نخستین بار که دکتر حبیبی را دیدم، بالای پلههای ورودی دانشکده ادبیات علامهطباطبایی بود. وقتی دانشجویان ظرفهای استیل غذا را در حیاط پشت هم چیده بودند و به کیفیت غذا اعتراض داشتند، هر قدر هم رئیس دانشکده سعی داشت دانشجویان را آرام کند بازهم اصرار بود که حتماً رئیس دانشگاه بیاید و یک ساعت بعد هم دکتر حبیبی آمد. دانشجویان آن روزها سر پر شوری داشتند. در محوطه دانشگاهها تجمع میکردند، شعار میدادند - البته رئیس دانشگاه را هم از شعارها بینصیب نمیگذاشتند- سرود میخواندند، بیانیه صادر میکردند. حالا خیلی از آن روزها گذشته، دکتر نجفقلی حبیبی امروز تنها عنوان رئیس سابق دانشگاه علامه را دارد. از این رو وقتی پای صحبت او مینشینیم قبل از همه میخواهم بدانم در این 8 سال که سرنوشت خیلی از دانشگاهیها، مثل خیلیهای دیگر، طور دیگر شد چه کرده و امروز چه میکند؟ «اول مهرماه 84 مأموریتم در دانشگاه علامه تمام شد و بعد از آن به محل خدمتم دانشگاه تهران رفتم. در دانشکده الهیات، گروه فلسفه درس میدادم تا سال 88. 10 روز بعد از انتخابات نوشتند شما 15 شهریور به افتخار بازنشستگی نائل میشوید و ما هم گفتیم چشم. بازنشسته شدم
یا به عبارت دیگر بازنشستهام کردند. اما نخواستم مطرح کنم.»
بعد از ریاست جمهوری دکتر روحانی، علاوه بر دانشجویان شاهد تحرکات استادان هستیم. از آن جمله نامه حمایت 1000 استاد از وزیر علوم است. در کنار این موضوع مباحثی هم درخصوص تشکیل انجمن صنفی استادان مطرح میشود. چه اتفاقی افتاده که وجود چنین تشکلی را لازم میدانند یا اینکه هزار استاد به فکر نوشتن نامه حمایتی از وزیر علوم میافتند؟
همه مشاغل صنف دارند و بحث تشکل استادان هم صنفی است نه سیاسی. به این معنا که اگر مشکلی برای استادی پیش بیاید بقیه استادان بدانند و پیگیری کنند. از سوی دیگر علم، علما، حوزههای علمیه و دانشگاه در جامعه ما احترام دارند. اما گاهی اتفاقاتی میافتد و حریمها آسیب میبینند. استادان به تدریج متوجه شدهاند باید تشکلی داشته باشند تا بتواند در این موارد از حریم دانشگاه و استاد دفاع کرده و مسئولین را متوجه خطایی کنند که اتفاق افتاده. استادان به لحاظ شأن علمی خیلی نمیخواستند وارد این فضا شوند و تصورشان این بود جامعه خود به حریم دانشگاه و استاد واقف است و آن را حفظ میکند. در سالهای اخیر متأسفانه خیلی به استادان و دانشگاه بیحرمتی شد. از یک طرف استادان را بازنشسته میکردند و از طرف دیگر ارتقای استادان را به شرطهای عجیب و غریبی منوط کردند از جمله کلاسهای فرهنگی. استادان را مجبور کردند برای ارتقا مثلاً از دانشیاری به استادی، با آن سن و سال به این کلاسها بروند و اگر استادی نمیرفت، ارتقا نمیگرفت. از سوی دیگر استادانی را برکنار کردند و برای برکناری هیچ دلیلی نداشتند؛ چراکه چیزی نبود که به اصل انقلاب بر بخورد
تنها یک جریان سیاسی میخواست همه رقبای خود را از میدان به در کند. عدهای هم مهاجرت کردند که مجموع اینها ضربه بزرگی به پیکره علمی کشور بود. مجموع این عوامل نشان داد اگر استادان تشکلی داشته باشند و دسته جمعی وارد این مسائل شوند شاید این ندانم کاریهای مسئولین کمتر رخ بدهد. این بود که به این فکر افتادند و دکتر توفیقی و دکتر عارف بحث را مطرح کردند. این مباحث آرام آرام مطرح میشود اما لازم است جدیتر باشد.
جدی به چه معنا؟
کسانی که پیشقدم میشوند، جدیتر کار را دنبال کنند. استادان حرفی ندارند. الآن دیگر فهمیدهاند تشکل برایشان لازم است. یک وقتی چنین احساسی نبود. اینگونه هم نباشد که حالا با فضای بهتری که با تشکیل دولت جدید فراهم شده عدهای یادشان برود قبل از این چه بوده. باید کاری کرد دیگر این اتفاق نیفتد.
فقدان این استادان چه تأثیری بر بار علمی دانشگاهها داشت؟
فقدان آنها چند ضربه به کشور زد. اول این که اینها سرمایههای اجتماعی مملکت هستند. ببینید وقتی دلار میرود مردم حس میکنند ثروت از کشور رفته است ولی وقتی دانشمندی میرود خیلی بیش از آن خسارت وارد میشود. استادان برجسته، تکیه گاه علمی و معرفتی جامعه هستند و پشتوانه اجتماعی به شمار میآیند. اما دیدیم سرمایههای اجتماعی از دست رفت. یک کشور 50 سال زحمت میکشد تا یک استاد به ثمر برسد و این را رایگان از دست میدهد. مثل این که هیچ کس غصه نمیخورد و حتی تلاش میکنند اینها از مملکت بروند تا برای آنها زحمتی ایجاد نکنند. کشورهای مهاجرپذیر این را خوب میفهمند و 50 سال سرمایه یک مملکت را رایگان بر میدارند. این همه جامعه و خانواده هزینه متحمل میشود تا یک استاد پرورش بیابد و حالا با یک اختلاف سلیقهای آنها مجبور میشوند کشورشان را ترک کنند یا خانهنشین شوند. این خسارتهای عجیبی است که متولیان امر اصلاً به آن توجهی نداشتند. تازه ذوق هم میکردند که خوب شد از شرشان راحت شدیم و وقتی اینها رفتند جشن گرفتند و مقاله نوشتند و علیه شان جبهه گرفتند. این در حالی است که آنها آدمهای ارزشمندی بوده و جز خدمت کاری نکرده
بودند و حالا ممکن است یک جریان آنها را نپسندد، دلیل نمیشود که حذف شوند. مملکت هزار نیاز دارد و 10 نفر دیگر میپسندند. ببینید علاوه بر جامعه، خود استادان و خانواده استادانی که مهاجرت کردند چه آسیبهای روحی دیدند؟ بعد از این همه سال کار، ناچار شدند بدان شکل همه چیز را رها کنند و در آن سن و سال به فضای جدید عادت کنند. متأسفانه اتفاقهای بدی بود که انشاءالله دیگر رخ ندهد.
حوادثی که در مراسم تودیع خودتان هم رخ داد از این جمله بود؟
رفتارهایی که آن فرد در مراسم تودیعم نشان داد تنها بخشی از دردسرهای او برای دانشگاه بود که فقط در آن جلسه دیده شد. او در 8 سال درد سرهایی درست کرد و نامهنگاریهایی کرد و من جوابگو بودم. اما در تمام این مدت احترام را حفظ کردم و با اینکه آن موقع هنوز استخدام ایشان قطعی نبود و اختیارات قانونی برای عدم استخدام ایشان بود اما این کار را نکردیم و ملاحظه کردیم چون فکر میکنم دانشگاه جای چنین ملاحظاتی است. خدا را شکر تحمل کردیم. در حالی که هرچه دلشان خواست گفتند. تهمتها و دروغها درباره دانشگاهی میگفتند که اصلاً نمیدانستند کجاست یا مدعی اتهامات درباره فردی بودند که اصلاً وجود خارجی نداشت. مایل به طولانی کردن این موضوع و طرح این موضوعات نیستم و همان طور که قبلاً گفتم تا آن جا که به من و حق شرعی من مربوط میشود، بخشیدم.
میگویید دانشگاه جای چنین ملاحظاتی است. آیا زمان ریاستتان در دانشگاه علامه نیز قائل به چنین اصول و تفکری بودید؟ بویژه در مورد دانشجویان؟
عقیدهای که آن موقع داشتم و امروز هم تغییر نکرده این است که دانشجو باید به مسائل حساس شود. حالا ممکن است اشتباه هم بکند. خوب بکند. دانشگاه جایی است که آدمها تربیت میشوند؛ تربیت اجتماعی، تربیت سیاسی و روابط اجتماعی. دانشجو باید تمرین کند، خطا کند و خطایش هم تحمل شود. مگر بچه در خانه کم خطا میکند؟ پدر و مادر تحمل میکنند تا رشد کند چون اگر جلویش را بگیرند رشد نمیکند. ما هم تحمل کردیم و از تحمل هم پشیمان نیستیم. گاهی رفتارها و حرفهای عجیبی علیهمان مطرح میشد اما برایمان این مهم بود که دانشجو در جامعه خود حضور داشته باشد. میدانستیم کم کم متوجه میشوند. چنانچه بعضی از افراد مؤثر و فعال بسیج دانشجویی آن موقع، بعدها در ملاقاتهای خصوصی تک تک آمدند و حلالیتطلبیدند. آن بچهها خیلی رشد کردند. حالا ممکن است از 100 نفر 2 یا 5 نفر به خطا بروند ما 95 درصد سود کردهایم. 5 درصد خسارت را هر جریانی میتواند تحمل کند. رشد اجتماعی، آزادی و آزاد منشی میخواهد. دانشگاه یکی از بهترین جاها برای تربیت روحیه اجتماعی جوانان مملکت است که فردا میخواهند مدیر مملکت شوند. خوب اینها را کجا یاد بگیرند؟ در دانشگاه، انجمن
اسلامی یک حرف میزند، بسیج یک حرف میزند، بحث و استدلال پیش میآید و دانشجویان توانایی شنیدن و تحمل حرف مخالف را پیدا میکنند. برای دیگران هم حق حیات قائل میشوند و وقتی به قدرت میرسند نمیگویند فقط ما باشیم و بقیه بروند خارج. اگر دانشجویان توانایی شنیدن حرف تلخ و حق را نداشته باشند فردا که به قدرت رسیدند دیکتاتوری میشوند که دهان همه را میبندند که شما هیچ چیز نگویید چون من هستم. تحمل همه این مسائل برای ما خیلی زحمت داشت اما به نتیجهاش میارزید. دانشجویان هم پشیمان نباشند.
بعد از دوران ریاست جمهوری آقای خاتمی، تشکلهایی چون انجمن اسلامی با موانعی روبهرو شدند و به اجبار به حالت تعلیق درآمدند و تشکلهای دیگر هم نتوانست آن پایگاهی که باید در میان دانشجویان به دست آورد. تعبیر شما از این 8 سال در مسیر رشد تحرکات دانشجویی چیست؟ عقب افتاد یا تجربه کسب کرد؟
هم عقب افتادیم، هم تجربه کسب کردیم. عقبافتادنمان هم خیلی خسارت زد چون زمان قابل بازگشت نیست و جبران نمیپذیرد. بخصوص اتفاقاتی که برای برخی دانشجویان افتاد. فشارهای سیاسی را تحمل کردند یا از تحصیل بازماندند یا بچههای با استعدادی بودند که نتوانستند خود را با وضع موجود وفق دهند که اثر روحی بدی گذاشت و چه بسا تا آخر عمر هم طول بکشد. خوب است که همه تجربه کسب کنند و نگذارند این اتفاق دوباره بیفتد.
با توجه به شرایطی که در چند ماه اخیر به وجود آمده دورنما را چگونه میبینید؟
دانشجویان تجربه خوبی کسب کردند. دانشجویان امروز خیلی تلاش میکنند اما آرام و عمیق است؛ زیاد سر و صدا ندارد. دانشجوها امیدوارند به تغییر. اگر چشمهای منصف آنچه در انتخابات رخ داد را ببیند، میبیند که همین دانشجویان بودند که آرام فضای انتخابات را تغییر دادند. به شهرها و روستاها رفتند و خانوادههایشان را متوجه فضای انتخابات کردند. گفتند ما این فضا را نمیخواهیم و میخواهیم تغییر ایجاد شود. رفتند به سمت تغییر. دانشجویان احساس مسئولیت کرده و به این نتیجه رسیدند که میخواهند در آینده کشورشان حضور فعال داشته باشند منتها بدون شعارهای تند و جنجالی. نمیشود اینجا حق دانشجویان را ندیده گرفت چرا که خیلی مؤثر بودند. هر جا ستادهای انتخاباتی تشکیل میشد دانشجویان حضور داشتند. در تجمعهایی که کاندیداها سخنرانی میکردند دانشجویان بودند که شور و نشاط ایجاد میکردند وگرنه آدمی به سن و سال ما که فضای پرشور ایجاد نمیکند. دانشجویان به دور از جنجال و در کمال متانت و آزاد منشی حرکت کردند و امید است دوباره دانشجویان بتوانند تمرینهای سیاسی و اجتماعی را با همان متانتی که شایسته آن هاست ادامه دهند.
منبع: ایران