سلیم همان است که می گویند: شارع وقتی سخن از سخن عقلایی می کند، منظورش همان "عقل مشترک" است. اینکه چرا اینجا حس مشترک تبدیل به عقل مشترک می شود؟ به طور بسیار مختصر باید بگویم این بیانگر نزول فکر فلسفی در دوره متاخر است. حس مشترک به عنوان آنچه که مثلا ابن سینا گفته است: آن چیزی است که توسط حواس مختلف به دست می آید. در یک جا مشترک می شوند. برای اینکه این قضیه را مطرح کنند مثلا دو وجه یک شی را بیان می کنند. قند هم سفید است و هم شیرین. آن شیرینی و سفیدی قند را همزمان دریافتن، حاصل یک حس مشترک است. ویکو در اینجا می گوید: نه! این معنا مورد نظر من نیست.حس مشترک یعنی آن حسی که اشتراک آفرین است. آن حسی که باعث می شود مردمانی با توجه به آن حس، مردمانی خاص شوند و این همان چیزی است که امروز به زبان سیاست از آن به "ملیت" یا "هویت" تعبیر می شود. وقتی می گوییم هویت ایرانی، منظور مردمانی هستند واجد حافظه مشترک که آن حس مشترک را ساخته است. این حس مشترک از کجا می آید؟ از افسانه ها، از ریشه های زبان، از خوابهای عمومی با مضامین اجتماعی می آید. از اعتقادات و دین واحد مردمانی می آید که در تمام شواکل وجود آنان خانه نشین شده است و این مردمانی می سازد که واقع همان ملت می شوند.
وی در تشریح معنای حس مشترک و مقایسه آن با عقل مشترک میگوید: حس مشترک ربطی به عقل ندارد. این در تخفیف عقل نیست. در اهمیت دادن به آن وجه از زندگی است که بفهمیم برای شناخت فردی و اجتماعی زندگی انسان عقل کفایت نمی کند. این اشتباه است که گفته میشود با عقل میتوان وارد حیات معنوی یک ملت شد. امروز جهان ما جهان بیافق است. جهان بیآینده است. هر چه نگاه میکنید ظلمت اندر ظلمت است. در کجای دنیا جرقهای هست؟ اندک نوری؟ کجاست؟ چرا؟ بعد از ظهور ماکیاولیست، سیاست تقسیم نمیشود به سیاست ماکیاولی و غیرماکیاولی بلکه جهان به طور کلی عوض میشود. مثل کاری که نیوتن با فیزیک کرد. رجوع به فیزیک ماقبل از نیوتن فقط به کار تاریخ فیزیک میخورد و به کار دیگری نمیآید. بیبنیاد بودن سیاست در زمان ما در همه جای دنیا از آنجا ناشی میشود که بین اخلاق و سیاست دینونت ایجاد شده است. اخلاق مبتنی بر آن چیزی است که ارسطو آن را "فراست" و "بصیرت" مینامد. باید این فراست و بصیرت را ضمن فلسفه ارسطویی و افلاطونی خواند و به دقت هم خواند و نسبت آن را با اخلاق فهمید.
اولین رئیس مرکز بینالمللی گفتوگوی فرهنگها و تمدنها در پایان افزود: هر کس مبانی علوم انسانی را در برهان جستجو میکند از قبل بداند که کوشش او شکستخورده است. علوم انسانی یک خصیصه عمومی دارد و آن این است که همه علوم انسانی مبتنی بر گفتوگو هستند و منظور من از خطابه و گفتوگو در اینجا این بود که ما باید به بررسی ما به ازای علوم انسانی به علوم دیگر بپردازیم. مشکل ما این است که برای همه چیز جواب داریم و کمتر سؤال میکنیم. همه در همه مباحث پاسخ میدهند. اگر میپرسیدیم و اهل سؤال بودیم، میفهمیدیم تفاوت علوم انسانی از علوم طبیعی در چیست. این یکی از پیچیدهترین مباحث در حوزه فلسفه جدید و فلسفه زمان ماست.
گفتنی است، هفتاد و نهمین نشست ماهانه "بنیاد باران" به مناسبت شانزدهمین سالگرد طرح ایده جهانی "گفتوگوی فرهنگها و تمدنها" و با حضور جمعی از چهرهها و شخصیتهای سیاسی اصلاحطلب، برگزار شد. در این مراسم، حجتالاسلام والمسلمین سید محمد خاتمی نیز سخنرانی کرد.