به این بچهها که در دوران شکوفائی استعدادها و شکلگیری شخصیت خویشتند، چقدر آزادی عنایت میفرمائید؟ و اگر تاکنون به این بچههای عزیز و انسانهای آینده آیندهساز، آزادی لازم را عنایت نفرمودهاید، چقدر به آنها ظلم و خیانت شده است؟ و به چه چیز آنها خیانت شده؟ به شخصیت انسانی آنها.
به گزارش جماران، روزنامه جمهوری اسلامی در مطلبی با عنوان «رابطه آزادی با شخصیت» از شهید مظلوم آیتالله بهشتی آورده است:
اول آزادی را معنا کنم که در این بحث ما و در این دیدار ما، وقتی که میگوئیم آزادی، چه میخواهیم بگوئیم؟
بگذارید در تعریف آزادی جملهای را از دیگران بخوانم، این تکه را از کتاب گریز از آزادی نوشته اریک فروم میخوانم، از صفحه 45 ترجمه فارسی این کتاب دقت بفرمائید، شمرده هم میخوانم که خوب در اذهان جا بگیرد.
«وقتی آدمی به دنیا میآید، ناتوانترین ودرماندهترین جانور است، و انطباقش با طبیعت بر اساس آموختن است، نه بر پایه آنچه غرائز تعیین میکنند. در جانوران عالیتر بخصوص در انسان غریزه مقولهای رو به کاستی و بلکه نیستی است و هستی آنان از هنگامی آغاز میشود که عدم تثبیت اعمال بوسیله غرائز از حد معینی تجاوز کند و انطباق با طبیعت خاصیت اجباری خود را از دست بدهد و دیگر طرز عمل بوسیله مکانیسمهایی به ارث رسیده تعیین نشود. به عبارت دیگر از همان ابتدا هستی انسان و آزادی غیر قابل جدائیاند».
فکر میکنم این عبارت در آینده هم برای شما یادآور مطالب گستردهتری باشد. انسان وقتی موجودیتش آغاز میشود، مثلاً وقتی در حالت جنینی است، موجودی است طفیلی و تابع، کودک در مراحل جنینی چه جور غذا میخورد؟ هر جور خانم والده غذا بخورد، از چه هوائی و از چه مقدار اکسیژنی استفاده میکند؟ از آن مقدار که مادر استفاده میکند. در همه تغذیههایی که از محیط میکند تابع مادر است.وقتی به دنیا میآید و بند ناف را میبرند، یک وابستگی مهم او که دارای نقش تعیین کننده بود در این مرحله پایان میپذیرد. نوزادی میشود تا حدی مستقل از مادر، اما این استقلال چقدر است؟ این استقلال در این حد است که از خون مادر مستقیماً تغذیه نکند و گرنه حالا هم که ناف را چیدهاند باز کودک موجودی است وابسته به شیر مادر. و باز هم تقریباً همان نوع غذائی را میخورد که مادر میخورد. انتخاب غذای مادر در حقیقت انتخاب غذای کودک است. برای کودک چه کسی غذا انتخاب میکند؟ مادر. البته هوا را خودش تنفس میکند، ولی تا مدتی هوایی را تنفس میکند که دیگران برایش انتخاب میکنند. چون تا مدتی اصولاً نمیتواند از جایش حرکت کند، بعد هم که توانائی راه رفتن پیدا
میکند،میدان حرکتش بسیار محدود است. بنابر این کودک تا مدتی وابسته است به مادر، وابسته است به دیگران، دیگران برایش تصمیم میگیرند ودیگران برایش انتخاب میکنند و لذا کودک هنوز یک شخص بالفعل نیست، یک شخص بالقوه است، و گرنه بالفعل تفاوت زیادی با بچه گربه توی خانه دارد حتی کودک انسانی در آغاز تولد، در روزهای دوم و سوم و دهم هم حتی به اندازه یک جوجه مرغ توی خانه هم استقلال ندارد و عملاً انتخابی ندارد. در این سنین دیگران برایش تصمیم میگیرند.
موجودات زنده دیگر مثل جوجه مرغ، مثل گوساله مثل بزغاله اینها زودتر دارای امکان انتخاب میشوند. البته دایره تأثیر انتخاب حیوانات به طور کلی آنقدر تنگ و محدود است که گویی هیچ است.
شما یک گاو را آزاد آزاد رهایش کنید در یک محیط، حداکثر انتخابی که جناب گاو برای زندگیشان به عمل میآورد چه هست؟ اینست که پوزه به این علف بزند یا به آن علف. یا احیاناً اگر خیلی خیلی بخواهدبگوید من آن گاوی هستم که میتوانم انتخاب کنم. سرش را بالا بکند و شاخه درختی را هم بکند، بخورد، بیش از این نیست که آب از این چشمه بخورد یا از آن جویبار، دایره اعمال قدرت انتخاب در حیوانات، بسیار محدود است. چرا؟ چون قسمت معظم انتخابها، قسمت معظم حرکات گاو، گوساله، مرغ، جوجه مرغ و حیوانات دیگر، چه بزرگش، چه کوچکش بوسیله رادار انجام میگیرد. یک مرکز راداری میآید و این انتخابها را انجام میدهد، کجاست این مرکز راداری؟ این مرکز راداری آن فرماندهی عالم طبیعت و عالم خلقت است که با رشتههای شبه موجی نامرئی غرائز در حیوانات گوناگون طرح کلی زندگی را ریخته و فرا راهشان گذاشته. انتخاب آنها بسیار ضعیف و در دایرههای بسیار محدود، در اجرای همین فرمانهای راداری است.
انسان چه؟ تفاوت اساسی انسان با موجودات دیگر از جاندار و بیجان اینست که طراح آفرینش نقش هدایت غریزی را در او ضعیف نگه داشته است! البته آقایان غرائز را با امیال اشتباه نکنید، در محاورات روزانه گفته میشود غریزه جنسی. استعمال کلمه غریزه جنسی، در مورد انسان خیلی دقیق نیست، بهتر است بگوئیم میل جنسی. زیرا استعمال واژه غریزه معمولاً هدایت غریزی را هم تداعی میکند. طراح آفرینش در انسان امیالی را تعبیه کرده، کششهائی میان انسان و محیطش ایجاد کرده، اما کششها محدود نیستند. حدود این کششها بطور اتوماتیک و خودکار و با سیستم راداری مشخص نشده، یعنی با هدایت غریزی همراه نیست. این خود انسان است که باید در میدان نبرد این کششها، حدی را انتخاب کند.
این کششها چون حدودش مشخص نشده دائماً با یکدیگر در حال جنگ هستند، این خود انسان است که باید به این کنشهای متضاد و در حال جنگ با یکدیگر با خودآگاهی و محیط آگاهی و انتخاب احسن با اسوه شکل بدهد، سامان بدهد و زندگی را بر پایه این کششها از یکسو و بر پایه انتخابهای آگاهانه، از سوی دیگر، سامان بخشد.
بنابراین نقش غرائز یعنی میلهای کنترل شده و هدایت شده در زندگی انسان درحکم صفر است. بله بچه آدم یعنی کودک در آنوقت که نوزاد است، بمقدار زیادی با هدایت غریزی به سمت پستان مادر میرود، با هدایت غریزی باندازه شیر میخورد، با هدایت غریزی در مقابل کمی هوا عکسالعمل نشان میدهد و امثال اینها ولی به تدریج که بزرگ میشود در زندگی انسان نقش هدایت کننده غرایز بعضی امیالی که با سیستم راداری هدایت شود روبه کاهش بلکه روبه نیستی است.
آقایان و خانمهائی که اینجا تشریف دارید آیا هیچکدام ما دیگر الان با هدایت غریزی زندگی میکنیم؟ در همه زندگی ما دقت کنید. تمام اجزاء برنامه زندگی ما، تحت تاثیر انتخاب آگاهانه وحسابگرانه ما انجام میگیرد. میتوانم خواهش کنم که بفرمائید کدام یک از آقایان و خانمها به این محل که تشریف میآورید و این چند روزه در این سمینار شرکت میکنید با هدایت غریزی تشریف میآورید و شرکت میفرمائید؟ کدام یک از شما با هدایت غریزی به سخنرانیها گوش میدهید؟ کدام با هدایت غریزه میاندیشید؟ کدام یک نشستنتان با هدایت غریزی مهار میشود؟ شما فکر میکنید که روی صندلی این جور نشستید احیاناً این دیگر غریزی است، نه آقا! این عادت است، عادتی است برخاسته از کارهای انتخاب شده متوالی گذشته، و لذا میبینید آقائی عادت دارد این جوری بنشیند، دیگری عادت دارد آن جوری بنشیند، یکی مثل عصا قورت داده توی خیابان راه میرود، یکی سرش دولاست راه میرود، یعنی چه؟ آیا شما در میان جانداران دیگر که از یک نوع باشند این مقدار اختلاف فردی میبینید که مثلاً طرز راه رفتنشان اینقدر متفاوت باشد؟ گاوهای سالم یک جور راه میروند اما آدمهای باصطلاح سالم توی
خیابان، صد جور راه میروند. یکی پایش را این جور برمیدارد، دیگری آن جور، سومی جور دیگر، البته شکل استخوانبندیها در اینطور چیزها دخالت دارد، ولی این دخالت قاطع نیست.
لابد شما این جمله معروف را از سارتر شنیده یا خواندهاید که میگوید: «به عقیده من اگر کودکی فلج مادرزاد به دنیا بیاید و قهرمان دو نشود ناشی از انتخاب خود اوست». شاید این مبالغه باشد، اما مبالغهای است که برای نشان دادن نقش انتخاب و آزادی در انسان، جالب است.
به هرحال آزادی و انتخاب آزادانه است که زندگی ما را وشخصیت ما را زندگی و شخصیت انسانی میکند.
اریک فروم میگوید: «آنچه به هستی انسان کیفیتی خاص میبخشد، آزادی است» ص 37 از کتاب گریز از آزادی.
خوب حالا بفرمائید که این اصل به مذاق شما خانمها و آقایان چگونه میآید؟ حتماً آزادی را برای خودتان خیلی مطلوب مییابید. خیلی خوب، حالا آقایان و خانمها را ببریم سرکلاس، به این بچهها که در دوران شکوفایی استعدادها و شکلگیری شخصیت خویشتند، چقدر آزادی عنایت میفرمائید؟ و اگر تاکنون به این بچههای عزیز و انسانهای آینده آیندهساز، آزادی لازم را عنایت نفرمودهاید، چقدر به آنها ظلم و خیانت شده است؟ و به چه چیز آنها خیانت شده؟ به شخصیت انسانی آنها. معلم با ایمان آگاه و آزاد! به عنوان یک دوست و همفکر و همراهت خواهش میکنم شما را به خدا در این کلاسها یک مشت انسان نمای قالبی خاک بر سرنسازید. انسان بسازید، نه یک مشت انسان نمای قالبی ابزاری.
(منبع: جاودانه تاریخ، ج 4، انتشارات روزنامه جمهوری اسلامی، ص 156ـ151)