مردم خاورمیانه طی دو سال گذشته تحولاتی را رقم زدند که نتیجه مشهود آن افزایش اسلام گرایی در حاکمان و دولتهای منطقه است. در چنین شرایطی که اسلامگرایان در بیشتر کشورهای منطقه قدرت را به دست گرفتهاند، موضوع حکومت و دولت مورد تایید اسلام و نمونههای تاریخی و سندهای مذهبی برای دریافت اصول حکومت مدنظر اسلام مورد توجه قرار گرفته است. در همین راستا، شفقنا سلسله گفت وگوهایی را با محوریت عهدنامه مشهور امام علی(ع) با مالک اشتر برای بررسی چگونگی اجرایی کردن آموزههای این سند تاریخی و نحوه حکومتداری در سیره امیرالمومنین(ع) انجام داده است.
مجید تفرشی، تاریخ نگار و پژوهشگر ایرانی، آموزههای عهدنامه مالک اشتر را نیازها و خلأهای انسان مدرن در زندگی شخصی و حیات اجتماعی و به ویژه در سپهر سیاست ورزی و حکومتداری میداند و معتقد است، فرازهای مطرح شده در این سند تاریخی، ارزشهایی پایدار و فراتر از محدودیت زمان و مکان و حتی آیینها هستند و به بهانه ناتوانی از دستیابی به همه آموزهها، نباید اصول اخلاقی و توصیههای حکومتداری بر مبنای اخلاق را به کلی به فراموشی سپرد. او نامه امام علی(ع) به مالک اشتر را گواه محکمی بر تفاوت بنیادین بین امیرالمومنین(ع) با سیاست ورزان مرسوم جهان در گذشته و حال، میداند و میگوید: مهمترین نقطه این اختلاف نیز در دگردیسی و دگرگونگی شخصیتی و رفتاری اغلب سیاست ورزان قبل از رسیدن به قدرت و پس از آن است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران به نقل از شفقنا، متن گفت وگو با مجید تفرشی به این شرح است:
با توجه به رشد اسلامگرایی در منطقه و تشکیل دولتهایی با عقبه دینی توجه به متون دینی که در حوزه حکومتداری نوشته شده بیشتر شده، آیا مسلمان به اندازه کافی متون دست اولی که بتواند حکومتداری آنان را در دنیای مدرن پیش ببرد دارند؟
این سوال لایههای مختلفی دارد. نخست آن که دولتهای جدید منطقهای که بیش و کم عقبه دینی دارند، دیدگاههای یکسانی از متون اصلی دینی و حکومتداری ندارند. این حاکمان، تلقی یکسانی از ضرورت یا میزان نیاز به استفاده از متون و آموزههای دینی در حکومتداری ندارند. به نظر من در زمینه وجود متون دینی و آیینی کهن در باب آداب حکومتداری کمبودی وجود ندارد. مساله چگونگی بهره برداری از این متون، نحوه برداشت و اجتهاد از آنها و امکان اقتباس اصول حکومت از آن به طور کلی و به خصوص برای استفاده از دنیای مدرن کنونی است.
یکی از متون و اسنادی که اخیرا مورد توجه قرار گرفته است، عهدنامهای است که بین حضرت امیر(ع) و مالک اشتر نخعی نوشته شده است. از نظر شما چه مسایلی در این متون بیش از پیش مورد توجه حضرت امیر قرار گرفته است؟
عهدنامه مالک اشتر اخیرا مورد توجه قرار نگرفته است ولی در سال های اخیر به دلیل اوج گرفتن بحران اخلاقی در میان سیاست ورزان جهانی، نیاز به بازنگری و توجه به این سند آیینی و تاریخی بیش از پیش احساس میشود. معضل بزرگی که این عهدنامه تلاش به پاسخ گفتن به آن دارد، تقابل سنتی رایج میان اخلاق و حکومت یا به تعبیری دیگر، آموزش اخلاق و اصول انسانی به سیاست ورزان است. این در حالی است که اساسا بسیاری از اندیشمندان معاصر، جایی برای اخلاق در سیاست قائل نیستند و بین سیاست و اخلاق نمیتوانند آشتی ببینند یا برقرار کنند.
مسایل مورد اشاره در این عهد نامه تا چه حد برآورد کننده نیازهای انسان مدرن است. به تعبیر دیگر میزان انطباق دستورالعملهای عهدنامه مالک با نیازها و اقتضائات زیست امروزی چقدر است؟
نامه موسوم به عهدنامه مالک اشتر دارای ابعاد و موضوعات مختلفی است. مواردی از قبیل اهمیت خودسازی، آیین سلوک با مردم، خودداری از خودپسندی، ضرورت مردمداری و حقمداری، اهمیت رازداری، جایگاه مشورت در حکومت، اهمیت توجه به روابط اجتماعی و ضرورت شناخت لایههای مختلف اجتماع و نیاز به آنان که در این نامه مطرح شدهاند، با هر بیانی میتوانند چراغ راه سیاستگران امروز باشند.
یکی از ویژگیهای مهم و کاربردی این نامه، شناخت افراد و اقشار مختلف در جهت تعامل در ابعاد گوناگون با حاکمان است. اقشاری چون نظامیان، قضات و دادگستران، کارگزاران حکومتی، مردم مالیات دهنده، دیوان سالاران و اداریان، بازرگانان و صنعتگران و محرومان و مظلومان در این نامه مورد تاکید و توصیه خاص قرار گرفتهاند. در این سند مهم تاریخی و آیینی روش درست و آرمانی برخورد با دوست و دشمن و خویشاوند تشریح و توصیه شده است. مولا علی (ع) همچنین در زمینههایی از قبیل پرهیز از خون ناحق، خودپسندی، منت گذاشتن به زیر دستان، شتابزدگی و برتری جویی نسبت دیگران، به مالک هشدار میدهد.
این آموزهها، چه واقع بینانه و چه آرمانی تلقی شوند، جملگی نیازها و خلاءهای انسان مدرن چه در زندگی شخصی، چه در حیات اجتماعی و چه به خصوص در سپهر سیاست ورزی و حکومتداری است. در واقع این نامه گواه محکمی بر تفاوت بنیادین بین امیرالمومنین(ع) با سیاست ورزان مرسوم جهان در گذشته و حال است. مهمترین نقطه این اختلاف نیز در دگردیسی و دگرگونگی شخصیتی و رفتاری اغلب سیاستورزان قبل از رسیدن به قدرت و پس از آن است. حال آن که در مورد مولا علی(ع) این پافشاری بر تداوم منش مردانه و مردمی قبل از قدرت و در حین قدرت تقریبا در تاریخ سیاست و حکومت یگانه یا بسیار نادر است.
یکی از پرسشهای همیشگی درباره این عهدنامه این است که آیا مجال اجرایی و عملیاتی شدن پیدا کرده است در کل تاریخ؟
باید پذیرفت که بحث عصمت و بری بودن از خطا یا گناه، موجب فطری شدن منشهای ترویج شده در عهدنامه مالک اشتر در امام معصوم (ع) بوده است. با این همه، عدم عصمت و جایزالخطا یا واجبالخطا بودن سیاستگران جهان، نباید بهانهای برای توجیه خطایا و لغزشهای آنان شود. واقعیت این است که با وجود بدیهی بودن خطاپذیر بودن سیاستگران، افکار عمومی و وجدان بشری خواستار خطاناپذیر بودن رهبران و فعالان سیاسی است. این که آیا می توان به این هدف رسید یا نه، چیزی از اهمیت این آموزه و ارزش نمیکاهد و وجدان عمومی بشری مشتاق نزدیک شدن ولو نسبی و محدود سیاستگران به این آموزهها و رهنمودها هستند.
اگر در اجرای این عهدنامه مشکل وجود دارد، پس چگونه باید با این سند مواجه شد؟
به نظر میرسد که فجایع و مشکلات بشری در سدههای اخیر، موجب شده تا به ضرورت تلفیق و دست کم لحاظ کردن توام اخلاق و سیاست توجه بیشتری شود. فرازهای مطرح شده در این سند تاریخی، ارزشهایی پایدار و فراتر از محدودیت زمان و مکان و حتی آیینها هستند. حتی اگر متقاعد شویم که امکان اجرای همه این موارد در جهان امروز وجود ندارد، نباید از توجه به آن به عنوان یک هدف نهایی برای رسیدن به کمال انسانی دست کشید و به بهانه ناتوانی از دستیابی به همه آن موارد، نباید اصول اخلاقی و توصیه های حکومت داری بر مبنای اخلاق را به کلی به فراموشی سپرد.
مصر در قاموس حضرت امیر چه جایگاهی داشته که چنین عهدنامهای با فرماندارش را ضمانت ولایتش میکند؟
برای حضرت امیر(ع)، منطقه مصر به عنوان قلمرویی دوردست از سرزمینهای اسلامی مطرح بوده که اولا به دلیل دیرپایی تمدنی و فرهنگی آن، امکان تداوم حکومت مرسوم خودکامه در آن وجود نداشته و دارای مردمانی فراتر از دیگر ساکنان قلمروهای اسلامی بوده است. دیگر آن که دوری نسبی مصر از مرکزیت قدرت خلافت اسلامی این ضرورت را ایجاب میکرد که حاکمان محلی توجه بیشتری به مطالبات انسانی مردمان آن منطقه کرده و این دوری را بهانهای برای فقدان دادخواهی و فریادرسی آنان قرار ندهند.
چرا حضرت امیر این عهد نامه را خطاب با مالک اشتر نوشت. به سخن دیگر در مالک اشتر چه دید که در دیگر والیانش ندید؟
چنان که تاریخ و روایات تاریخی تا حدی نشان میدهد، مالک اشتر به طور نسبی بیش از اغلب والیان منسوب امیرالمومنین(ع) به قلب و ذهن و زبان ایشان نزدیکتر بود. این قرابت موجب شد تا مالک بتواند مخاطب و مریدی صادقتر و پذیراتر نسبت به دیگران، در پذیرش و پیروی از آموزهها و اندیشههای آن امام و پیشوا باشد. چه به عهدنامه مالک اشتر به عنوان یک سند دینی و آیینی نگاه کنیم و چه آن را به چشم یک سند تاریخی اخلاقی بنگریم، در هر دو صورت نبود یا کمبود توجه به چنین آموزههایی ولو به صورت آرمانی و نمادین در دنیای امروز مشکل زا و بحران آفرین است.
گفت وگو از زاگرس بهشتی