جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

رمز و رازهای حکومت داری در سیره امام علی/۳

عملکرد سلیقه ای مانع از اجرای منشور حکومتی علی(ع) شده/ دربرابر مولا شرمنده ایم؛ نتوانستیم آنچه می خواهد را عملی کنیم

کد خبر: ۲۷۱۴۵
عملکرد سلیقه  ای مانع از اجرای منشور حکومتی علی(ع) شده/ دربرابر مولا شرمنده ایم؛ نتوانستیم آنچه می خواهد را عملی کنیم

حجت الاسلام و المسلمین عبدالواحد موسوی لاری که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران تجربه حضور در پست ها و مسوولیت های مختلف از جمله نمایندگی مجلس و وزارت کشور را داشته است، از اجرایی نشدن منشور حکومتی امام علی (ع) ابراز شرمندگی می‌کند و می‌گوید: متاسفانه در پاره ای موارد در برابر مولا امیرالمومنین‌(ع) شرمنده‌ایم و نتوانستیم براساس عهدنامه عمل کنیم. نتوانستیم آنچه او می‌خواست و او می‌خواهد عملی کنیم و در حوزه‌های مختلف این شرمندگی وجود دارد. شفقنا در ادامه‌ی تحلیل نامه حضرت علی‌(ع) به مالک اشتر درباره نحوه اجرایی شدن این نامه و دلایل برجاری ماندن مفاهیم و آموزه های بلند این نامه با حجت الاسلام و المسلمین عبدالواحد موسوی لاری به گفت و گو پرداخته است. متن گفت و گو با حجت الاسلام و المسلمین عبدالواحد موسوی لاری را در ادامه می‌خوانید:

در بین متون اسلامی که اشاره به حکومت و رابطه دولت و حکومت با مردم دارد، نامه حضرت امیر‌(ع) به مالک اشتر از متون دقیق تری است که در آن عهدنامه، حضرت امیر(ع) حقوق و وظایف متقابل دولت و اصناف مختلف مردم را با مالک اشتر در میان می گذارد و درباره بازرگانان، نظامی ها، ماموران امنیتی، انتصابات فامیلی، مردم عادی و حتی درباره مردمی که به دین اسلام نگرویدند و خیلی از مسایل دیگر هشدار می‌دهد. بعد از انقلاب اسلامی ایران و استقرار یک حکومت شیعی که در اصول قانون اساسی هم برای زعامت و به دست گرفتن قوه اجرایی، شیعه بودن را مدنظر قرار می دهد، چقدر این نامه و توصیه هایی از این دست توجه شده است؟

سیره عملی و قولی مولا امیرالمومنین‌(ع) ذخیره گرانمایه فکر و فرهنگ تمدن اسلامی است. یعنی اگر سیره رفتار علی‌(ع) در مقاطع مختلف از تاریخ اسلام حذف شود و اگر خطبه‌ها، نامه‌ها، کلمات قصار، پند و اندرزها و توصیه‌های حکومتی حضرت علی‌(ع) از فرهنگ جامعه اسلامی ما حذف شود معلوم نیست ما چگونه می‌توانیم اسلام را در قالب یک دین اجتماعی معرفی کنیم. چرا که آنچه از عصر رسالت برای ما باقی مانده است اولا به دلیل شرایط خاص، اندک است و خلفا نگذاشتند که احادیث مرتبط با پیامبر ثبت و ضبط شود و با اعتقاد و به بهانه اینکه در کنار کتاب الله، نباید چیز دیگری به عنوان فرهنگ مکتوب باقی بماند، مانع ثبت احادیث شدند. آنچه از پیامبر به ما رسیده بسیار اندک است و بخش قابل توجهی از آنها هم به دلیل وجود عناصر نابابی در سلسله سند مثل ابی حریره و امثال آنها غیر قابل استناد است. گرچه همین سرنوشت سیره و گفتار و کلمات مولا امیرالمومنین (ع) نیز هست. متاسفانه دوستان به دلیل شرایط رعب و وحشت و شرایط امنیتی نتوانستند آنگونه که شایسته است از حضرت علی‌(ع) بگویند و بنویسند و دشمنان نیز از کینه و عداوت هم سیره عملی حضرت و هم اقوال و توصیه‌ها و نظرات حضرت را بازگو نکردند و سعی کردند در جامعه مطرح نشود.

آنچه امروز در اختیار ما قرار گرفته بسیار اندک است ولی در عین حال همان مقدار اندک که با دو ویژگی کتمان دشمنان و ترس و دلهره و رعب و وحشتی که ایجاد کرده بودند و نتیجه آن کتمان دوستان بود، به دست ما رسیده است و ما می توانیم مدعی شویم که سیره عملی و قولی حضرت می تواند راهگشای حوزه های مختلف زندگی اجتماعی و فردی ما باشد. یکی از زیباترین، گویاترین و می توان گفت از متون هدایت بخش و جلوه های زیبای وجود حامل مولا امیرالمومنین (ع)، همین نامه یا عهدنامه ای است که برای مالک اشتر هنگامی که او را به مصر فرستادند؛ نوشتند. می دانید که در میان یاران امیرالمومنین‌(ع) مالک اشتر از ویژگی خاصی برخوردار بود، وقتی مالک به شهادت رسید جمله ای که حضرت درباره مالک می گوید، «مالک برای من همان جایگاهی را داشت که من برای رسول خدا‌(ص) داشتم» یعنی مالک از نظر فکری و رفتاری تا این حد به حضرت نزدیک بود. به همین دلیل هم حضرت وقتی ولایت مصر را که یکی از سرزمین های باسابقه و دارای تمدن ریشه دار و دیرینه بود به مالک اشتر داد، نگاه حکومتی خودش و چارچوب هایی که برای اداره یک جامعه تراز اسلام در نظر داشت در اختیار مالک قرار داد. هم به مالک گفت چطور با مردم رفتار کند، هم گفت مردم که و چگونه هستند و هم تعریفی از وظایفی که پیش روی یک زمامدار اسلامی است به مالک تفهیم کرد و مالک را متوجه موقعیت ویژه ای که در برابر آن بود، قرار داد. در مجموع می توان گفت منشور حکومتی حضرت علی(ع) از طریق این نامه اعلام شد و حضرت علی(ع) براساس این نامه ساختار و محتوایی که برای حکومت خودش مناسب می دانست به بهانه اعزام مالک اشتر به سرزمین مصر بیان کرد. در سطرهای اولیه نامه وقتی می گوید: «هذا ما أمر به عبد الله علی أمیرالمؤمنین، مالک بن الحارث الأشتر فی عهده إلیه، حین ولاه مصر: جبایة خراجها، و جهاد عدوها، واستصلاح أهلها، وعمارة بلادها.» وظیفه اصلی را برای مالک مطرح می کند، ایجاد یک مرز مطمئن و امنیت سرزمین برای مردم. وظیفه زمامدار این است که مرزها را امن کند و دشمنان را سرجایشان بنشاند تا مردم از تهاجم دشمن در امان بمانند. دوم دارایی های ملت و خراج ها جمع آوری شود تا خزانه پررونق باشد و در خدمت جامعه قرار بگیرد. مسوله بعد مسئله «عمارت بلاد» است. بالاخره وظیفه مدیران جامعه سازندگی است و باید بتوانند کشور را اداره کنند و توسعه و رشد دهند و نهایتا وظیفه دیگر، بالابردن سطح فکر و اندیشه، اخلاق و معنویت و همان استصلاح است یعنی طلب صالح شدن جامعه و جامعه ای که حضرت در جاهای دیگر هم مطرح کرده است، جامعه ایده آل از نظر ایشان چیست؟ «استصلاح اهل» هم از وظایفی است که بر عهده مالک گذاشته است یعنی حضرت خواسته آنچه وظیفه یک زمادار است را در همان اول به مالک بگوید.

این‌که با علما، تجار، نظامیان و غیره چطور برخورد شود در جای خودش مهم است، اما دو نکته برجسته وجود دارد که فکر می‌کنم در این دو نکته باید دقت و فهم کرد. نکته اول اینکه حضرت به مالک می گوید تو به سرزمینی می روی که قبل از تو دیگرانی در آن سرزمین بودند و حکومت می‌کردند. مردم درباره تو همان داوری را خواهند داشت که تو امروز راجع به پیشینیان قضاوت می‌کنی. اگر تاریخ را ورق بزنید سرزمین مصر یکی از چند تمدن دنیا به همراه ایران، یونان و رم است و مانند سرزمین حجاز تمدن ضعیفی ندارد. می‌گوید مالک شما در این سرزمین می‌روید پس باید به گونه‌ای رفتار کنید که وقتی مردم به داوری می‌نشینند داوری مردم درباره شما مثل داوری درباره گذشتگان که می‌تواند فرعون‌ها یا زعمای قبل از آنها باشند، نشود. این نکته کلیدی است که زمامداران متوجه اهمیت داوری افکار عمومی باشند، اینکه در گذشته که بودند و امروز که هستند. حضرت تاکید دارند باید به گونه ای رفتار کنید که بتوانید از پایان ماموریت خود دفاع کنید یا کسانی که بعد از شما می‌آیند بتوانند از عملکرد شما دفاع کنند. نکته دومی که حضرت مطرح می‌کند نگاه انسان گرایانه‌ای است که به مالک عرضه می‌کند. مالک کیست؟ یک مسلمان مومن معتقد به دین اسلام که در تمام وجودش ایمان به خدا و پیامبر‌(ص) و قرآن است و یک مسلمان واقعی است. در سرزمینی می رود که مردم تازه مسلمان شدند، در این سرزمین مسلمان‌های واقعی، مسلمان‌های آشنای به معارف اسلامی و مسلمان‌هایی که دین را سطحی پذیرفتند و آشنایی به معارف دین ندارند و غیر مسلمان‌ها، قبطی ها و ادیان دیگر همه هستند.

وقتی مالک وارد آنجا می‌شود به دو شکل می‌تواند برخورد کند، یکی اینکه به عنوان یک مسلمان دو آتشه که هرکس خودی نباشد با او برخورد کند و در نگاه دیگر اینکه در سرزمین مالک اگر مسلمان هست، غیرمسلمان نیز هست. مسلمان معتقد و پایبند است و مسلمان ظاهری هم هست. همه اینها در یک سطح کلی به عنوان رعایای این دولت محسوب می‌شوند. مالک با کدام متر و خط کش با این ها باید برخورد کند، حضرت می‌گوید «وأشعر قلبک الرحمة للرعیة، والمحبة لهم، واللطف بهم، ولا تکونن علیهم سبعاً ضاریاً تغتنم أکلهم، فإنهم صنفان: إما أخ لک فی الدین، وإما نظیر لک فی الخلق...» و تعابیری که حضرت در اینجا دارد می‌گوید تو مثل حیوان درنده با مردم برخورد نکن، تو باید محبت به مردم را در وجود خودت آبیاری کنی. حضرت می گوید این مردم یا برادران دینی تو هستند یا موجوداتی مثل خودت، یعنی انسان هستند. «إما أخ لک فی الدین، وإما نظیر لک فی الخلق» واقعا بحث حقوق بشر بما هو بشر را حضرت در همینجا مطرح کرده است. در اینجا حضرت وظیفه زمامدار در حوزه مدیریت را نگاه انسان گرایانه به مردم مطرح می‌کند نه نگاه یک مومن به مومن یا یک مذهبی به مذهبی. حضرت به مالک می‌گوید تو به صورت طبیعی وقتی به مصر بروی انتظار داری همه مومن و مسلمان باشند؛ قطعا مومنین معتقد به ولایت نمازشب خوان به تو نزدیکتر هستند اما تو یک زمامداری و زمامدار پدر یک خانواده است و باید دقت کنی که تمام این افراد یا برادر دینی تو هستند یا انسان هستند. پس تو باید با آنها برخورد انسانی داشته باشی. این موضعی است که در طول تاریخ متاسفانه زمامداران اسلامی کمتر به آن توجه کردند، برای مثال هر موقع حنبلی ها بر مسند بودند با باقی برخورد کردند و هر زمان حنفی ها بودند با باقی برخورد کردند و هر زمان شیعه ها بر سر کار بودند نیز چندان مطابق توصیه های حضرت، رفتار نکردند.

چرا این نگاه حضرت علی (ع) تسری پیدا نکرده است؟

متاسفانه به این دلیل است که مسیر حاکمیت اسلامی از همان اول از ریل خارج شد. معاویه دومین حاکم بعد از خلفای ثلاثه است. اگر 5 نفر حاکم یعنی خلفای ابوبکر، عمر، عثمان، حضرت علی‌(ع) و معاویه که حکومتشان فراگیر بوده است را در نظر بگیریم؛ همه علمای اهل سنت 4 خلیفه اول را خلفای راشده تلقی می کنند. همچنین تعدادی از علمای اهل سنت دوران 6 ماهه زمامداری امام حسن مجتبی‌(ع) را دوران حکومت راشده تلقی می کنند یعنی حکومت راشده را از زمان خلیفه اول تا پایان دوره امام حسن‌(ع) و تا پایان پذیرش معاهده امام حسن‌(ع) و معاویه می بینند بعد از دوران امام حسن‌(ع) یا بعد از دوران امام علی‌(ع) که معاویه حکومتش مطلق می شود را دوره سلطنت می دانند. "ابوالعی مولودی" کتابی دارد به نام «خلافت و ملوکیت در اسلام» در این کتاب خیلی خوب به صورت تفصیلی بحث شیوه های حکومت را طرح کرده و گفته است تا حکومت علی (ع) یا امام حسن (ع) که البته حکومت مستقلی نداشت در همان مقطع 6 ماهی که البته تزلزل بود، حکومت راشده است. یعنی تا آن زمان حکومت را رشد دهنده، رشید، صحیح و بالاخره حکومت اسلامی تلقی می کند. از زمان معاویه حکومت راشده کنار می رود و به جای آن ملوکیت و سلطنت بر سر کار می آید. معاویه در اولین سفری که بعد از فراگیر شدن خلافتش به کوفه آمد که بالاخره کوفه مقر حضرت علی‌(ع) بود و جنگ بین علی‌(ع) و معاویه جنگ بین شام و کوفه بود و لشگریان حضرت علی (ع) عمدتا از کوفه بودند، معاویه آنجا یک اصل مطرح کرد و به مردم گفت من با شما نجنگیدم که روزه بگیرید، نماز بخوانید و زکات بدهید؛ من با شما جنگیدم که من حاکم باشم و شما مطیع باشید. اگر خود را در این چارچوب تنظیم کردید من حاکم شما هستم و الا هر کس تمرد کرد گردنش را می زنم. حکومتی که داعیه استصلاح اهل و داعیه این را دارد که مردم را با این نگاه ببینید که مردم یا برادر تو هستند یا هم دین تو، حکومت علی (ع) است و حکومتی که می گوید من قدرت برایم مهم است و من می خواهم در راس قدت باشم و شما هم از من تبعیت کنید و کاری هم به نماز و روزه و مسائل دینی و اعتقادی شما ندارم، رابطه بین من و شما رابطه حاکم و محکوم و رعیت است حکومت معاویه است. معاویه مسیر را به این سمت برد و بعد از معاویه این مسیر همگانی شد.

اگر دقت کنید در همین عهدنامه مالک اشتر با حضرت امیر‌(ع)، امام هیچ تحکم و تاکیدی در مورد نماز خواندن ندارد...

اصلا حضرت می گوید من کاری به مسایل فردی ندارم که چطور عمل می کنید...

این دو نگاه که معاویه و حضرت علی (ع) می گویند چه تفاوتی با هم دارد؟

: معاویه چیز دیگری می گوید. امام در نامه ای که بعد از رفتن مالک به مردم مصر می نویسد از مالک می گوید که مالک با این مشخصات به سمت شما می آید و به آنها می گوید مادامی که مالک در مسیر قانون الهی حرکت می کند از او تبعیت کنید. شاخص حضرت، اجرای قوانین الهی، قانون مداری و رعایت حق انسانی همه شهروندان است. نمی گوید مالک آنجا آمده و باید از او تبعیت کنید تفاوت دو دیدگاه این است که مالک اولا کاری به این ندارد که شما مسلمان هستید یا غیرمسلمان، مذهبی یا غیرمذهبی حضرت به او گفته است رعیت تو ممکن است مسلمان هم نباشند، ولی تو باید حقوق شهروندی آنها را به عنوان رعایای حکومت اسلامی پرداخت کنی و حق نداری با آنها برخورد خشن داشته باشی. معاویه عکس این را می گوید این بحثی که می گوید کاری به دین و ایمان شما ندارم نه از باب اینکه بخواهد تسامح مذهبی ایجاد کند، بلکه ملاک را قدرت و اقتدار خودش قرار می دهد و می گوید مادامی که از من تبعیت کنید با شما کاری ندارم ولی اگر خواستید با من مشکل داشته باشید گردنتان را می زنم. دقیقا درست در مقابل آنچه حضرت گفته است. حضرت به مردم می گوید مالک تا زمانی که در چارچوب قوانین است از او تبعیت کنید و همین مالک اگر از مقررات الهی تخطی کرد یا از چارچوب قانون پا را فراتر گذاشت؛ لزومی ندارد از او تبعیت کنید. یعنی امام حق را با افراد نمی سنجد و افراد را با حق می سنجد. معاویه درست عکس آن است و می گوید من حق هستم و اگر از من تبعیت نکنید گردنتان را می زنم.

مسئله دیگری که شما اشاره کردید بعد از خلفای راشده، معاویه حکومت را به دست می گیرد و انحراف از آنجا شروع می شود...

من از منظر اهل سنت می‌گویم. یعنی این اجماعی بین شیعه و سنی است که حکومت راشده تا پایان دوره امام علی (ع) و امام حسن (ع) است و از آن به بعد ملوکیت شروع می شود.

به زمان حال برگردیم. می خواهم بپرسم حضرتعالی از سال 57 به بعد در مناصب مختلف بودید و بالاترین آن هم وزارت کشور بوده است. معاون پارلمانی رییس جمهور و نماینده مجلس بودید. خود شما به عنوان یک روحانی مسلمان شیعه که مسوولیت هم داشته اید و مسوولیت مهمی هم داشته اید که با امنیت و سیاست سر و کار داشته است، چقدر این عهدنامه را مورد توجه قرار دادید و خود را ملزم به رعایت آن دانسته اید؟ اگر هم مصداقی دارید بیان کنید.

نمی‌خواهم خودستایی کنم. یک مورد از جمهوری اسلامی می‌گویم و یک مورد از خودم. سال 58 سال شکل گیری و سامان یابی ساختار حکومتی است که براساس انقلاب اسلامی پایه ریزی شده است و از رفراندوم تغییر نظام گرفته تا انتخابات خبرگان، تدوین قانون اساسی، رفراندوم قانون اساسی، انتخابات رییس جمهور و انتخابات مجلس که خود من در انتخابات اولین دوره مجلس شرکت کردم، همین "أشعر قلبک الرحمة للرعیة، والمحبة لهم، واللطف بهم، ولا تکونن علیهم سبعاً ضاریاً تغتنم أکلهم، فإنهم صنفان: إما أخ لک فی الدین، وإما نظیر لک فی الخلق" در منش امام خمینی‌(س) کاملا دیده می شد. یکی از گذرگاه هایی که حق شهروندی مردم را نشان می دهد میزان حضور آنها در تعیین سرنوشتشان است. اینکه من بتوانم در جامعه خودم، سرنوشت خودم را به دست بگیرم برای من یک حق است. این جزو تفضلات حکومت نیست که حکومت اجازه بفرمایند من بیایم سرنوست خودم را به دست بگیرم. در بدو امر این اختیار من است و هر کسی که بخواهد این اختیار را از من بگیرد باید مجوز شرعی و قانونی داشته باشد. پس من حق دارم که در سرنوشت خودم سهیم باشم. امام خمینی از رفراندوم تاسیس نظام شروع کرد تا انتخابات مجلس. من معتقدم این در حقیقت صحه گذاشتن در حق شرعی و قانونی مردم بود. در انتخابات اولین دوره مجلس من در منطقه لارستان کاندیدا بودم و در این دوره من طلبه مقلد و پیرو امام در کنار یک نفر از حزب توده، یک نفر از مجاهدین خلق و یک نفر از کانون وکلا و به عبارتی مجموعه ای از گرایشاتی که آنروز وجود داشت قرار داشتیم. همه آنها به عنوان یک شهروند ایرانی حق پیدا کردند در این تعیین سرنوشت حضور پیدا کنند و رقابتی انجام بگیرد. بنده و شهید نصیری نفر اول و دوم شدیم، دو نفر دیگر از این 10-11 کاندیدا آقای منوچهر خان قشقایی و سید علی واعظ نفرات سوم و چهارم شدند، انتخابات دو مرحله ای بود و مرحله دوم بنده و آقای نصیری رای آوردیم و آن چند نفر رای نیاوردند. پس آن اصالتی که جمهوری اسلامی برای مردم قائل بود در همین منش از برگزاری رفراندوم تعیین نظام تا برگزاری انتخابات مجلس دیده شد. این ماهیت اصلی جمهوری اسلامی بود، بعدها یکسری اتفاقاتی افتاد که این نگاه را به تدریج کمرنگ کرد و حتی بحث سلب حق تعیین سرنوشت به نقطه اوج خود رسید. در دوره ای که بنده وزیر کشور بودم در جاهایی که وزارت کشور نقش داشته، تلاش من این بوده است و نمی خواهم خودم را تبرئه کنم اما سعی کردم نگاه حذفی نداشته باشم و تا جایی که مقدور بوده است حقوق هر کسی که صاحب حق است رعایت کنم. در تشکل های سیاسی همه گرایشاتی که در چارچوب قانون می توانستند صاحب یک تشکل باشند چه بنده را قبول داشند یا نه از وزارت کشور در دوره بنده مجوز گرفتند. ما فضا را به سمتی برده بودیم که تیر حذف به سوی افرادی که بخواهند در چارچوب این نظام فعالیت کنند نرود.

این مبتنی بر همین عهدنامه بود؟

من تلقی خودم این است که مبتنی بر آن آموزه های دینی و اعتقادی بوده است، که به ما گفته است اجازه بدهید افرادی که می خواهند در اداره کشورشان سهیم باشند، فعالیت کنند. ما مدافع حذف نبودیم و وزارت کشور پای این مساله ایستاده بود. من فکر می کنم در مجلس هفتم یا مجلس ششم بود درست در ذهنم نیست، من با چند نفر از فرمانداران برخورد کردم زیرا برداشتم این بود که با افرادی از جناح رقیب ما بدون دلیل موجه قانونی سلیقه ای عمل شده است و به خاطر گرایشاتی که داشتند، حذف شده بودند. تلاش کردیم آنها در گردونه رقابت برگردند و با آن فرمانداران هم برخورد کردم. در مجوزهایی که به تشکل های مردم و ان جی او ها دادیم می توانید همین مساله را ببینید. در جمع کردن احزاب از همه احزابی که در کشور حضور دارند از جمعیت موتلفه اسلامی گرفته تا انجمن اسلامی مهندسان تا حزب کارگزاران سازندگی و مشارکت همه اینها را با گرایشات مختلف جمع کردم و نهایتا تشکلی به نام خانه احزاب به وجود آمد و منشوری به نام همدلی و وفاق بین احزاب شکل گرفت. فرضمان هم این بود که اینها با من مخالف اند و نظرات من را قبول ندارند اما یک حق شهروندی دارند و براساس این حق شهروندی می توانند فعالیت کنند. ما خیلی کوچک تر از آنی هستیم که بتوانیم خودمان را با مولا مقایسه کنیم ولی اگر این رفتارها نشات گرفته از همین تربیت دینی مان بوده است.

من سوالم به عنوان یک شهروند ایرانی از مسوولان سابق و فعلی این است که چرا این عهدنامه که البته برخی از موارد آن مطابق عرف آن زمان بوده است اما به هرحال جهت گیری ها و اصول را مشخص کرده...

ببینید هر چه در عهدنامه داریم اتفاقا کدگذاری ها و قانون سازی ها و به اصطلاح استانداردسازی رفتار بوده است...

چرا اجرا نمی شود؟ 35 سال است که از تاسیس حکومت شیعی در ایران می گذرد...

این استانداردها حتما در تدوین قانون اساسی ما موثر بوده است. آثار این عهدنامه را در اصول قانون اساسی و در قوانین موضوعه و رفتار مدیران می بینید. اینکه گاهی می بینید خلاف این منش و رفتار و حتی برخلاف قانون اساسی- که به اعتقاد من جان مایه خود را از همین عهدنامه گرفته است- عمل می شود به خاطر سلیقه ها و گرایشاتی است که منشا اختلاف ما با بعضی جریان هاست؛ یعنی بنده وقتی از حذف و طرد افراد دفاع نمی کنم و بلکه مدافع حضور هستم ولو اینکه با ما مخالف باشند معنای حرفم این است که این "إما أخ لک فی الدین، وإما نظیر لک فی الخلق" تابلویی است که باید در همه مسایل باشد، نمی‌شود بگوییم آنجا که قدرت دستمان است، اعمال سلیقه کنیم. بزرگترین ظلم به یک ملت این است که نخبگان نتوانند خودشان را در معرض رای مردم و انتخاب مردم قرار دهند. این مبنای اخلاف نظر ما با برخی دوستان است. البته این به این معنا نیست که ما کم کاری و ضعف نداشتیم و باید بپذیریم ولی جهت گیری ما - اگر خودستایی نباشد- توجه به همین استانداردهایی بوده است که مولا در این عهدنامه مطرح کرده است، حال اینکه توانایی، عرضه و ظرفیت داشتیم که بتوانیم این را عملی کنیم یا خیر بحث دیگری است.

این متن را چقدر زمینی می دانید؟

کاملا زمینی می‌دانم.

شما حکومت از نگاه امام علی‌(ع) را یک امر عرفی می‌دانید؟

بعد از 1400 سال شما می بینید که اولا یک عهدنامه در سازمان ملل به عنوان سند حکومتی ثبت شد. چرا؟ برای اینکه آنها احساس کردند این منشور یک منشور حکومتی است که می شود اجرا کرد. حکومت ها برای کسانی که در یک مملکت زندگی می کنند، می توانند حقوق شهروندی قائل شوند و بگویند براساس استاندارد های شرعی ما هر کس که زیر چتر حکومت اسلامی است، چه مسلمان و چه غیرمسلمان حقوقی دارد، همانطور که تکالیفی دارد. این مباحثی است که هم در فقه وجود دارد و هم برگرفته از همین انواع دستورالعمل هاست. کجا نوشته شده است که اگر غیرمسلمانی در حکومت اسلامی زندگی کرد هیچ اختیاری از خود ندارد؟ در فقه ما هم چنین چیزی نیست تازه با فقهی که دستخوش سلیقه ها و گرایشات مختلف شده است. اهل سنت چیزی می گویند و در اهل سنت گرایشان مختلف است. در یک کلام حضرت به مالک اشتری که نه معصوم است و نه مدعی تماس با غیب و انسانی متدین، خداترس و خداشناس است، می گوید برای حکومت در یک سرزمین باید استاداردهایی را رعایت کنید یعنی اگر غیر از مالک اشتر هر کسی رفت باید این استانداردها را رعایت کند و بعد از 1400 سال هم هرکس خواست حکومت کند باید این استانداردها را رعایت کند.

فارغ از رفتار خاص نهادها یا اشخاص، برآیند حکومت شیعی بعد از انقلاب این است که عهدنامه اجرا شده است؟

متاسفانه در پاره ای موارد در برابر مولا امیرالمومنین‌(ع) شرمنده ایم و نتوانستیم براساس عهدنامه عمل کنیم. نتوانستیم آنچه او می خواست و او می خواهد عملی کنیم و در حوزه های مختلف این شرمندگی وجود دارد.

برخی از علما معتقدند این سند قابلیت اجرا توسط افراد عادی را ندارد...

قطعا قابلیت اجرا دارد. مالک اشتر آدم معمولی مثل من و شما بوده است و نه به وحی و نه به دنیای غیب متصل بوده. مالک اشتر مسلمان متدین، پاکباخته و مومن بوده است و حضرت علی‌(ع) به این انسان نوشته است تو برو این کارها را انجام بده. اگر بخواهیم به مساله حکومت حضرت علی (ع) جنبه آسمانی بدهیم، اختصاص به شخص خودش دارد و ولاتی که به اطراف می‌فرستند نمی‌توانند آسمانی باشند. ضمن اینکه حضرت حکومت خودش را هم زمینی می‌دانست، حضرت مگر شکی در امامت خودش داشت؟ مگر حضرت داستان غدیر را ندیده بود و شبهه‌ای داشت که بعد از پیغمبر(ص) او باید مسئولیت داشته باشد؟ ولی چرا با مردم به گونه‌ای رفتار می‌کند که می‌گوید من خودم را بالاتر از این نمی‌دانم که اشتباه بکنم و اگر اشتباه کردم شما به من تذکر دهید. یعنی می‌خواهد حکومت را در حد فهم و درک توده های مردم پایین بیاورد و بگوید حکومت یک امر زمینی است.

آیا از این سند و مجموعه رفتارهای حضرت امیر‌(ع) این برمی آید که حکومت امر قدسی و غیرقابل نقد است ؟

خیر. تمام رفتار و سیره عملی حضرت در اداره جامعه برای این بوده است که به ما بگوید حکومت امری است که معیارهایی برای حق و باطل بودن آن وجود دارد، که آن معیارها از طرف خدا و آسمانی است اما انسان های زمینی می خواهند این معیارها را اجرا کنند لذا وقتی که مردم به خانه حضرت هجوم می آورند، با اینکه حضرت شبهه ای در اینکه حق اولی است ندارد، می گوید من اگر مشاور شما باشم بهتر است و بروید دیگری را پیدا کنید و بگذارید من مشاور شما باشم. حضرت نمی گوید هرکس با من مخالف باشد گردن او را می زنم با اینکه می داند حق با خودش است و جملاتی از پیغمبر (ص) درباره حضرت علی‌(ع) داریم که درباره هیچ کس نداریم. در عزل و نصب هم به این شکل است وقتی استاندار خلافکار می شود او را عزل می‌کند، حتی به مردم سفارش می کند که اگر مالک اشتر از چارچوب ها خارج شد از او تبعیت نکنید بنابراین حضرت علاوه بر عملیاتی کردن چارچوب ها و استانداردهای حکومت اسلامی خواست به مردم بگوید این حکومت امری زمینی است و مرتبط با زندگی انسان های مختلف اعم از مسلمان و غیرمسلمان است. زمامداران و کسانی که از طرف حکومت می آیند و متدین هستند اما ممکن است لغزش بکنند، سوءاستفاده کنند یا اسیر شیطان شوند. این ممکن ها را حضرت در عمل دنبال کرده است و در برخورد با مخالفین حضرت سیره روشنی دارد. خوارج کسانی هستند که رسما علی را کافر معرفی کردند اما می آمدند گوشه مسجد کوفه وقتی علی(ع) نماز جماعت می‌خواند، آنها نماز را یا جماعت می‌خواندند یا فرادی و حضرت اجازه نمی‌داد کسی به آنها متعرض شود. این آموزه‌هایی است که حضرت در سیره خودش به ما یاد داده است حال اینکه نتوانسته‌ایم به آن عمل کنیم یا توان و ظرفیت اش را نداشته ایم بحث دیگری است.

انتهای پیام

دیدگاه شما