امام از مفاهیمی همچون انتخابات، قانون اساسی، رفراندوم و همهپرسی، مجلس نمایندگان و ... فراوان استفاده کرده است تا از تشتت آرا و نه از تضارب آن، جلوگیری کند و راه را برای رسیدن بهمقصد و مقصود، یعنی اسلام، هموار کند.
این مقاله، برای پاسخ به سؤال و سنجش فرضیه خود، ابتدا بهارائه چارچوب نظری روش تحلیل گفتمان میپردازد. در ارائه این روش، تنها سازههای اصلی آن، معرفی میشود، زیرا بهگمان نگارنده، برای پاسخ بهسؤال و آزمایش فرضیه، سازههای روش تحلیل گفتمان شایستگی کافی دارد. در گام بعدی، مفهوم آزادی و مشتقات آن، که در گفتهها و نوشتههای حضرت امامخمینی(س) بهکار رفته و برای رسیدن بهروش بومیسازی مفاهیم مدرن سیاسی است، بررسی میشود.
سپس میزان انطباق روش تحلیل گفتمان با روش بومیسازی مفاهیم مدرن سیاسی امامخمینی(س) مطرح میشود. این موضوع، میزان توانایی روش تحلیل گفتمان را در توضیح روش بومیسازی مفاهیم مدرن سیاسی امام، نشان میدهد و سرانجام، نتایج این انطباق، برای پاسخ بهسؤال و آزمایش فرضیه، بررسی میشود.
چارچوب نظری
همانگونه که ادوارد سعید نوشته است:
شرقشناسی درک نخواهد شد، مگر آنکه بهصورت یکگفتمان... مطالعه شود. (سعید، 1382: 18)
گفتمان نیز درک نمیشود، مگر اینکه عناصر اصلی و یا واژگان کلیدی و یا به گمان لاکلا، ویژگیهای آن شناخته شود. سازههای اصلی گفتمان عبارتند از:
1. مفصلبندی: مفصلبندی، چیزی است که موجب میشود عناصر مختلفی کنار هم گرد آیند، با هم ترکیب شوند و با این گردآوری و ترکیب، هویتی نو بیافریند. (هوارث، 1377: 163) بهعقیدۀ لاکلا و موف مفصلبندی عبارتست از:
هر عملی را که منجر بهبرقراری رابطهای بین عناصر شود، بهنحوی که هویت این عناصر درنتیجۀ عمل مفصلبندی تعدیل و تعریف شود. (حقیقت، 1385ب: 510)
یا : هر کنشی که بهبرقراری رابطه بین عناصر گوناگون بینجامد، بهگونهای که هویت آنها در اثر این کنش تغییر کند. (تاجیک، 1379: 140)
2. هژمونی: «آنتونیو گرامشی» هژمونی را بهعنوان یک فرآیند سیاسی که عناصر مختلف را بههم گره میزند، در مباحث مربوط بهمارکسیسم وارد کرد تا بتواند بهواسطه آن، انسجام طبقات در موقعیت متزلزل را توضیح دهد. «فرکلاف» با تعریف هژمونی به «سلطۀ یکی از طبقات بر کل جامعه»، توضیح روشنتری از کاربرد هژمونی در سنت مارکسیستی عرضه میکند. (فرکلاف، 1381: 101) در همۀ آنچه گرامشی و فرکلاف نیز گفتهاند، هژمونی، همان رفتار یا عمل استیلاجویانه، هژمونیک و باقدرت و اقتداری است که خواستۀ خود را بر دیگران تحمیل میکند.
3. قابلیت دسترسی و اعتبار: دالهای شناور، «نشانههایی هستند که بههیچ گفتمانی وابسته نیستند و گفتمانهای مختلف تلاش میکنند تا بهآنها بهشیوه خاص خود، معنا ببخشند». (همان) هر گفتمانی بتواند میزان بیشتری از دالهای شناور را جذب و بهآنها در نظام معنایی خویش، هویت ببخشد، از قابلیت دسترسی بیشتر و از امکان هژمونیک فراوانتری برخوردار است. کامیابی گفتمان، بهقابلیت اعتبار آن نیز وابسته است، بهاین معنا که: اصول و پیشنهادات گفتمان با هنجارها و ارزشهای اجتماعی تضاد نداشته یا میزان این تضاد، اندک و یا از بیشترین هماهنگی با آن برخوردار باشد. (حقیقت، 1385ب: 516 ـ 514)
4. عناصر و وقتهها: عناصر، همان دالهای شناورند و مانند آنها، هنوز در قالب یکگفتمان قرار نگرفتهاند. عناصر، نشانههاییاند که چون معنای آنها در قالب گفتمان جدید قرار نگرفتهاند، تثبیت نشدهاند؛ ازاینرو، گفتمانها درصدد جذب و معنادهی بهآنها هستند. لاکلا و موف، عناصر را بهشکل دیگری تعریف کردهاند و در این تعریف، هر تفاوت موجود بین دو یا چند گفتمان را عنصر نامیدهاند. در عوض، وقتهها عناصر یا دالهای شناوریاند که جذب یکگفتمان میشوند و درون آن، مفصلبندی میشوند و بدینسان، بههویتی تازه اما موقت دست مییابند. (منوچهری، 1386: 102)
5. زنجیرۀ همارزی و تفاوت: در فرایند مفصلبندی، وقتهها و نشانهها با یکدیگر ترکیب میشوند و زنجیرۀ همارزی را میآفرینند. با شکلگیری زنجیرۀ همارزی، وقتهها که پیش از این، بهتنهایی چندان معنایی نداشتند، معنا مییابند و در مقابلِ نشانههای بار معنایی مخالف و متضاد، قرار میگیرند. زنجیره همارزی، هم دالّ بر تکثر و هم مؤید وحدت است؛ زیرا دالها و عنصرهای متکثر را در پیکرة واحد در کنار هم مینشاند، تفاوتهای آنرا میپوشاند و بهآنها انتظام و انسجام میبخشد. در زنجیره همارزی، خویها و خصلتهای متفاوت و متغایر رنگ میبازند و یا بیاثر میشوند؛ نه اینکه از بین بروند. (همان)
6. دال مرکزی: هستة اصلی و نقطة کانونی هر منظومة گفتمانی و یا هر دستگاه معنایی را دال مرکزی میسازد. بدون دال مرکزی، دالهای شناور، عنصرهای سرگردانند و وقتهها بیهویت، سامان نمییابند، جذب نمیشوند و هویت نمیپذیرند. دال مرکزی، محور و قطری است که دیگر نشانهها دور آن جمع میشوند، در اطرافش باقی میمانند و نظم میگیرند. این نوع از دالها، از چنان جاذبه و نیرویی برخوردارند که میتوانند هم خود را نگه دارند و هم دیگران را از پراکندگی نجات دهند. درواقع، «دال مرکزی بهحالتی اشاره دارد که معنای نشانه بهحالت انجماد درآمده است»؛ ازاینرو، دال مرکزی بهتنهایی، معنابخش و هویتساز است. (حقیقت، 1385الف: 1)
7. حوزه گفتمانگی: محفظه و فضایی که معانی بالفعل و بالقوة یکمنظومة گفتمانی را در خود جای میدهد، یکحوزة گفتمانگی است. چنین فضا و محفظة معنایی و مفهومی از یکسو، مفصلبندی، هویتبخشی و همارزی وقتهها، دالهای شناور و عناصر مرتبط را فراهم میآورد و از سوی دیگر، وقتهها، دالها و عناصر غیرمرتبط را طرد میکند. بدینسان، یکحوزة گفتمانگی از حوزه گفتمانگی دیگر، قابل تفکیک و متمایز میشود. هیچ حوزه گفتمانگی همواره ثابت و پایدار نیست، بهاین دلیل که: قابلیت دسترسی و اعتبار هر گفتمانی، نسبی است و بهتأثیر از شرایط اجتماعی تغییر میکند. (مکدانل، 1380: 55 و 56)
8 . ازجاشدگی: هر گفتمانی با یک یا چند غیر، روبهروست. گفتمانها، هم با این غیرها شناخته میشوند و هم از سوی آنها تهدید میشوند. ازجاشدگی، همان غیر یا غیرهایی است که ظاهر میشوند و میل بهنابودسازی نظم موجود و گفتمان حاضر دارند؛ ازاینرو، از یکطرف، جامعه را با بحران روبهرو میکنند و از طرف دیگر، میکوشند مبنای شکلدهی بههویت و گفتمان جدید شوند. درنتیجه، «ازجاشدگی، هر چند متضمن نوعی تغییر است، اما تغییری که جهت آن از پیش مشخص نیست». (مارش و استوکر، 1384: 207 و 208) هرچه بیقراری اجتماعی بیشتر باشد، میل بهپراکندگی و ازجاشدگی بیشتر است.
9. ضدیت یا خصومت: هرچیزی که در ارتباط با غیر هویت مییابد، معنای ضدیت یا خصومت در نظریه گفتمان است. معنای این سخن آن است که: اشیا دارای ذات و هویت ثابتی نیستند و تنها در ارتباط با دیگری و ضدیتی که با آن برقرار میکنند، هویت مییابند. (حقیقت، 1385ب: 520)
ضدیت یا خصومت اولاً بدون هرگونه جهتگیری از پیش تعیینشده است و ازاینرو، نتایج آن، پیشبینی ناپذیر است؛ ثانیاً پدیده و امری بیرونی است و برخلاف ازجاشدگی، نه از درون بلکه از خارج، یکگفتمان را تهدید میکند؛ ثالثاً علاوه بر اینکه مانع از تثبیت گفتمانی است، سازندة هویت و عامل انسجام گفتمانی است.
10. مشروط و محتمل بودن: روابط اجتماعی، مشروط و محتملاند. مشروطی و محتملی روابط اجتماعی بهمعنای آن است که ساختارها و گفتمانها، ضرورت و قطعیت ندارند. وجود ضدیت و خصومت از بیرون و وجود ازجاشدگی از درون، روابط اجتماعی را آسیبپذیر و پیشبینیناپذیر میکنند؛ روابط اجتماعیای که ساختارها و گفتمانها بخشی از آن بهشمار میروند.
نتایجی از این گفتهها بهدست میآید، ازجمله: ساختارها و گفتمانها همواره بیثباتاند؛ همهچیز در حوزة تصادف و امکان قرار دارند؛ جوامع همیشه طبیعتی باز و گشوده دارند؛ گفتمان، از برتری هژمونیک دائمی بیبهره است. (عضدانلو، 1380: 16)
نتیجه اینکه گفتمانها یا بهتعبیر لاکلا و موف، «اسطورههای اجتماعی»، مبیّن بیقراریها یا بحرانهای اجتماعیاند؛ بنابراین، گفتمانها دو فضا دارند: فضای بازنمایهشده (فضای اجتماعی و واقعی) و فضای نمایهشده (فضای آرمانی و استعاری). وقتی گفتمانی سلطه مییابد، از شکل استعاری بهشکل عینی درمیآید و ضعف و قوتهایش بهتدریج آشکار میشود. بین ظهور تا سقوط یکگفتمان، سهمرحلة گسترش بحران و تضعیف گفتمان مسلط، رقابت گروهها در حل بحران، و برتری یکگفتمان بر دیگران روی میدهد. با این وصف، گفتمان، یکروش است؛ از آنرو که شیوه و تدبیری برای شناخت حقیقت است. (همان)
روششناسی امام(ره) در بومیسازی مفاهیم مدرن سیاسی با تأکید بر مفهوم آزادی
هیجگونه دستهبندی از مفاهیم مدرن سیاسی در گفتهها و نوشتههای امام صورت نگرفته و نیز همۀ واژگان جدید سیاسی بهکاررفته از سوی امام یکجا گردآوری نشده است؛ ازاینرو، هرگونه تلاش در این زمینه، بهویژه تلاش معطوف بهانتخاب مفاهیم سیاسی در دستگاه معنایی حضرت امام، میتواند بهارتقای درک روش بومیسازی مفاهیم مدرن سیاسی معظمله کمک کند. البته گنجاندن تمام آثار امام در یکمقاله، برای رسیدن بهمفاهیم سیاسی و تبیین روش بومیسازی مفهومی نه ممکن و نه لازم است؛ بلکه کوشیدهایم با انتخاب و بررسی مفهوم آزادی و مشتقات آن، نتایج را بهتمام عرصههای سیاسی یا دیگر واژگان سیاسی مدرن و سنتی تعمیم دهیم:
امام، آزادی و اصلیترین مفهوم سیاسی مدرن
در آغاز و مقدمۀ بحث، تبیین مختصر مفهوم آزادی از آن نظر ضرورت دارد که آزادی از مفاهیم کثیرالمعناست. واژه آزادى در زبان فارسى، از ریشۀ واژۀ اوستایى آزاته یا آزاتیه و بهمعنى رهایى، خلاصى، آزادمردى و ... و در زبان عربى بهمعناى حریت، اختیار، اراده و ... آمده است. همچنین این کلمه در زبان لاتین، معادل «Freedom» و «Liberty» بهکار مىرود.
آزادى در پاسخ بهاین سهسؤال شکل مىگیرد: آزادى از چه کسى؟ آزادى از چه چیزى و یا چه کسى؟ آزادى براى چه هدفى؟ بر این اساس، آزادى یعنى: آزادى فرد یا افرادى از قید فرد یا افراد دیگر براى انجام دادن کار و رفتارى خاص یا آزادی انسان تا جایی که دیگرى در کار او دخالتی نداشته باشد و یا صاحب اختیار و ارباب خود بودن. (لوین، 1380: 127) حضرت امامخمینی(ره) با آزادی بهاین مفهوم، بدینگونه روبهرو میشود:
دستگاه جبار که برای احدی از افراد ملت، آزادی قایل نیست و سالهاست سلب آزادی از ملت را وسیلۀ مقاصد خود قرار داده، گمان کرده بهاسم آزادی بانوان میتواند ملت مسلمان را اغفال کند تا مقاصد شوم اسرائیل را اجرا کند. [صحیفه امام،ج1،ص 200]
در این سخن که اولین سخن حضرت امام دربارۀ آزادی در نخستین سالهای دهه چهل است، آزادی دوجنبه دارد: جنبۀ اول، آزادی از نوعی است که انسان در آن، آزاد خلق میشود و خدا انسان را در تسلط بر خود، مال، جان و ناموسش، مختار کرده است. این انسان، در مسکن و خوردن و آشامیدن البته تا مرز عدم مغایرت با قوانین الهی، آزاد است. (همان: 1 / 287) در این جنبه، منشأ همۀ آزادیها و آزادگیهای انسان، خداست (همان) و اسلام تنها ضامن آزادی است. (همان: 3 / 443) در جنبۀ دوم، آزادی را بدون اشاره بهخدا و اسلام، بهمیان میآورد: علمای اسلام در صدر مشروطیت، در مقابل استبداد سیاه ایستادند و برای ملت، آزادی گرفتند. (همان،ج1،ص286)
در اینجا، آزادی معنایش را از غیر میگیرد، غیری که ریشه در دین ندارد و البته تغایری هم با دین ندارد. (همان: 1 / 286) در این صورت، ممکن است یک مسلمان برای آزادی، بهحبس برود، بهاو اهانت شود و یا فحش بشنود، ولی اینها برای دین نیست؛ بلکه برای خود آزادی است. مصداقهای این جنبه از آزادی، قدرت در انتخاب وکیل، توانایی در نصب اشخاص، دخالت ملت در اداره امور، توانایی مطبوعات در برملا ساختن جرایم حکومت جور و... است. (همان: 2 / 125) ترکیب بُعد الهی و زمینی آزادی هم در جملاتی مانند: «آزادی ملت اسلام و دفع ظلم دستگاههای جبار و نوکران استعمار» (همان: 439) خودنمایی میکنند.
آزادی غیر از وجه دین ـ نادین، بهگونهای دیگر، در گفتههای حضرت امام، معنا مییابد: منشأ معنایی آزادی، درونی است و از درون، مایه میگیرد؛ نه از درون معنوی، بلکه از درون مادی. مرزهای جغرافیایی، از جلوههای درونمایۀ فیزیکی (مادی) است. بیشک، حدود سرزمینی، هم از بُعد متافیزیکی و البته بیشتر، از بُعد مادی بهره دارد. اشارۀ حضرت امام به «نمیخواهند ما در بین ملت آزاد باشیم و گویندگان ما آزاد باشند»، (همان: 126) مؤید آزادی بهمفهوم قدرت عمل یکملت در چارچوب مرزهای جغرافیایی است.
بیتردید، اشاره او به «نظامی که هستی ملت را بهباد فنا داده و تمام آزادیها را از او سلب کرده است» (همان: 3 / 72) نخواهد بود. همچنین به معنای ملتی که بدون آزادی، در یکخاک و در یکمیهن میزیند، نیست. آزادی در «سلب آزادی مطبوعات و دستگاههای تبلیغاتی و اجبار آنها بر خلاف مصالح کشور» (همان: 2 / 125) گره میخورد و در «تجاوز بهحقوق مردم و سلب آزادیهای فردی و اجتماعی» (همان) قانون اساسی ایران، نقض میشود.
آزادی بهمفهوم سرزمینی یا بهمعنای آنچه که یکملت میخواهد یا از سوی رژیمی سرسپرده بهاجانب، در یککشور صورت میگیرد یا از سلطه نظامی، مخابراتی و جاسوسی بیگانگان بر اراضی مملکت پدید میآید، نیست. (همان) بههر روی، آزادی در مفهوم سرزمینی ـ غیرسرزمینی، بهقدرت عمل و محدودیت اقدام ملتی و کشوری در داخل یکسرزمین، اشاره دارد.
آزادی بیحد و حصر نیست. حد و حصر آزادی را قانون اساسی ترسیم میکند. قانون اساسی، میثاق و شرطی است که ملتی با حاکمانش دارد. با وجود قانون اساسی، هر آنچه برخلاف آن عمل شود و بهحوزههای عملیاتی راه یابد، ناقض آزادیهای فردی و اجتماعی است؛ بیآنکه فرقی بکند چه کسی آنرا نقض کرده است. در این مورد، اجازه سرمایهگذاری بهاجانب، مسلط کردن آنها بر شئون مملکت، غارت ذخایر نفتی بهاسم حاکمیت ملی، کوتاه کردن دست ملت از فعالیتهای اقتصادی، مصونیت دادن بهبیگانگان و کارگزاران آنها، دخالت شاه در امور و قوای کشور و... مخالفت با قانون اساسی، مغایر با آن و مباین با آزادی است. (همان)
حضرت امام نیز، با کنار هم قراردادن چندبارۀ استبداد و آزادی، عنصر سومی را خلق میکند که عمل به قانون اساسی و یا تخلف از آن در جمهوری اسلامی است. نباید «در عصری که ملتها یکی پس از دیگری از زیر یوغ استعمار خارج میشوند و استقلال و آزادی خود را بهدست میآورند» (همان: 3 / 100) و یا ملت ایران در نیمه اول دهه پنجاه «با همه فشارها و قلدریها، طلیعه بهدست آوردن آزادی و رهایی از قید استعمار» (همان) بود، همپایی و معاونت استعمار با استبداد را نادیده گرفت. همزادی و همراهی استعمار و استبداد در تاریخ ایران، در تضاد آندو با قانون اساسی تبلور یافته است. بدینسان، حضرت امام با معیار عمل به قانون اساسی و تخلف از آن، آزادی را باشرط ـ بلاشرط ساخته است.
خلاصه اینکه، آزادی، یا از دین ریشه میگیرد یا از درونههای سرزمینی، مایه میستاند و یا با قانون اساسی سنجیده میشود که درنتیجه، آزادی را مثبت و منفی (همان: 8 / 39 و 517) و یا محدود و نامحدود (همان) میکند. بهبیان دیگر، با دقت در آنچه از امامخمینی(ره) درباره آزادی نقل کردیم، میتوان دریافت که مردم (جمهوری)، حقوق (حقوق بشر)، خط (قانون اساسی) و گزینش (انتخابات) چهار ضلعاند که آزادی را تولید و البته آزادی نیز آنها را بازتولید میکند.
آزادی در گفتمان حضرت امامخمینی(ره) مفصلی است که دیگر واژگان مدرن سیاسی، همچون جمهوری را گرد هم میآورد، بهگونهای که بدون آزادی، فهم درستی از جمهوریت مورد نظر امام بهدست نمیآید.
ازسوی دیگر، بار هژمونیکی آزادی بهآن است که سلطۀ آن، بر همة واژههای مدرن سیاسی بهکاررفته توسط امام دیده میشود؛ بهطوری که ارزش هر واژۀ مدرن مورد استفادۀ امام را میتوان با آزادی سنجید. نمیتوان کتمان کرد آزادی، دال مرکزی همۀ مفاهیمی است که امام در نظام جمهوری اسلامی گنجانید. واژههایی مانند انتخابات، حقوق بشر و قانون اساسی، بدون آزادی، در دستگاه معنایی امام مفهومی ندارد. چنین مفهومی از آزادی، با استقلال فردی و عمومی همراه است و با ظلم و استبداد داخلی و خارجی ضدیت دارد.
منابع و مآخذ
1. آشوری، داریوش، 1374، دانشنامه سیاسی: فرهنگ و اصطلاحات و مکتبهای سیاسی، تهران، نشر مروارید.
2. آقابخشی، علی و مینو افشاریراد، 1379، فرهنگ علوم سیاسی، تهران، نشر چاپار.
3. احمدی، بابک، 1374، حقیقت و زیبایی، تهران، نشر مرکز.
4. امامخمینی(ره)، سیدروحالله، بیتا، کشف اسرار، بیجا، بینا.
5. ـــــــــــــــ ، 1378، صحیفهامام، جلد 8 ـ 1 و جلد 10، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی(ره).
6. برزگر، ابراهیم، 1388، روانشناسی سیاسی، تهران، سمت.
7. تاجیک، محمدرضا (بهکوشش)، 1379، گفتمان و تحلیل گفتمان (مجموعه مقالات)، تهران، فرهنگ گفتمان.
8. جانسون، گلن، 1378، اعلامیه جهانی حقوق بشر و تاریخچه آن، ترجمه محمدجعفر پوینده، تهران، نشر نی.
9. جمشیدی، محمدحسین، «غرب و مبانی فکری آن در اندیشه امامخمینی(ره)، بخش اول»، روزنامه قدس، مندرج در:noorportal.ne .
10. ـــــــــــــــــــــــــ ، «حکومت مطلوب از منظر امامخمینی(ره)»، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره 14، مندرج در: Porsojoo.info.
11. حقیقت، سیدصادق، 1385الف، «تحلیل گفتمانی انقلاب اسلامی»، مجموعه مقالات کنفرانس بینالمللی انقلاب اسلامی و چشمانداز آینده، تهران، انتشارات بینالمللی الهدی.
12. ـــــــــــــــــــــــــ ، 1385ب، روششناسی علوم سیاسی، قم، انتشارات دانشگاه مفید.
13. رجایی، فرهنگ، 1372، معرکه جهانبینیها در خردورزی سیاسی و هویت ما ایرانیان، تهران، نشر احیا.
14. روزبهان خنجی اصفهانی، فضلالله، 1362، سلوک الملوک، تصحیح و مقدمه محمدعلی موحد، تهران، خوارزمی.
15. سعید، ادوارد، 1382، شرقشناسی، ترجمه عبدالرحیم گواهی، چاپ سوم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
16. بیابی، سعید، 1379، هراس بنیادین: اروپامداری و ظهور اسلامگرایی، ترجمه غلامرضا جمشیدیها و موسی عنبری، تهران، دانشگاه تهران.
17. طباطبایی، سیدجواد، 1367، درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی.
18. عضدانلو، حمید، 1380، گفتمان و جامعه، تهران، نشر نی.
19. فرکلاف، نورمن، 1381، نظریه انتقادی گفتمان، تهران، مرکز نشر رسانهها.
20. گیدنز، آنتونی، 1378، تجدد و تشخص، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، نشر نی.
21. لکزایی، نجف، 1386، چالش سیاست دینی و نظم سلطانی با تأکید بر اندیشه و عمل سیاسی علمای شیعه در عصر صفوی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
22. لوین، اندرو، 1380، طرح و نقد نظریه لیبرال دموکراسی، ترجمه سعید زیباکلام، تهران، سمت.
23. مارش، دیوید و جری استوکر، 1384، روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاجی یوسفی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی.
24. مکدانل، دایان، 1380، مقدمهای بر نظریههای گفتمان، ترجمه حسینعلی نوذری، تهران، فرهنگ گفتمان.
25. منوچهری، عباس، 1386، رهیافت و روش در علوم سیاسی، تهران، سمت.
26. هوارث، دیوید، 1377، «نظریه گفتمان»، ترجمه سیدعلیاصغر سلطانی، فصلنامه علوم سیاسی، شماره2، پاییز 1377.
27. Gadamer, Hans, 1994, Georg Truth and Method, trans.by joel Weinsheimer and Donald G.Marshal, Newyork.
28. Levin, H. M, 1981, The identity crisis of educational planning, Newyork, Harvard ,educational-review.
29. Schleirmacher, Friedrich, 1998, Hermeneutis and Criticism, London, Brans by Andrew Bowie, Cambridge.
منبع: فصلنامه مطالعات انقلاب - شماره 26