دکتر فیرحی با اشاره به ویژگیهای دوران خلافت مأمون عباسی و دورانی که امام رضا علیه السلام در آن زندگی کردند و ولایتعهدی را برعهده داشتند، تأکید کرد: این دوره بسیار عجیب و جالب است. برای اولین بار، سؤال مقدس است، برای اولین بار، انتقاد پذیرفته شده است. از طرفی بازار علم و دانش رایج بود.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، "دکتر داود فیرحی" دانشیار علوم سیاسی دانشگاه تهران و پژوهشگر اندیشه سیاسی اسلام، در نشست «آزادی عقیده و بیان در مکتب امام رضا(ع)» که در محل حسینیه فاطمة الزهرا(س) و به مناسبت میلاد مسعود امام رضا علیه السلام برگزار شد، به دوران 20 ساله امامت آن حضرت اشاره کرد و گفت: 10 سال از این زمان امامت در دوران خلافت هارون، پنج سال در دوران خلافت امین و پنج سال هم در دوران خلافت مأمون بوده است. در محافل مذهبی ایران بیشتر مسائل مربوط به ولایتعهدی آن حضرت مطرح است که البته در این جا تلاش میشود چهره جدیدی از آن دوران زندگی آن حضرت ارائه شود.!S1!
دکتر فیرحی در این نشست که پنجشنبه شب گذشته (13 شهریورماه) برگزار شد، ضمن اشاره به همزمانی سالهای زندگی آن حضرت با خلافت عباسیان گفت: خلافت عباسی عمر طولانی داشت و یکی از بزرگترین و طولانیترین دولتهای تاریخ جهان است. از ویژگیهای اصلی این دوره اینکه خلافت هارون و مأمون عصری است که عصر طلایی اسلامی نامیده می شود. یعنی تمدن بزرگ اسلامی در این دوره رشد و رونق پیدا کرد. چهار امام در این دوره زندگی میکردند.
وی افزود: این دوره، ویژگیهای مهمی داشت که میتوان آنها را در این سه مفهوم دستهبندی کرد؛ یک، آزادی مدنی که در این دوره بسیار مهم بود، یعنی فرد جرأت سؤال و همچنین انتظار پاسخ از هر فرد دیگری را داشت. دو، عقلگرایی در این دوره که برای اولین و احیانا آخرین بار در تاریخ پیوندی بین خرد و وحی ایجاد کرد. سه، تکثرگرایی یعنی جامعه یکدست نبود و دولت این امکان را فراهم کرده بود که جامعه، چهرههای متفاوت خود را نشان دهد.
این پژوهشگر اندیشه سیاسی اسلام ادامه داد: غربیها از این دوره به "عصر چندفرهنگی جهان اسلام" یاد کردهاند. "جامعه چندفرهنگی" جامعهای است که چهرهها، قبایل، گروهها و مذاهب با محوریت اسلام با تفاوتها و هویت خود ظاهر شوند که البته تفسیرهای مختلف از اسلام پذیرفته شده بود.
دکتر فیرحی افزود: درخشانترین دوره در تاریخ اسلام از خلافت هارون تا پایان خلافت مأمون است. از سال 170 تا 218، این تمدن چنان رشد کرد که نیاز به ارتش نداشت، نیروهای مسلح از جبهه جامعه عقبنشینی کردند، آزادی اجتماعی شکوفا شد و به همین دلیل تمدن اسلامی رشد کرد.
وی با اشاره به قرار داشتن امام رضا(ع) در این دوره گفت: این دوره بسیار عجیب و جالب است. برای اولین بار، سؤال مقدس است، برای اولین بار، انتقاد پذیرفته شده است، از طرفی بازار علم و دانش رایج بود.
عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، به نقل از ابن طقطقی نویسنده تاریخ فخری که در همین دوره زندگی میکرد و گزارشهای قابل تأملی از این دوره دارد، گفت: بازار علوم رایج بود. کالای ادب، پررونق؛ شعائر دینی، باعظمت؛ خیرات، فراوان؛ جهان، آباد؛ حرمتها، مورد رعایت و سرحدات محکم و استوار بود. برای نخستین بار در تاریخ اسلام، قلم و دانش جانشین شمشیر شدند. یعنی دولت و جامعه به جای اینکه با زور سلاح و نیروی امنیتی نظم را حفظ کند، اساس نظم اجتماعی بر قلم بود.
وی با اشاره به برخی توصیفات دیگر ابن طقطقی از این دوره گفت: بیکاری و بطالت، صاحبان شمشیر را گوارا باد که اوقات خویش را به خوشگذرانی سپری میکنند، در میان ایشان بسیاریاند کسانی که با زندگی ساختهاند، نه برای جنگ به جوشش میآیند و نه در مقابل حریف سخت برمیخیزند، صبح و شام میرسد و ایشان همواره شمشیر را سالم در حمایل دارند ولکن صاحبان قلم، شمشیرشان هیچگاه از خون نمیخشکد.
دکتر فیرحی در ادامه با اشاره به رونق منبرها، کتابها و جر و بحثها در این دوره و جرأت یافتن جامعه به انتقادات گزنده به خلیفه گفت: معروف است که کشاجم شاعر معروف عرب نزد خلیفه عباسی (هارون) رفت. به او گفتند خلیفه کسالت پیدا کرده و به لحاظ روحی خسته است، اشعاری بخوانید که آرامش پیدا کند. این شاعر عرب، شعری دوبیتی خواند که بخش نخست شعر وی تعریف و بخش پایانی گزنده است. که این شعر چنین است: ای خلیفه زندگی کن با آرامش در سایه کنگرههای بلند قصر/ اینقدر خدم و حشم داری که از طلوع تا غروب و بالعکس برای تو خدمت میکنند/ اما خلیفه به یاد آر آنگاه که نفسها همانند پرنده در قفسه سینه به جنبش آید/ آن وقت به یقین میفهمی که همه اینها رویایی بیش نبودند
وی در ادامه گفت: وزیران ایرانی هارون یعنی جعفر سعی کرد خلیفه را آرام کند، به شاعر عتاب کرد، خلیفه گفت رهایش کن، او دید ما دچار گمراهی شدیم و نخواست گمراهی ما زیادتر شود، صلهاش را بیشتر دادند.
این دانشیار دانشگاه با اشاره به آزادی بیان در این دوره گفت: در حضور خلیفه و امام رضا(ع)، در این زمانه اساسیترین اصول اسلام یعنی توحید، نبوت و معاد به چالش و انتقاد کشیده میشود، شمشیر نمیکشند، استدلال میکنند و به این دلیل که عصر استدلال است، عصر درخشان دانش است.
وی با بیان اینکه "علم، تمدن میآورد اما علم، مقدماتی دارد که نیاز به برنامهریزی و تصمیم دارد"، به قرائت برخی روایات از امام رضا(ع) پرداخت: از ویژگیهای روایت امام رضا این است که همه آنها جزء احادیث سلسلة الذهب هستند. یعنی از معصوم شروع و به معصوم ختم میشوند؛ حدیثهایی که "زنجیره طلا" نام دارند.
دانشیار علوم سیاسی دانشگاه تهران با قرائت یکی از روایاتی که حضرت امام رضا از پیامبر نقل میکند، گفت: علوم خزانههای سربه مهرند و کلیدهای این خزانهها پرسش هستند، یعنی تا پرسش نباشد علم به جریان نمیافتد. پرسش کنید خدا رحمتتان کند (این درخواست عمومی است) که در پرسش چهار منفعت است؛ یک، بالا رفتن سطح علمی پرسشگر. دو، بالا رفتن آگاهی معلم. سه، افزوده شدن به درک شنونده. چهار، کسی بالاخره پاسخ را میگردد و پیدا میکند. کسی که به دانش علاقه دارد.!S2!
وی در ادامه، ضمن اشاره به فراهم شدن زمینه ساختاری دانش در چنین وضعیتی گفت: در جامعهای که سؤال آزاد است، معنایش چیست؟ متفکران معتقدند با فرمان و دستور و کنترل، علم رشد نمیکند. علم درختی است که آب و خاک و هوای خود را میخواهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران افزود: علم یا پرسش کردن چهار پیش فرض دارد و دانش این چنین تولید میشود؛ یک. امنیت، که قدما به آن اطمینان میگفتند که معنای اطمینان یعنی اینکه دل من به من گواهی دهد جان و مالم در امان است، تا دل آرام نباشد زبان باز نمیشود. دو، آزادی، تا فرد اختیار و مسئولیت سؤال را نداشته باشد سؤال شکل نمیگیرد. با دستور دادن زبان آدمی قفل میکند. سؤال از ذرات وجود آدمی درمیآید و آزادانه شکل میگیرد و به بار مینشیند. سه، مساوات یا برابری، استاد و دانشجو اگر خود را در موقعیت برابر نبینند سؤال شکل نمیگیرد، مساوات شرط ظهور و زایش پرسش است و پرسش، مقدمه تولید دانش است. چهار، امتیازها معطوف به تلاش آدمها باشد، به قول قدما امتیازات الفضل. باید توجه داشت که انسان بیش از آنکه به دنبال حقیقت باشد، دنبال منفعت است.
این پژوهشگر اندیشه سیاسی اسلام با اشاره با تأسیس دارالحکمه در دوران مأمون گفت: در این دوران، کتابهای یونانی به عربی برگردانده میشوند و مأمون امر کرده بود که به وزن کاغذهای این کتابها طلا بدهند. ترجمهها در تاریخ بهترین ترجمههاست، یعنی علم یونانی را درست منتقل میکنند. کسانی که ترجمهها را میخوانند دچار اشتباه نمیشوند.
دکتر فیرحی ادامه داد: اگر پرسش آزاد باشد، یعنی نگویند این را بپرسید، آن را نپرسید، و اگر چهار پایه پرسش یعنی اطمینان، آزادی، برابری و امتیازات عادلانه شکل بگیرد، در جامعه فقط دانشمندان باهوش نمیشوند. حتی بیسوادهای این جامعه هم باسوادتر از دانشمندان جامعهای هستند که در آن آزادی نیست.
وی با اشاره به یکی از سخنان جالب ابن خلدون افزود: در دوره مأمون و هارون هر کس از غرب یعنی از ایتالیا، اسپانیا، فرانسه، به شرق یعنی بغداد میآمد، فکر میکرد انسانهای بغداد معدل هوش بالایی دارند. فکر میکرد خدا اینها را بالاتر آفریده است. این نتیجه علم و تمدن است.
دکتر فیرحی با اشاره به دیگر نتایج آزادی و دانش در جامعه افزود: امام رضا(ع) با استدلالهای عقلی سراغ سؤالات میرفت، نمیگفت پیغمبر گفته یا بپذیرید یا کافر هستید. وقتی یک مسیحی سؤال میکند با ادبیات مسیحی جواب میدهد. وقتی یک یهودی سؤال میکند با ادبیات یهودی جواب میدهد. وقتی یک مادهگرا سؤال میکند با ادبیات مادهگرایان جواب میدهد. این طور نیست که بگوید من دین اسلام را دارم، این روایت من برتر است، یا بپذیرید یا بیرون بروید.
این پژوهشگر علوم سیاسی دانشگاه تهران ضمن اشاره به انتقادهای امام رضا از علما افزود: امام رضا(ع) میفرمودند، علمای اسلام شما طوطیهای نقال محض روایات نیستید. یک حدیث بشنوید و فقه آن را خوب بدانید، بسیار مهمتر از صدها روایتی است که طوطیوار نقل شود.
وی ضمن اشاره به ظاهرگرایی به عنوان یکی از مشکلات همیشگی تمدن اسلامی افزود: روایات را نقل میکنیم و هرگز به باطن توجه نمیکنیم. امام رضا(ع) میگوید: اهل درک حدیث باشید نه اهل نقل حدیث. جهان را نگاه کنید همهاش مصداق اراده خداست، مخلوق خداست، قواعد در طبیعت، قوانین در اخلاق و شریعت نهادینه شده است. عبادت، فزونی نماز و روزه نیست، عبادت این است که در کارهای خدا تفکر کنیم.
دکتر فیرحی ضمن تأکید بر اینکه «امام هرگز با خلیفه مواجهه محض اعتقادی نداشت، و تماما استدلال میکرد» افزود: آنچه که باید جامعه را اداره کند و شهروند و حاکم باید تابع آن باشد علم است، نه اینکه علم تابع حاکم باشد.
وی با نقل روایت دیگری گفت: الملوک حکام علی الناس و العلم حاکم علیهم (حاکمان فرمانروایان مردماند و حاکم هم فرمانروایی دارد که آن دانش است). اگر مسئله این باشد، حاکم نمیتواند از شمشیر، نهاد قضاوت و نیروهای امنیتی خود استفاده کند. اگر استدلالی در برابر استدلال دارید بگویید وگرنه به استدلال عمل کنید.
دکتر فیرحی با اشاره به استدلالهای امام رضا(ع) پیرامون مسئله ولایتعهدی گفت: امام میگوید چه اصراری دارید که من حتما ولیعهد باشم، اگر معیار درست باشد، معیار درست وابسته به آدمها نیست، آدمها وابسته به معیارها هستند.
وی افزود: بدون علم، تمدن امکان ندارد، اما بدون تدبیر، علم امکان ندارد؛ یعنی اینکه قدرت دولت به جای اینکه صرف کنترل پرسشها شود، صرف حفظ آزادی، برابری و امنیت پرسشگر شود. آنگاه این قدرت منتج به تولید دانش میشود و چرخه دانش دیگر احتیاجی به زور نظامی ندارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران ادامه داد: تمدن تابع علم است و علم تابع تدبیر و تدبیر محتاج سیاستگذاری درست است. تمدن با آرزو و نذر و نیاز و فرمان و دستور شکل نمیگیرد. تمدن روشمند است و به یک دانش مستقیم نیاز دارد. علم بومی، غیربومی ندارد، علم، علم است، علم اسلامی، غیراسلامی ندارد، علم، گمشده مؤمن است هرکجا باشد.!S3!
وی ضمن اشاره به روایتی از امام رضا(ع) به نقل از پیامبر گفت: طلب علم واجب است، ببینید کجا علم تولید میشود همانجا بروید. نگفته است اول بار عالمان را جستوجو کنید، مسلمان است یا مسیحی است. مؤمن باید دنبال علم برود.
این پژوهشگر اندیشه سیاسی اسلام ادامه داد: از اهل علم باید یاد گرفت نه از عالمنمایان. یادگیری علم، حسنه دارد، طلبش عبادت است، مذاکره و تحقیق در علم، تسبیح خداوند است. عمل به علم، جهاد و تعلیم علم، صدقه است. رساندن علم به نیازمندان قربة الی الله است. همین که مریضی را با نسخه مناسب به سلامت برسانیم، به خدا نزدیک شدهایم.
دکتر فیرحی با طرح این پرسش که علم چرا اینقدر ارزش دارد، ادامه داد: علم، تابلو حلال و حرام و شمعدانهایی است که راههای بهشت را نشان میدهد، بعضی از علما و متفکرین در سالهای اخیر گفتهاند این همهاش علم دینی است در حالی که امام رضا(ع) فقط علم را گفته است. این علم یا آن علم، علم تجربی یا غیرتجربی را نگفته است.
این دانشیار دانشگاه با اشاره به اینکه «علم مونس آدم در تنهایی است»، گفت: دانشمندان در گرفتاری، وحشت و تنهایی آرامش بیشتری دارند. علم در شرایط اضطرار، بهترین مونس است، دوست آدم در غربت و تنهایی، محدث در خلوت و راهنمایی در تاریکی است.
وی ادامه داد: تا جامعه مسلمانان مسلح به علم نباشد هرگز در امان نیست. علم چیزی جز سؤال و سؤال چیزی جز ارکان چهارگانه نیست.
دکتر فیرحی با اشاره به این فرموده امام رضا(ع) که «علم زینت دوستان است»، گفت: اگر یک تمدن، دانش داشته باشد، همه افراد علاقه دارند تحصیلات خود را به آنجا منتسب کنند. هر فردی یک غیرمسلمان دانشمند را ببینید بیشتر لذت میبرد تا اینکه یک جاهل متعصب کلهشق مذهبی را ببینید.
وی ادامه داد: خداوند با دانش، قومها را بالا میبرد. در واقع همان جوامع را در امور خیر پیشوا قرار میدهد. جایی که علم است اخلاق میآید، چون بینیازی انسان از دیگران، اخلاق را بالا میبرد.
این پژوهشگر علوم سیاسی با اشاره به اینکه «عالمان میتوانند رهبران جامعه باشند» افزود: مردم دنبال عالمان خواهند آمد، به عملشان نگاه میکنند، تقلید میکنند و دیگر احتیاجی به این ندارند که بگویند دین ما برتر است.!S4!
وی با اشاره به ساخت مترو در دوران مارکسیسم گفت: رهبران مارکسیست میگفتند مترو مسکو را چنان بسازید که هر کس آن را دید بگوید این محصول مارکسیسم است و در چنین شرایطی احتیاجی به استدلال پیرامون برتری مارکسیسم نیست.
عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران با اشاره به اینکه «در این شرایط هر رأیی حاکمان بدهند دیگران میگویند آن بهتر است» گفت: جای تأسف دارد اینکه در افغانستان دو کاندیدای ریاست جمهوری حرف جان کری را قبول کنند. اینکه جامعه به حدی برسد که دیگر به حرف خود اعتماد نداشته باشد، جای غصه دارد؛ چراکه حضرت امام رضا(ع) میگوید اگر علم داشتید حرف شما را باور میکردند. مردم میگویند او (عالم) دروغ نمیگوید، تقلب، ظاهرسازی و شیادی نمیکند.
دکتر فیرحی با اشاره به راهنما بودن علم گفت: با علم، طبیعت خود را به شما نشان خواهد داد. چون چشم شما بصیرت پیدا میکند به جای اینکه دنبال سوزن در انبار کاه باشید، سوزن خود را نشان خواهد داد. عقل گسترش پیدا خواهد کرد. علم بدنها را قوی میکند، باعث میشود انسانها مرتبهشان رشد کند، مجلسشان زیبا باشد و جانها را سالم میکند و درجات برتری در دنیا و آخرت داشته باشند.
وی در ادامه با اشاره به بخش پایانی روایت گفت: علم، پیشوای عمل و عمل، دنبالهرو آن است. عمل بدون علم عین حرکت در شب، بدون چراغ است. سعادتمندان از علم الهامهای بینهایت میگیرند؛ اما ظالمان علم را تحریم میکنند. خوشا به حال انسان و جامعهای که خداوند آنها را از لذت علم محروم نکرد.