جماران: رویداد عظیم عاشورا برای همگان و بخصوص شیعیان آنچنان مهم، موثر و ارزشمند است که از یک واقعه تاریخی فراتر رفته و تبدیل به یک فرهنگ جامع شده است. نظر به فربهگی عاشورا، کتب بسیار زیادی توسط افراد مختلف در این زمینه نگاشته شده که گاه مستند به اسناد و گاه یک بخش یا همه آنها بدون هرگونه سندی هستند. حتی آنهایی که مستند به برخی سندها هستند، گاه قابل نقد هستند زیرا آنچه که مهم و غیر قابل چشم پوشی است این است که همه این منابع در بیان واقعیات عاشورا قابل اعتماد نیستند زیرا به لحاظ علم تاریخ نگاری خدشه های زیادی بر برخی اسناد وارد است. تحریف عاشورا فقط به خدشه در اسناد برنمی گردد، این مساله بسیار پیچیده و عمیق تر از بحث سند است. درباره تحریفات عاشورا، به گفتگو با دکتر محمد مهدی جعفری نویسنده، مترجم و استاد بازنشستهٔ دانشگاه شیراز و یکی از چهرههای مطرح در حوزه پژوهشگری متون دینی پرداخته ایم. وی در این رابطه معتقد است که اسناد، روایات و مدارک زیادی در رابطه با واقعه عاشورا وجود دارد که به طور قطع برخی از آنها سندیت قطعی ندارند و به طور قطعی نمیشود برخی از این نظرات را تأیید کرد و البته
برخی هم هستند که نمیشود ردشان کرد. در این میان باید اسنادی را تایید کرد که کاملا با عقل سازگار هستند و یا به گفته بزرگان و علمای دین از طریق تحقیق و تحلیل دقیق بتوان به اصل حقایق رسید.
گاهی درباره برخی از حوادث تاریخ اسلام از جمله واقعه عاشورا بین محققان و علمای مختلف اختلاف نظر وجود دارد، در اینگونه موارد چگونه میتوان به تحقیقات محققان اعتماد کرد و نظرات صحیح در این زمینه را پیدا کرد؟
حادثه عاشورا در اصل واقعهای انکار ناپذیر است که در اصل وجودی این اتفاق که در سال 61 ه. ق. رخ داده، همچنین اتفاق نظر بین تمامی محققان شیعه و سنی در مورد این واقعه، اختلاف نظری وجود ندارد، اما آنچه که در این میان اختلاف نظرهایی به وجود آورده، بحثهایی در جزییات و حواشی به وجود آمده در این حادثه تاریخی است از جمله اینکه عده ای بر این باورند که در آن زمان شرایط به گونهای بود که تنها چاره کار، قیام امام حسین(ع) و رفتن ایشان از مکه به کربلا بود و عدهای هدف از این قیام را رسیدن به حکومت و خلافت میدانند اما همه ما وظیفه داریم با توجه به تحریفات و اغراقهای فراوانی که در رابطه با این واقعه عظیم تاریخی وجود دارد و مورد انتقاد بسیاری از بزرگان و علما قرار گرفته است با مراجعه به اسناد و مدارک معتبر تاریخی از جمله مقتل ابی مخنف که یکی از مقاتل معتبر شیعه در این زمینه است، همچنین کتاب فریادهای استاد مطهری بر تحریفات عاشورا و کتاب لهوف سید ابن طاووس نسبت به این وقایع آگاهی کافی و لازم را پیدا کنیم.
به نظر شما علل و عوامل ایجاد تحریف در واقعه عاشورا چیست؟
در رابطه با این سوال دو علت عمده و اساسی وجود دارد اول اینکه یکی ازعلل و عوامل ایجاد تحریف در این واقعه میتواند از جانب دوستان و شیعیان امام حسین(ع) بوجود آمده باشد و گاهی نیز از طرف دشمنان آن حضرت. دوستان آن حضرت به دلیل مظلومیت امام حسین(ع) و ظلم وستمی که نسبت به ایشان در روزعاشورا انجام شده، سعی میکنند که با سخنان غلوآمیز و شاخ و برگ دادن به این حادثه تاریخی، آن را برای دیگران بازگو کنند و از طرفی دیگر دشمنان به دلیل اغراض شخصی خود به نسبت طرفداران آن حضرت بیشتر می کوشند تا در جریان حادثه عاشورا تحریف ایجاد و سعی می کنند تا بیان مطالب واهی اصل قضیه را لوس کنند و این واقعه عظیم به شکل و گونهای دیگر برای نسلهای آینده بازگو شود.
وظیفه بزرگان و علمای شیعه در برابر تحریفات به وجود آمده در رابطه با این حادثه چیست؟
حادثه عاشورا از جمله مسائلی است که طی اعصار گذشته به صورت شفاهی نقل قول شده و بعدها توسط اشخاص مختلف به صورت مکتوب درآمده و به دست ما رسیده است. وظیفه اصلی علمای شیعه در این برهه از زمان این است که در بیان حوادث تاریخ اسلام از جمله واقعه عاشورا کمر همت ببندند و ازعوام نترسند و یا به قولی جو زده نشوند و برای بیان حقیقت، تحقیقات و تحلیلهای تاریخی بسیار دقیقی را انجام و به همگان عرضه نمایند.
دیدگاه امام خمینی(ره) به عنوان کسی که تاکیدات بسیار زیادی در رابطه با درک عمیق حادثه عاشورا داشتند، چه بوده است؟
قیام امام حسین(ع) از همان ابتدای وقوع برای همگان جنبش آفرین بوده است و باعث به وجود آمدن انگیزههای بسیار زیادی در افراد مختلف در طول تاریخ شده است و امام خمینی(ره) نیز در شرایط حساسی که قرار داشتند، با سخنان خود مردم را متوجه فلسفه و اهداف قیام عاشورا میکردند و این خود مقدمهای برای به وجود آمدن انقلاب اسلامی و خیزش مردم ایران به سوی ظلم و ظالم شد.
به نظر شما برخی مداحان تا چه اندازه میتوانند در به وجود آمدن این تحریفات تاثیرگذار باشند و این تحریفات چه تاثیراتی در اعتقادات مردم خواهد گذاشت؟
متاسفانه در شرایط کنونی مداحان به جای اینکه سعی در زدودن تحریفات کنند در افزودن تحریفات بسیار موثرند و برای اینکه مردم را بیشتر بگریانند و به قول معروف بازار خود را داغتر کنند، به این تحریفات دامن میزنند که ایجاد این تحریفات و شیوع آن در میان مردم دو اثرکلی خواهد داشت. یکی بر روی افرادی که ایمان واعتقاد راسخ و محکمی نسبت به این حادثه تاریخی ندارند و این سوال برایشان پیش می آید که چرا اصلا امام حسین(ع) این کار را انجام داد و چرا مانند پدر و برادرش صلح نکرد و نسبت به سیره و روش امام بدبین شده و از دین بری میشوند و یکی هم دررابطه با افرادی است که نسبت به این قضیه یک ایمان جزئی و سطحی دارند و روزبه روز معتقد به این خرافات میشوند و از موضوع اصلی، هدف و فلسفه قیام امام حسین(ع) دور میشوند.
چند نمونه از تحریفات بوجود آمده در رابطه با واقعه عاشورا را ذکر فرمایید؟
طبق سخنان استاد مطهری، عروسی حضرت قاسم(ع) در آن روز بسیار دشوار به هیچ وجه نمیتوانسته صورت بگیرد و این مساله که آیا امام حسین(ع) دختری به نام فاطمه داشته که به عروسی حضرت قاسم درآورد نیز زیاد محکم نیست و نسبت به اینکه امام حسین(ع) فرزندی به نام علی اصغر(ع) داشتهاند یا اینکه ام لیلا مادر حضرت علی اکبر(ع) در صحنه کربلا حضور داشته یا نه نیز طبق نظر استاد مطهری دارای شبهه است و یا اینکه حضرت رقیه(س)در کربلا بوده است و یا به این شکل در شام به شهادت رسیده و یا آمدن جعفر جنی به همراه دیگر جنیان به منظور کمک و یاری امام در صحنه عاشورا هم زیاد سندیت ندارد.
در رابطه با حادثه عاشورا تحریفها و دروغپردازیهایی وجود دارد، شما به عنوان یکی از محققین حوزه متون دینی در این زمینه به چه منابع و اسناد تحریفآمیزی دست یافتهاید؟
قدیمیترین مقتل درباره عاشورا، مقتل ابیمخنف است. البته دو مقتل به نام مقتل ابی مخنف وجود دارد. مقتلی که به نام ابی مخنف چاپ شده و در دسترس است، بسیار تحریف شده و اغراقها و تحریفهای فراوانی درباره حادثه عاشورا دارد که مورد انتقاد بسیاری از بزرگان وعلمای شیعه است.البته حجتالله جودکی روایات ابی مخنف درباره حادثه عاشورا را از تاریخ طبری استخراج و در کتاب «قیام جاوید» این دو مقتل را با هم مقایسه نموده است و بنا بر شواهد موجود مقتل استخراج شده از تاریخ طبری به حقایق و وقایع روز عاشورا نزدیکتر است و مقتل تحریف شده ابیمخنف، نتیجه نقل و قول روضه خوان ها و کسانی است که به قصد داغ تر کردن سخنان خود در این زمینه سخن گفته اند ومقتل روضة الشهداء نیز از جمله مقاتلی است که سرشار از روایات تحریف شده است.