خداوند در آیه " و شاورهم فی الامر" به پیامبر(ص) الزام می کند که " ای پیامبر در امورات جامعه اسلامی با مردم مشورت کن". در جامعه اسلامی رهبر یکی از وظایفش مشورت کردن است. بنده در کتاب "آزادی در قرآن" 10 مورد از سیره پیامبر(ص) در مشورت کردن آورده ام که در آنها پیامبر (ص) با وجود آنکه عقیده اش در آن مورد غیر از عقیده جمع و خرده جمعی بوده اما نظر جمع را پذیرفته اند.
به گزارش جماران حجت الاسلام و المسلمین محمد علی ایازی در سخنرانی با موضوع اخلاق و سیره نبوی در قرآن کریم با ذکر آیه " انک علی خلق عظیم" جایگاه پیامبر (ص) در قرآن را بسیار رفیع خواند و اظهار کرد: هرچند سبک قرآن آنطور نیست که اسم اشخاص را بیاورد اما قرآن کریم 4 مرتبه نام پیامبر (ص) را با بیان اسم و بیش از 150 مرتبه با ادبیات ضمیری مانند " انک، یا ایهاالرسول، یا ایها النبی" پیامبر را مورد خطاب قرار داده است. همچنین 6 مرتبه از پیامبر(ص) به عنوان رسول امین یاد می کند و اوصافی که از پیامبر (ص) در قرآن ذکر می شود بیشتر مربوط به خلق وخو و شیوه های ایشان است.
وی با بیان اینکه با وجود تمام صفاتی که خداوند در قرآن برای پیامبر(ص) برمی شمرد اما در عین حال او را جبار بر مردم نمی داند، افزود: در آیاتی از قرآن به طور مثال در آیه " و ما انت علیهم بالجبار، ای پیامبر تو مردم خودت جبار نیستی" یا آیه " ولست علیهم بمسیطر، ای پیامبر تو چیره گر بر مردم نیستی" به نوعی نسبت ایشان با مردم جامعه را بیان می کنند. حضرت عیسی (ع) هم آن زمان که حتی در گهواره سخن می گفت پس از معرفی خودش فرمود: " خدا من را جبار و شقی قرار نداده است." هدف این جملات در حوزه دین داری در جامعه مشخص کردن نسبت دین با مردم در جامعه است.
ایازی بهترین منبع برای شناخت و معرفی شخصیت پیامبر (ص) را قرآن کریم دانست و گفت: همه جملات قرآن درباره پیامبر(ص) فقط تعریفی نبوده بلکه قرآن بعضا با عتاب، انذار و... هم ایشان را خطاب می کند. قرآن حتی به پیامبر (ص) می فرماید که " ای پیامبر با همه مقام هایی که داری اما اگر با مردم خوب برخورد نکنی، آنها اطراف تو جمع نخواهند شد." این یعنی در بحث دین داری و در رابطه با مردم باید با زبان نرم همراه با عطوفت سخن گفت. در قرآن سخنانی از مشی پیامبر(ص) آورده شده است اما قرآن در جای دیگری وقتی می خواهد دستورالعمل و خطی مشی برای پیغمبر (ص) تعیین کند، می فرماید که " ای پیامبر، اگر می خواهی مردم را به راه خدا دعوت کنی، اینجا جای زور، ترساندن و ایجاد وحشت نیست." خداوند خطاب به پیامبر(ص) می فرماید که "با مردم همواره با حکمت یعنی منطق قوی و استدلال صحبت کن." امیدوارم در پایان سخنانم بتوانیم به این نتیجه برسیم که آیا ما در حال حاضر سیره پیامبر (ص) را دنبال می کنیم یا اصلا نسبتی با پیامبر( ص) و قرآن کریم نداریم!
وی با طرح این سوال که چرا خداوند حضرت محمد (ص) را از منطقه عجیب و غریب و بی سواد جزیرة العرب برگزید؟ در تشریح موقعیت این منطقه، توضیح داد: جزیرة العرب در آن زمان از شرق با ایران که گسترش علم در آن وجود داشت و همینطور از غرب با تمدن رم، یونان و دانشی که از آن بهره مبرد، همسایه بود؛ منطقه ای خشک، لم یزرع و بی آبی که مثل یک آب راکد بود. حضرت علی (ع) از آن منطقه تعبیر جالیة الجهلا دارد. پیامبر(ص) در شهری مبعوث شد که فقط یک نفر سواد خواندن و نوشتن داشت و به مورخان در کل جزیرة العرب تنها 18 نفر سواد خواندن و نوشتن داشتند. پیامبر(ص) کاری با این جامعه کرد که اکنون تمام تمدن مسلمان ها را تمدن کتابی می دانند.
این مدرس حوزه با اشاره به وضع سواد در ایران قدیم، خاطرنشان کرد: در ایران مساله دانش و سوادآموزی فقط مختص به یک طبقات خاصی از جمله موبدان داشت و این یک قانون بود. تاجایی که یکی از افراد طبقه دهقانان که اموال زیادی هم داشت از انوشیروان خواست تا زمین های زراعی زیادی را تحویل حکومت دهد و در ازای آن فرزندش بتواند خواندن و نوشتن یاد بگیرد اما حکومت زیربار آن نرفت! ورود اسلام به ایران کاری کرد که پتروشفسکی در کتاب اسلام در ایران با نقل حکایتی از سفر امام رضا (ع) به ایران آورده که "وقتی ایشان وارد نیشابور شدند، 20 هزار نفر قلم زرین بدست آمده بودند تا آنچه امام (ع) می فرماید را بنویسند!" پیامبر (ص) علاوه بر تحولات شگرفتی که از نظر تمدن در جزیرةالعرب داشت، تاثیرات زیادی هم به مناطق همسایه چون ایران، شامات، یونان و... گذاشت. این تاثیر به حدی است که نهضت ترجمه درایران آنچنان توسعه یافت که آثار فلسفی ارسطو و افلاطون به طور کامل ترجمه شد و حتی سالها بعد اروپاییان مطالب این فلاسفه را از روی نسخ ترجمه شده مسلمان ها جمع آوری کردند. تازه همه اینها در حوزه تمدن است و تحولات دیگری که پیامبر (ص) در این جوامع بوجود آورد و مبارزاتی که با جاهلیت داشت، حوزه وسیعی دارد.
ایازی با بیان اینکه برخلاف آنچه در تصور برخی مردمان است تمام جنگ های پیامبر(ص) با کفار تدافعی بوده و تنها 151 نفر از کفار بدست مسلمان ها کشته شده اند، اظهار کرد: پیامبر (ص) 25 غزوه داشت با وجود آنکه کفار آزار و اذیت های فراوانی نسبت به مسلمان ها از قبیل کشتار، شکنجه و... داشتند و در همه غزوات جنگ ابتدایی با کفار بود اما در این غزوات تنها 151 نفر از کفار بدست مسلمان ها کشته شدند. خداوند برای اولین بار با نزول آیه 38 سوره حج به پیامبر (ص) اجازه جنگ داد آن هم بخاطر ستم های فراوانی که علیه مسلمان ها صورت می گرفت؛ یعنی جهاد دفاعی را جایز دانست. پیامبر(ص) هیچ جنگ ابتدایی با هیچ قومی نکرد.
وی با اشاره به فتح مکه توسط مسلمانان، ادامه داد: یکی از بزرگترین غزوات مسلمانان فتح مکه بود در زمانی که قریش پیمان شکنی کرد و قصد حمله به مدینه را داشت. پیامبر(ص) مکه را محاصره می کنند اما نمی جنگد؛ آنها آنقدر در اطراف مکه می ایستند تا کفار خودشان جلو بیایند. پیامبر(ص) حتی درباره ابوسفیان که دشمن دیرینه او و اسلام است و ظلم ها و خیانت های فراوانی نسبت به پیامبر(ص) و مسلمانان داشت، می فرمایند ابوسفیان و که هر کسی به خانه او پناه ببرد، در امان است. واژه " انتم طلقا" در آنجا بکار برده شد.
ایازی نقدپذیری را یکی از ویژگی های پیامبر(ص) به عنوان رهبر امت اسلامی معرفی کرد و در بیان یک نقل تاریخی، گفت: بعدها پس از جنگ حنین، غنائم زیادی بدست آمد که پیامبر(ص) هنگام تقسیم آنها سهم بیشتری را به ابوسفیان و قریش داد. سایر مسلمانان که از اصحاب، مهاجرین و انصار بودند و سالها مورد شکنجه و سختی های فراوانی قرار گرفته بودند از اینکه سهم کمتری می بردند برآشفته شدند؛ آنها نزد پیغمبر (ص) آمده و سوال کردند که اگر این نوع تقسیم فرمان خداست ما حرفی نداریم اما اگر به تصمیم خودتان بوده نسبت به آن اعتراض داریم و پاسخی می خواهیم. پیامبر (ص) خطاب به آنها فرمودند تصمیم خودم بوده است اما اگر اعتراضی دارید جمع شوید تا به شما پاسخ دهم. پیغمبر (ص) خطبه ای را در این راستا بیان کردند و وقتی مسلمان ها دلایل ایشان را شنیدند، اشک هایشان جاری شد و حتی گفتند حاضریم همین سهم اندک مان را هم به آنها بدهیم! خداوند به پیغمبر (ص) فرموده بود تو جبار بر مردم نیستی، اما پیغمبر(ص) مسیری را رفته بود که قلوب مسلمین تحت سیطره ایشان شده بود.
وی با تاکید بر اینکه مشیت خدا مسلمان شدن همه مردم نیست، افزود: اگر خداوند می خواست همه مردمان را هدایت کند تا مسلمان و مومن باشند، این کار از عهده اش برمی آمد اما مشیت خدا این نبود که همه مسلمان باشند. نمی خواهد کسی به زور و زنجیر به بهشت برود. خداوند به خطاب به پیامبر(ص) می فرماید " تو می خواهی مردم را با جبر بهشتی کنی؟" در حالی که پیامبر (ص) اصلا این کار را نکرد. اینها به نوعی خطاب به ماست. این کلام الله و سیره پیامبر (ص) می خواهد به ما بگوید اگر می خواهیم جامعه دینی داشته باشیم باید با منطق و استدلال با مردم سخن بگوییم نه اینکه در کلام و رفتار و گزینش هایمان جبری تصمیم بگیریم. نباید مردم را با اعمال مان مردم را به سر لج بیاوریم و به نفاق و ریا بکشانیم. این پیغمبر (ص) همان شخصی است که وقتی یکی از کفار هر روز بر سرش آشغال می ریزد، وقتی یک روز این کار را نمی کند ایشان سوال می کنند که چه شده که او نیامده است؟ می گویند مریض شده و پیامبر(ص) به عیادتش می روند. آیا ما اینطور هستیم؟! ما با غیر خودمان چنین می کنیم؟! یا اینکه تلقی ما از دین دار کردن مردم این است که چون کسی حرفی زده که حرف ما نبوده، او را به زندان بیاندازیم! او را اذیت کنیم! آیا مسلمانی این است؟!
وی با بیان نقل تاریخی دیگر از پیغمبر(ص) ادامه داد: پیغمبر (ص) در جایی زیر یک درخت در حال استراحت کردن بودند که شخصی از کفار شمشیرش را مقابل پیامبر(ص) قرار داد و گفت: می بینی که اکنون جان تو در دست من است و می توانم جانت را بگیرم! پیامبر (ص) به او فرمود که جان من در دست خداست نه در دست تو. آن شخص تا غفلتی کرد پیامبر(ص) شمشیر را از دست او گرفت و مقابلش قرار داد و فرمود: "دیدی جان من در دست خداست و در دست تو نیست." پیامبر (ص) در برابر این رفتار او تنها به وی فرمود: یا مسلمان شو یا اگر مسلمان نمی شوی، حق نداری دیگر مسلمانان را اذیت کنی." اینجا معنای فرموده قرآن که " ای پیامبر تو مردم جبار نیستی" تجلی می یابد.
این مدرس دانشگاه در بیان بخش دیگری از سیره پیامبر(ص) در قرآن که درباره شور و مشورت است، اظهار کرد: در آیات قرآن کریم آمده است که " مومنین در کارها از عقل جمعی استفاده کرده و مشورت می کنند " در آیاتی از جمله آیه هایی از سوره بقره به مهارت های زن و شوهر در زندگی خانوادگی می پردازد و آنها را توصیه به مشورت می کند اما به طور مثال در سوره آل عمران و آیه 157 مساله مشورت درباره شخص پیامبر (ص) مطرح می شود. در آیاتی مشورت به عنوان هدایت و توصیه است اما خداوند در آیه " و شاورهم فی الامر" به پیامبر(ص) الزام می کند که " ای پیامبر در امورات جامعه اسلامی با مردم مشورت کن". در جامعه اسلامی رهبر یکی از وظایفش مشورت کردن است. بنده در کتاب "آزادی در قرآن" 10 مورد از سیره پیامبر(ص) در مشورت کردن آورده ام که در آنها پیامبر (ص) با وجود آنکه عقیده اش در آن مورد غیر از عقیده جمع و خرده جمعی بوده اما نظر جمع را پذیرفته اند.
وی با اشاره به فرمایش قرآن که " پس از مشورت، نظر جمع را بپذیرد و تردیدی به دل تان راه ندهید " ادامه داد: نمونه دیگری از پذیرفتن نظر جمع توسط پیامبر(ص) به عنوان رهبر مسلمین، در جنگ احد بود. نظر پیامبر (ص) این بود که مسلمانان در مدینه بمانند و جنگ دفاعی داشته باشند اما نظر سایرین که بیشتر جوانها بودند این بود که از شهر فاصله بگیرند و مقابل سپاه دشمن بایستند. مشخص است جوانها حتی اطلاعی از نظر پیامبر(ص) نداشتند چون وقتی فهمیدند نظر ایشان چیز دیگری است خواستند به نظر پیامبر (ص) عمل کنند که ایشان نپذیرفتند و فرمودند همان که طبق نظر جمع بود را عمل می کنیم. در آن جنگ مسلمانان حتی شکست خوردند، تلفات زیادی دادند، عموی پیغمبر (ص) شهید شد و... اما پیامبر (ص) می خواست فرهنگ احترام و استفاده از عقل جمعی را در میان مسلمان ها نهادینه کند. اینکه در جامعه اسلامی نباید طوری عمل شود مجموعه ای کاری را کارشناسی کنند بعد یکی بگوید نظر من این است و نظر جمع را وتو کند! ممکن است در مواردی حتی عمل به نظر جمع باعث خطا هم شود اما دو نکته را در پی دارد: اول اینکه در جامعه به مشورت کردن بها داده می شود و دوم نهادینه کردن فرهنگ استفاده از عقل جمعی و عمومی است ولو اینکه بر خلاف نظر ما باشد. طبق این اصل و در اسوه و سیره پیامبر (ص) مشخص می شود که رابطه بین رهبر و مردمان همواره باید یک رابطه منعطف باشد.
ایازی همچنین درباره بدفهمی هایی از اسلام و جنگ های مسلمانان در اذهان برخی از مردم وجود دارد، گفت: متاسفانه خیلی ها در دنیا به غلط فکر می کنند پیامبر (ص) جنگ های ابتدایی داشتند، در حالی که هیچ کدام از فتوحات براساس جنگ های ابتدایی نبود. همچنین مساله اجبار در دین، یک تصویر غلط و زشت از اسلام است. متاسفانه کسانی از زور، اجبار و خشونت استفاده می کنند و تفسیرهایی از اسلام ارایه می دهند که تنها چهره رحمانی اسلام را سیزه جو جلو می دهد و حتی با استفاده از تصویر شمشیر در پرچم شان طوری به جهانیان القا می کنند که انگار اسلام با شمشیر آمده است!
وی با ذکر نمونه های دیگری از سیره پیامبر (ص) در مواجهه با دشمنانش، افزود: رفتار پیامبر (ص) باید الگو و خط مشی ما در زندگی باشد. پس از پیروزی اسلام در مدینه حتی مشرکین هم زندگی می کردند یا بعد از فتح مکه پیامبر (ص) به بت پرستان نفرمود باید جمع کنید و از اینجا بروید. حتی بعدها آیه ای آمد بت ها را فقط از اطراف کعبه که مسلمانان طواف می کنند، جمع کنید. همچنین در سوره توبه آیه ای وجود دارد به نام آیه "اذن، گوش"، " قل اذن خیرلکم" یعنی " ای پیامبر (ص) تو گوش باشی بهتر است". یعنی پیامبر (ص) تو باید در مواجهه با برخی مردم حتی اگر دشنامی هم داده می شود، از این گوش بگیری و از آن گوش خارج کنی؛ یعنی رهبر مسلمین باید تحمل انتقاد و نقد کردن را داشته باشد.
ایازی در پایان سخنانش و در نتیجه گیری از بحث های مطرح شده، گفت: در مساله دین داری و تحقق دین اسلام در جامعه باید گفت کسانی که خود را متولی دین در جامعه می دانند اگر می خواهند دین در جامعه گسترش پیدا کند، باید فقط از راه زبان منطق، استدلال و برخورد عاطفی استفاده کنند تا جوان ها جذب شوند. با ترساندن و ایجاد وحشت میان مردم و جوان ها، دین داری در جامعه محقق نمی شود. جمله " لا اکراه فی الدین" یک جمله خبری است نه انشایی؛ یعنی علاقه داشتن با اجبار و اکراه سازگار نیست. همچنین اگر می خواهیم چه در خانواده و چه در جامعه، دین داری را به فرزندان، دوستان و مردمان بیاموزیم و ترویج دهیم، راهش ملاطفت، دوستی و تشویق است و این درسی است از آن اسوه و الگوی بزرگ یعنی پیامبر اکرم (ص).
به گزارش جماران این سخنرانی شب گذشته (یکشنبه) مصادف با شب 27 صفر در حسینیه حضرت فاطمه زهرا (س) برگزار شد و مهمانان ویژه ای چون دکتر محمدرضا عارف و حجت الاسلام والمسلمین موسوی لاری هم در آن حضور داشتند.