جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

دانشگاه، محلی برای تعیین سرنوشت ملت / ۱۴

غلامرضا ظریفیان: اگر حرمت دانشگاه شکسته شود، هیچ حریمی را نمی شود حفظ کرد

کد خبر: ۳۳۱۵۵
غلامرضا ظریفیان:  اگر حرمت دانشگاه شکسته شود، هیچ حریمی را نمی شود حفظ کرد

جماران - حسن مخترع: «از دانشگاه باید سرنوشت یک ملت تعیین بشود» (صحیفه امام، 8/61) این جمله عمق نگاه امام به دانشگاه را نشان می‌دهد. امام با پیوند نهاد دانشگاه و حق تعیین سرنوشت می‌خواهد بگوید سرنوشت ملت را نه نهاد قدرت و نه نهادهای دیگر که دانشگاه تعیین می‌کند. امام دانشگاه را زیربنای جامعه می‌داند: «دانشگاه مبدأ همه تحولات است» (صحیفه امام، 8/64) و سهمی اساسی در سعادت جامعه به دانشگاه می‌بخشد. افزون بر سخنان حکیمانه بسیار، رابطه دقیق و عاطفی امام با دانشگاهیان نیز جای تامل بسیار است. تبیین این رابطه و آن نگاه، در شرایط کنونی از آن حیث بیشتر حائز اهمیت است که در سال های اخیر نهاد دانشگاه در ایران حداقل به لحاظ کمی بسیار گسترده و بزرگ شده است و اکثر جوانان، دوران دانشگاهی و دانشجویی را تجربه می کنند. شصت سال پس از شهادت سه آذر اهورایی در 16 آذر 32، به بهانه این ایام، در گفت و گویی تفصیلی با دکتر غلامرضا ظریفییان معاون اسبق دانشجویی وزات علوم، تحقیقات و فناوری به بررسی نگاه امام خمینی به دانشگاه، نقش دانشگاه و دانشجو در جنبش‌های اجتماعی و سیاسی مختلف از جمله انقلاب اسلامی پرداخته ‌ایم تا از این رهگذر به آسیب شناسی وضعیت کنونی نهاد دانشگاه بپردازیم. استقلال دانشگاه ها، سیاست‌گذاری علمی، سیاست‌ورزی دانشجویان در دانشگاه، امنیتی شدن فضای دانشگاه، پولی کردن برخی دانشگاه های سراسری و . . . از جمله مسائل دانشگاهِ امروزی است. در اقتراحِ «دانشگاه، محلی برای تعیین سرنوشت ملت» به گفتگو با بیش از بیست نفر از مدیران ارشد دانشگاهی، صاحبنظران، اساتید و همچنین فعالان دانشچویی نشسته‌ایم که به ‌ترتیب منتشر می‌شود. گفت و گو با دکتر ظریفییان چهاردهمین گفتگوی جماران در این باره است که حاصل آن در ادامه تقدیم حضور خوانندگان گرامی می گردد.

- در زمان رژیم پهلوی و در دوره انقلاب اسلامی وقتی حضرت امام صحبت از استقلال دانشگاه می‌کردند، زمانی بود که اوج فعالیت گروه‌های مختلف در دانشگاه‌ها بود. استقلال از ابرقدرت‌ها یا استقلال از قدرت. این گفته امام‌(س) را چگونه تحلیل می‌کنید؟

برای تحلیل مفردات امام باید برویم به امهات و اصول حضرت امام. امام در حرکت اجتماعی و سیاسی خودش یا نگاهش به مؤلفه‌های مختلف یک نقطه کانونی دارند که با این نکته کانونی به نقد و نقش دانشگاه می‌نگرند‌ و آن مسئله فرهنگ است. مؤلفه فرهنگ بر سایر مؤلفه‌ها از جمله بازسازی اجتماعی، هویت بخشی و استقلال تقدم دارد. یعنی فرهنگ بر دیدگاه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تقدم دارد. وقتی برای امام فرهنگ تقدم دارد، پس نقش دانشگاه و دانش چه در قبل از انقلاب و چه بعد از انقلاب با همین دید تقدم فرهنگی باید تحلیل شود. امام دانشگاه را یکی از کانون‌های اصلی تولید فرهنگ می‌داند. به همین دلیل آن جمله مشهور امام که می‌فرمایند:

« دانشگاه مبدأ همه تحولات است» از این منظر معنی‌دار می‌شود. ما وقتی این نگاه را از امام نداشته باشیم تعحب می‌کنیم این جمله یعنی چه؟! امام فرهنگ را مقدم می‌داند بر همه چیز و دانشگاه را یکی از کانون‌های مهم تولید فرهنگ می‌داند. و از این رو است که می‌فرمایند دانشگاه مبدأ همه تحولات است. به همین اعتبار امام معتقد است که فرهنگ انسان و جامعه را معنی‌دار می‌کند و به آن‌ها هویت می بخشد. حال وقتی فرهنگ، هویت می‌سازد پس اصولا باید بتواند تمایز ایجاد کند. فرهنگ من، فرهنگ تو، فرهنگ اروپا‌، فرهنگ امریکا. حالا دانشگاه در یک جامعه شرقی -منظور شرق معنوی است نه شرق جغرافیایی- دانشگاه در جغرافیایی به نام ایران، دانشگاه در یک جامعه اسلامی باید منجر به تولید فرهنگ ایرانی، تولید فرهنگ اسلامی، تولید فرهنگ شرق معنوی شود. به گونه‌ای که این فرهنگ با دیگر فرهنگ‌ها در عین این‌که می‌تواند تعامل و تبادل داشته باشد ولی متمایز باشد. او در فرهنگ های دیگر منحل نباشد. باید برای خودش هویت‌بخش باشد و استقلال بدهد. مفهوم استقلال این نیست که او از دیگران استفاده نمی‌کند. ولی بنا، یک بنای مستقل است. خودش متمایز است. چون اگر متمایز نباشد مرزهایش در هم ریخته است. بنابراین امام معتقد به تمایز است، معتقد به اولویت فرهنگ است و دانشگاه را مبدأ همه تحولات می‌دانند و معتقد هستند که ما نه به صورت شعاری بلکه از موضع بسیاری از معارف و اندیشه‌ها، مثل نامه ایشان به گورباچف با یک فرهنگ دیگر وارد گفتگو شویم. ایشان در آن نامه به گورباچف می‌گویند فقط کانت و مارکس و فیلسوفان غربی نیستند بلکه فرهنگ و فلسفه اسلامی هم هست که دارای استغنای عمیق‌تری است. وقتی می‌گویید ابن سینا، ابن سینا متمایز از ارسطو است، با اینکه از آن الهام گرفته باشد. یا سهرودی هست با اینکه ممکن است از افلاطون متاثر باشد به هر حال دارای هویت متمایزی است. امام هم در مورد دانشگاه به همین قائل هستند. دانشگاهی که در آن اخلاق و فرهنگ اسلامی با نوع نگاه و روایت اسلامی مطرح باشد. مثلا فیزیک که فیزیک است نمی‌شود اسلامی‌اش کرد. فیزیک امر بشری و جهانی است. اما شما نوع نگاهت به فیزیک طوری است که فیزیک آیتی از آیات الهی است و باید در خدمت بشریت قرار بگیرد. طبیعتا نوع به استخدام گرفتن فیزیک و دانش فیزیک در رفاه جامعه بشری می‌تواند متفاوت باشد. همین علم را در ارتقاء وضعیت معیشت و در نوع مناسبات کرامت گونه بین انسان‌ها می‌توانید به شکل متمایزی معرفی و به کار بگیرید. این تمایز به مفهوم استقلال است نه استغنا.

- ما اگر بخواهیم مقیاس بحث استقلال دانشگاه را از سطح جهانی به سطح داخلی و در مرزهای کشور بیاوریم آن وقت استقلال دانشگاه از چه چیز مد نظر است؟ و اگر قائل به هویت مستقل دانشگاه هستیم هویت مستقل از قدرت مد نظر است یا هویت مستقل از سیاست یا ایدئولوژی یا چه چیز دیگر است؟

بحث استقلال دانشگاه یک مفهوم تخصصی دارد‌ و آن این است که ما هر شئی را با حد و فصل جنس‌اش معرفی می‌کنیم. دانشگاه هم در تعریف خودش به معنای امروزی کاملا یک پدیده مدرن است. مثل اینکه می‌گوییم ماشین یک پدیده مدرن است. حالا وقتی می‌خواهیم حد و فصل و جنس دانشگاه را مشخص کنیم، یکی از ویژگی‌های لاینفک دانشگاه آتانومی است. آتانومی یعنی استقلال. استقلال اینجا یعنی چه؟آیا استقلال از یک کشور است؟ آیا استقلال از سیاست‌های کلان یک کشور است؟ یا به یک معنی یک تافته جدا بافته کاملا متمایز از کل کشور است؟!

استقلال را باید کمی خردش بکنیم تا از بعد کلان خارج شود. دانشگاه که محل تجمع نخبگان است، کارش چیست ؟‌ تولید دانش و توزیع دانش. دانش کارش چیست؟ جادوگر‌ها و فال بین ها پیشگویی می‌کنند. دانش پیش‌بینی می‌کند. علم آینده را رصد می‌کند. کار دانشمند با پرسش است. دانشگاه مدرن هم کارش با پرسش است. از پرسش است که نقطه عزیمت آغاز می‌شود. حالا چنین مرکزی اگر بخواهد دستوری عمل بکند، مثلا بشنود که این را ببین، آن را نبین؛ آیا این امر می‌تواند پرسش به صورت دستوری مطرح باشد؟! اگر پرسش در ذهن دانشمند به صورت دستوری ایجاد شود تولیدات او هم دستوری خواهد بود. بنابراین دانشگاه در طرح پرسش، در فرایند دانش، در تولیدش از نوعی استقلال برخوردار است و گرنه نمی‌تواند کار خودش را با بخشنامه انجام بدهد. او باید بیاید طرح پرسش بکند، از دل پرسش‌ها طوفان‌های فکری در بیاید، از دل آن فرضیه‌ها در بیاید، آنها هم به آزمون و خطا گذاشته شود، تا از دلش یک نظریه در بیاید. اگر دانشمند مستقل نبود و گرفتار جریان سیاسی و جناحی بود، گرفتار جریان فرمایشی از جانب دولت بود و اگر موانعی برای طرح این پرسش بود که هیچ کاری پیش نمی‌رفت. امروزه آن‌قدر سرعت تحولات بیشتر شده است که مثلا در دانشی مثل جامعه‌شناسی که در معرض ارتباطات و اطلاعات وسیعی با هزاران دیتا در آن واحد است اگر بخواهد تحولات این جامعه را رصد بکند مطمئنا به تخصص‌هایی نیاز دارد و زمان هم به سرعت در حال گذر است. حالا به دانشمند این عرصه بگویند تو برو و در یک فرایند دو ساله ببینیم می‌تواینم شما را جذب محیط دانشگاهی بکنیم یا نه. این که نمی‌شود. استقلال دانشگاه به این معنا است که آن بتواند نیروهای مورد نیاز خود را با نوعی استقلال عمل به استخدام در بیاورد. دانشمند که نمی نشیند که به او بگویند برو هر وقت صدایت کردیم بیا. در چنین حالتی او را سریع جاهای دیگر جذب می کنند. دانش او که زمین نمی ماند. به یک معنی، استقلال استخدام قسمتی از استقلال محسوب می شود. یا مثلا سر موقع دانشگاه باید در شکل سازمانی خود این انعطاف را داشته باشد که دست به تغییری بزند یا با توجه به نیازها و اولویت‌های روز خود ایجاد مرکزی آموزشی یا پژوهشی بکند. که اگر این با بوروکراسی پیچیده و زمان‌بر بخواهد پیش برود ممکن است چند سال طول بکشد و ایده مورد نظر دانشمند بسوزد. پس دانشگاه باید نوعی استقلال سازمانی هم داشته باشد.

- در کشوری مثل ایران مدیریت سازمانی نهاد های علمی تقریبا به شکل متمرکز است و از لحاظ مالی و بودجه‌ای از جانب دولت حمایت می‌شود. این می‌تواند تبدیل به ابزاری برای جهت دهی و تغییر فضا در دانشگاه‌ها شود و دلیلی بر عدم ایجاد هویت مستقل دانشگاه‌ها شود ؟

ببینید در سطح جهان دانشگاه‌ها برای اداره خودشان چندین و چند سمینار برگزار می‌کنند و ساز وکارها مدیریت و اداره دانشگاه‌ها را به نقد و بررسی می‌گذارند و روش‌های موفق خود را به سایر دانشگاه‌ها پیشنهاد می‌دهند. در کشور ما هم به عنوان یکی از کشورهای جهان این تا حدودی لحاظ شده است اما به صورت بسیار ناقص. ما در ایران بسیاری از کارها را به صورت ناقص عملی انجام می‌دهیم که منجر به از دست رفتن کارکرد خودش می‌شود. در دنیا می‌آیند هئیت امنا‌های خیلی قوی برای دانشگاه‌ها انتخاب می‌کنند. این هئیت امنا هم همه‌اش دولتی نیستند. بخشی از آنها طبیعتا رسمی هستند تا بتوانند برای تسهیل دریافت منابع از دولت کمک بگیرند. چون توسعه دانشگاه با توسعه کشور در هم تنیده است، توسعه پایدار در گرو تولید دانایی در دانشگاه‌ها است اما بخش وسیع هیات امنای دانشگاه‌های آنجا نیروهای وزین بخش خصوصی هستند چون بخش وسیعی از تولید علم را در آنجا استفاده می‌کنند. در صنعت سینما، صنعت نساجی، صنایع دیگر. هرچند بیشتر صنایع در کشور ما دولتی هستند و بخش خصوصی ما آن‌چنان تقویت نشده است و گاه کارکردشان با دلالی اشتباه می‌شود. اصولا در دانشگاه‌های معتبر تامین بخش مالی هم بر عهده بخش دولتی و بخش خصوصی است و هم در سیاست گذاری‌ها و مدیریت هر دو بخش تاثیرگذار و مؤثر هستند. اینها در برنامه ریزی هایی که برای دانشگاه‌ها انجام می‌دهند. بخش دانش و اقتصاد طوری پیوند می‌خورند که دانش منجر به درآمد مالی می‌شود. و چون دانش در کنار اقتصاد قرار می‌گیرد علاوه بر افزایش بهره وری، خود دانشگاه منبع درآمد مالی حاصل از تولید علم می‌شود. فکر می‌کنم سال قبل بود که سازمان ملل گزارشی از مهاجرت نخبگان ایرانی داد و اعلام کرد ایران سالانه 50 میلیارد دلار، نیروی انسانی مجانا در اختیار کشورهای دیگر قرار می‌دهد. اقتصاد دانش یک اقتصاد بسیار مهمی است. یک زمانی ما دانشگاه‌ها را صرفا مصرف کننده تصور می‌کردیم، الآن هم چنین تفکری در جامعه هست در حالی که دانشگاه‌‌ها بزرگترین مرکز مولد یک کشور هستند. بنابراین با سپردن دانشگاه‌ها به هیات‌های امنا و با در اختیار گذاشتن اختیارات ویژه به آن‌ها و ایجاد انعطاف در ساز و کارهای قانونی دانشگاه، می توان اقتصاد و دانش را به هم نزدیک کرد و این خود مدیریت را با نوعی استقلال روبرو می‌کند. خود دولت‌ها به دلیل پیوندی که با دانش برقرار می‌کنند بخش مهمی از سیاست‌های توسعه‌ای شان را دانشگاه‌ها انجام می‌دهند. دانشگاه حتی در طراحی سیاست ها نقش محوری دارد. در حقیقت یک تعامل ارگانیک بین دانشگاه و سیاست‌های توسعه‌ای ایجاد می‌شود.

- به نظر شما چرا تغییر دولت‌ها در کشور ما باعث ایجاد تغییرات وسیع در دانشگاه‌ها می‌شود. ما در کشورمان ساز و کار های حقوقی مناسب برای ثبات نسبی در دانشگاه‌ها داریم؟این بی‌ثباتی چه تاثیراتی بر دانش و دانشگاه می‌گذارد؟

یک بخش از این موضوع به فرهنگ عمومی و نگرش ما به قدرت برمی‌گردد. ما فکر می‌کنیم قدرت یعنی تجمیع و تمرکز در حالی که در دنیا اقتدار را در این می‌بینند که سیاست‌‌های متمرکز و اجرای کاملا متکثر. به نظر می‌رسد که فهم ما از دولت با نوعی توسعه نیافتگی همراه است. هنوز فکر فکر می‌کنیم دولت یعنی تجمیع امور، در حالی‌که دولت کارامد دولتی است که سیاست‌ها در آن تجمیع می‌شود و امور اجرا به صورت متکثر و غیرمتمرکز انجام می‌شود. در 8 سال گذشته هم این مشکل را داشتیم که دید کاملا سنتی نسبت به قدرت حاکم بود که اگر ما هر چیزی را که در دولت تجمیع بکنیم اقتدارمان بیشتر می شود. در حالی که بعد می بینیم که نتیجه این تمرکز و تجمیع باعث می شود که دولت اصلا فرصت پیدا نمی کند که فکر و اندیشه بکند. بنابراین استراتژی ها ضعیف می شود و سیاست ها آسیب می بیند،هماهنگی ها و نظارت ها دچار اختلال می شود و حمایت ها کاملا آسیب می بیند، ولی دولت ظاهرا به صورت متمرکز و مقتدر دیده می شود. همان کاری که در وزارت علوم کردیم. همه امور دانشگاه را بردیم در وزارتخانه، گزینش استاد را بردیم در وزارتخانه، حتی از وزارت علوم هم بردیم یک جای دیگر. بودجه دانشگاه‌ها را متمرکز کردیم. چون فکر می‌کردیم این ابزار اعمال اقتدار است. فکر می کنم همین نگاه سنتی به قدرت باعث شده است که با رفتن به سوی تمرکز احساس ایجاد و تقویت قدرت بکنیم.

لازم به ذکر است که امام چه قبل از جنگ و چه بعد از جنگ مسئله دانشگاه را رها نکرد. ما حتی در زمان جنگ توسعه بسیار خوبی را در مورد توسعه دانشگاه ها پیاده کردیم.

بعد از جنگ هم موقع امضاء قطعنامه این موضوع را از چشم دور نمی‌کند و می‌گوید فرزندان من اصلی‌ترین و مهمترین کاری را که باید بکنیم جهاد علمی است. درست در نامه قطعنامه بحث جهاد علمی را مطرح می‌کند. چرا؟ چون توسعه علمی شرط بقای کشور است. نکته‌ای که می‌خواهم به آن اشاره کنم این است که هنوز توسعه کشور ما با نظام دانایی پیوند نخورده است. اگر توسعه کشور به شکل منطقی و درست با نظام دانایی پیوند بخورد، آن موقع کسانی که در مورد توسعه کشور فکر می‌کنند و مدیریت می‌کنند متوجه می‌شوند که نظام دانایی می‌تواند به آن‌ها کمک بکند که از ویژگی های استقلال، آزادی آکادمیک برخوردار بشوند و دانشگاهی می‌تواند موتور محرکه توسعه بشود که این ویژگی‌ها را داشته باشد. چون نظام دانایی ما مخصوصا در دوره هشت ساله گذشته پیوند ضعیفی با نظام مدیریتی داشت و اصلا خیلی از مسئولین عالی رتبه دولت معتقد به بخش کارشناسی نبودند. چه برسد به بحث دانایی. به خاطر این است که به تعبیر آقای روحانی ثروتمند ترین دولت دنیا مقروض‌ترین دولت می‌شود. به چه اعتبار؟ به اعتبار اینکه برنامه چهارم که برای نخستین بار در کشور بر توسعه مبتنی بر دانایی طراحی شده بود را کاملا کنار گذاشت. دانشگاه کارش تولید علم است. در این 8 سال گذشته هم دانشگاه کار خودش را کرد. مثلا در بخش هسته‌ای حرف‌های جدی زدیم. اما این نکته مهم است که وقتی بخش دانایی با توسعه پیوند می‌خورد مشخص می‌شود که علم باید در کجاها متمرکز باشد. و در کجا می‌تواند نقش اصلی اش را ایفا بکند. حاصلش این است که ما علی‌رغم داشتن ثروت های بسیار زیاد، هنوز به توسعه پایدار نرسیده‌ایم. هنوز فرهنگ عمومی ما، نفت ما، اقتصاد ما‌، دیپلماسی ما و مسئله فقر دچار بحران‌ها و مسائل جدی است.

- اگر دانشگاه را مرکز تجمع نخبگان و فرهیختگان کشور بدانیم برای انتخاب رؤسای دانشگاه ها وزارت علوم صلاحیت بیشتری دارد یا خود این نخبگان و دانشگاهیان؟

قطعاً صلاحیت نخبگان بیشتر است. اصلا در بحث استقلال دانشگاه همین مطرح است که شما یک وزیری را می‌گذارید در وزارت علوم که بتواند از برآیند و اجماع نخبگان استفاده کند. نه اینکه خودش قدرت قاهره‌ای باشد بالای سر دانشگاهیان. چون اولا نه همه دان است و هر وزیری یک تخصصی دارد‌. مثلا رشته‌اش علوم انسانی، مهندسی یا یک رشته دیگر است. او که با همه علوم سر و کار ندارد و با همه استراتژی‌ها سر و کار ندارد. اتفاقا وزیر علوم از این جهت حساس است که او باید از اجماع نخبگان بهره‌برداری حداکثری را بکند.

- شما چه چشم‌اندازی را در دولت جدید برای بهبود وضعیت دانشگاه‌ها ترسیم می‌کنید و با شناختی که از دولت و شعارهایی که مطرح کرده، دارید؛ فکر می‌کنید چه تغییر نگرشی به مقوله استقلال دانشگاه‌ها رخ خواهد داد؟

به نظر من بخشی از امور مرهون جبر اجتماعی است. یعنی وقتی ما این همه مقاله تولید می‌کنیم ولی نتیجه نمی‌گیریم این سوال را در ذهن ما متبادر می‌کند که اشکال کار کجا است؟و راه درست کدام است؟ به نظر من ما بعد از این همه تجربه و سعی و خطایی که کردیم الآن بهتر می‌توانیم همدیگر را متقاعد بکنیم که راه‌های پیشین دیگر جواب نداده است و باید برویم به سمتی که منافع ملی در آن نهفته است و تجربه تاریخی در آن است. به واقع این یکی از فرصت‌‌هایی است که در این دوره می‌شود از آن استفاده کرد. نکته دوم جنس دولت است. به نظر من جنس این دولت به لحاظ ویژگی‌هایی که در درونش است این ظرفیت را به شکل بالایی در خود دارد که رجوع کند به بخش دانایی. کما اینکه در نوع گزینش وزرای علوم هم از این مسیر عدول نکرد و رفت سراغ کسانی که سابقه و تجربه موفقی در این بخش‌ها داشتند. مثل آقای دکتر توفیقی، دکتر میلی منفرد و دکتر فرجی دانا. این نشان دهنده علائمی است که نشان می‌دهد که این دولت متوجه توسعه علمی مسئله حیاتی و بنیادینی است. و اگر از آن طرف سرمایه عظیمی که از آن دوران، چه در دوران جنگ یا دوران بعد از جنگ به دست آمده است اگر به آن توجه نشود آسیب خواهیم دید و یا لااقل این سرمایه‌ها در درون خودش خمیده و خموده می‌شود. من فکر می‌کنم که در میان فرهیختگان دانشگاهی هم این احساس امید، جدی شده است. این در حالی است که در 8 سال گذشته این امید روز به روز کم فروغ‌تر شد و مهاجرت‌های وسیعی از کشور به خارج انجام شد. ولی اکنون این احساس امید در بدنه دانشگاهیان به نظر من جدی شده است و اگر ان شاءالله این دولتمردان نگاهشان به مسائل دانشگاه، نگاه منطقی و با نگاه با پیوند توسعه پایدار توام باشد من بسیار امیدوارم. البته سختی‌ها و موانعی هم است که امیدوارم که وضعیت دانشگاه‌ها بهبود پیدا کند و البته علائم این بهبود را هم در بخش‌های مختلف می توان مشاهده کرد.

- حضرت امام‌(س) در سال های قبل و معطوف به پیروزی انقلاب اسلامی، ورود عناصر نظامی و حمله به دانشگاه‌ها و مراکز علم و دانش و دین را به شدت محکوم می‌کردند. امام در سال 46 از حمله نظامی به دانشگاه انتقاد می‌کند و این عمل را نوعی خدمت به اجانب می‌دانند. در سخنرانی که در سال بهمن سال59 انجام می‌دهند از سرکوب دانشگاه‌ها و دانشجویان با تعبیر اعمال چنگیزی و قرون وسطایی یاد می‌کنند و شدیدا آن را تقبیح می‌کنند. در سخنرانی که در سال 56 پس از حمله پلیس به دانشگاه دارند این را دال بر عدم استقلال دانشگاه می دانند. و اظهارات متعدد دیگری هم دارند در این مورد که در ذیل عنوان(اعتراض) سرکوب و حمله به دانشگاهیان درکتاب دانشگاه ودانشگاهیان(جلد 14تبیان )آمده است. اگر معمار یک انقلاب از چنین منظری به امنیت و مصونیت دانشگاه‌ها می نگرد و حمله به دانشگاه را قرون وسطایی و چنگیزی می خواند؛ چرا ما بعد از انقلاب باز هم شاهد ورود نظامیان به حریم دانشگاه هستیم و چرا بعد از انقلاب این اتفاقات تکرار می‌شود؟ چه مشکلی وجود دارد که نمی‌توانیم جلوی این اتفاقات را بگیریم؟

چرا 16 آذر تا به امروز زنده مانده است؟ به خاطر اینکه جاهلانی، ناآگاهانه یا آگاهانه، فاسدانی عامدانه یا جاهلانه به محیط علم حمله کردند و محیط علم را مورد تعرض قرار دادند. محیط های علمی یک نوعی تابو است. نباید تقدس این محیط ها را شکست. چرا حمله رژیم شاه به فیضیه به عنوان یک نماد و سرآغاز یک حرکت ثبت شده است؟ این صرفا مربوط به کشته شدن عده‌ای نیست. چون سالانه هزاران نفر در تصادفات جاده‌ای و بلایای مختلف جان خود را از دست می‌دهند. ولی جامعه به محیط علم و دین حساسیت بیشتری دارد و در خاطره ملت باقی می ماند. از همین زاویه امام هم به این موضوع چه در 16 آذر یا 13 آبان و حمله به فیضیه موضع گرفته بودند. حمله به محیط های علمی و سکوت جامعه، نشان دهنده انحطاط آن جامعه است. مسئله پیوند دانشگاه و حوزه را هم می‌شود از همین زاویه دید. امام هم به پیوند این دو ساحت تاکید داشتند که هر کدام در دو ساحت متفاوت به تولید علم می‌پردازند. ببینید چقدر افراد دانشگاهی همراه امام بودند در انقلاب. اصلا موقعی که علمای بزرگ از جمله شهید مطهری، شهید بهشتی و دیگر این عزیزان در مسجد دانشگاه تهران تحصن کردند. این پیوند بود که عامل مهم پیروزی انقلاب بود. شما می‌بینید بیشترین مسئولین انقلاب بعد پیروزی انقلاب چه کسانی هستند؟ بیشتر دانشگاهیان هستند. در جنگ چه کسانی نقش آفرینی کردند همین دانشگاهیان بودند. امام خیلی هوشمندانه و دقیق این ارتباط را رصد می‌کرد و روی آن تاکید می‌کرد. چون هر کدام از این‌ها آسیب ببیند، آسیب غیر قابل برگشتی محسوب می‌شود. بنابراین این محیط ها حریم دارند. مفهومش این نیست که در این محیط های علمی تخلفی صورت نمی‌گیرد. ولی قواعد برخورد با تخلفات در این محیط‌ها باید برخورد‌های ویژه‌ای باشد. به خاطر این که این جا ها حریم دارند. و این حرمت ها نباید شکسته شوند. چون محیط ها بالاترین حرمت ها را دارند دیگر هیچ حرمتی را نمی شود نگاه داشت. اتفاقی که در 18 تیر افتاد محصول یک ندانم کاری یا واگذاری امنیت بخشی از دانشگاه به کسانی بود که صلاحیت آن را نداشتند. و بد برخورد کردند با دانشگاه که هم برای جامعه ما و هم برای جامعه دانشگاهی ما خیلی آسیب‌های شدیدی وارد کرد. با اینکه همه مسوولان نظام آمدند که این ظلم به دانشگاه را رفع بکنند و دلجویی بکنند اما متاسفانه حاصل کار در مرحله حقوقی حاصل خوبی نشد یعنی آن ستمی که رفته بود بر دانشگاهیان در دادگاه‌ها تبدیل شده به مسئله یک ریش‌تراش و دو سرباز و این قبیل حرف‌ها. این زیبنده یک نظام با آرمان‌های بلند نبود . بعد دوباره متاسفانه دیدیم که این ماجرا دوباره تکرار شد. باز مسئولین بلندپایه نظام نسبت به آن واکنش نشان دادند که این کار زشتی بوده است. تکرار این پدیده این حاصل بی‌تدبیری‌ها و جهالت‌ افرادی بود که متاسفانه مدیریت مناسبی درباره آنها صورت نمی گیرد. ولی در عین حال جامعه دانشگاهی همیشه به جامعه‌اش متعهد و یک نگاه استراتژیک داشته و نگاه لحظه‌ای و احساسی نداشته است. در همان ماجرای 18 تیر با وجود اینکه می‌توانست به بحران تبدیل شود دیدیم که جامعه دانشگاهی عاقلانه و از موضع اینکه یک اتفاق بدی از جانب گروهی برای دانشگاه افتاده ولی این را به حساب کل نظام نگذاشتند. با نظام قهر نمی‌کنند. و این که شما می ‌بینید نقش خودش را هرگز فراموش نمی‌کند. با اینکه در این 8 سال هم مورد بی مهری قرار گرفت. در بخشی از بازنشسته کردن اساتید و اخراج کردن اساتید و دربخشی، ستاره‌دار کردن دانشجویان آسیب دید. شما دیدید چگونه نرم، منطقی و عاقلانه در همین انتخابات 24 خرداد حضور پیدا کرد و نقش جدی در سرنوشت این کشور ایفا کرد.

علی‌رغم همه بی‌مهری‌ها، نشان می‌دهد که دانشگاه ما چقدر عمق استراتژیک عقلانیت دارد. البته که ضایعات زیادی به همین دانشگاه وارد شد. خروج و مهاجرت این همه فرهیخته و نخبه از کشور مگر ضایعه کمی است. منظورم این است که علی‌رغم همه این مسائل او سعی کرد که احساسی برخورد نکند. متوجه حساسیت‌های کشور بود و با سرنوشت کشور قهر نکرد. او این نظام را با وجود انتقاداتی که به بعضی عملکرد هایش داشت باز جزوی از وجود خودش دانست. در جنگ برای آن جان داده بود و در توسعه دانشگاه‌ها برایش زحمت کشیده بود. و هنوز معتقد است که چشمان این مردم، بخش بزرگی از اقشار محروم متوجه دانشجو است که زندگی را برایشان بهتر و زندگی‌اش را آبرومندانه کند. ما اگر به این نعمت توجه نکنیم کفران نعمت کرده‌ایم. واقعا این دانشگاه و جامعه دانشگاهی علی‌رغم کاستی هایی که بود و آسیب هایی که دید ولی عاقلانه رفتار کرد. استراتژی‌ها را با تاکتیک‌ها اشتباه نگرفت و آنجایی که باید بیاید و حضور پیدا بکند در سرنوشت‌سازی جامعه خودش را کنار نکشید. و این سرمایه‌ای است که باید قدرش را بدانیم و مواظبت بکنیم که آن اتفاقات تلخ دوباره تکرار نشوند. چون آن سختی‌ها حداقلش منجر به ناامیدی و مهاجرت و یا انزوای فرهیختگان می‌شود و اگر در جامعه‌ای غلبه غیر فرهیختگان بر فرهیختگان صورت بگیرد آن جامعه به تعبیر امیر المومنین‌(ع) در آستانه آسیب‌های جبران‌ناپذیر قرار می‌گیرد‌ که فرهیختگان منزوی شوند، افسرده شوند و یا بروند و غیرفرهیختگان امور را رقم بزنند. ولی این جامعه هنوز امید دارد و امیدش، امید جدی است و می‌تواند نقش‌آفرین باشد. و یک بخش مهم دولت تدبیر و امید هم حاصل تعامل دانشگاه با جامعه است.

انتهای پیام

دیدگاه شما