«بنیادگرایی» در اصطلاح به گفتمانی تعلق دارد که هدف آن بازگشت به سنت ها است، اصطلاحی که ریشه در غرب دارد و در واقع از میان مذهب پروتستان به عنوان جنبشی اصلاحی علیه مذهب کاتولیک بهوجود آمده است. برخی معتقدند؛ بنیادگرایی پدیدهی جهانی نوینی است که بیشتر خاص دنیای مسیحی و اسلام است. این واژه نخستینبار در سال 1920م به کار برده شد. اما در بنیادگرایی اسلامی، بنیادگرایان برای احیای شعائر اسلامی، رعایت اصل اجتهاد در اسلام را بدون راهنمایی و ارشاد فقه سنتی لازم میدانند، لذا بیشتر سنتها و نوآوریها بعد از صدر اسلام را قبول ندارند. ایشان بر جهاد و پیکارجویی در دفاع از اسلام تأکید زیادی داشته و به آن رنگ ایدئولوژیکی میدهند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران به نقل از شفقنا، دکتر احمد نقیب زاده معتقد است: جهل و تعصب در یک بستر عقب مانده اجتماعی، مهمترین عوامل زمینه ساز بنیادگرایی هستند. البته در کنار این عوامل، ترس از عنصر بیگانه یا هر چیز که بتواند هویت فرد یا جمع را تهدید کند یا به منافع افرادی آسیب برساند که در مرز فقر و غنی قرار دارند، جملگی عومل تشدید کننده این پدیده هستند اما مشکل زمانی بوجود آمد که عدهای خودسرانه راه بازگشت به سرچشمه ها را در پیش گرفتند و چون از دانش لازم برخوردار نبودند به تفسیرهای غلط رسیدند. یکی از این جریان ها همین وهابیت بود که طرد و تکفیر غرب را هم به آموزه های خود افزودند. حالا هم هرجا رادیکالیسم، تعصب و خشونت هست، رد پای استعمارگران هم مشاهده میشود، زیرا تعصب و خشونت، بزرگترین عامل عقب افتادگی است. او همچنین در پیش بینی آینده بنیادگرایی و رادیکالیسم اسلامی میگوید: این حرکت ها راه به هیچ جایی نخواهند برد ولی لطمه زیادی به وجهه اسلام و مسلمانان میزنند. در آینده پیش بینی می شود این گروه ها استحاله می شوند و به جای آنها از نو گروههای جدید تندرو شکل میگیرد. وظیقه مسلمانان حمایت از قرائت واقعی از اسلام است وگرنه همیشه در گرداب تندروی و خشونت گرفتار خواهند ماند.
بنیادگرایی از چه زمانی مطرح شد و اساسا به چه معناست؟ بنیادگرایی بیشتر در چه مناطق و کشورهایی ظهور و بروز یافت؟
تصور اینکه دین دچار شائبه هایی شده است و وظیفه یک مؤمن معتقد، پیرایش این شائبه هاست مربوط به دیروز و امروز نیست و در همه ادیان وجود داشته است. اما بازگشت به سرچشمه های اصلی دین در قرون جدید که در جوامع مسیحی به جنبش «اصلاح دینی» انجامید، در قرن نوزدهم میلادی به سراغ جوامع اسلامی آمد و به سرعت به گرایش های تعصب آمیز و و تفاسیر خشک که اغلب بر برداشت های شخصی استوار بود، تبدیل شد. وهابیسم یکی از همین جنبش ها بود که بعدها مادر بسیاری از کجروی های دیگر شد. به نظر می رسد ریشه این تفاسیر دور از واقعیت دین، به نادیده گرفتن وجه تخصصی دین برمی گردد. مثلا در تشیع که تقید به تفسیر عالم و مجتهد وجود دارد کمتر با با جریان های تعصب آلود و جاهلی از دین روبرو هستیم. البته ویژگی های قومی و تاریخ مصائبی که بر بعضی اقوام رفته است نیز در این میان بی تاثیر نبوده است. مثلا مسلمانان شبه قاره هند که با هندوها درگیر بوده اند و برای مدتی به امپراتوری های اسلامی که آخرین آنها امپراتوری عثمانی بود دل خوش کرده بودند وقتی خود را بی پناه احساس کردند به تفاسیر خشونت آمیز از دین روی آوردند. البته آب و هوای شبه قاره و بسیاری عوامل روحی و روانی هم در این گرایش موثر بود. افغانستان اما در برخورد دیرهنگام با تمدن غرب، خود را در معرض تخریب هویت یافت و پذیرای طالبانیسم شد. در شمال آفریقا وجود حکومت های دست نشانده و بی توجهی آنها به سرنوشت مردم خود، به ظهور گروه های تکفیری انجامید که در واقع واکنشی منفی به حاکمان بود. در میان این عوامل استراتژی غرب در شکل دهی به جریان های خشن به منظور ایجاد اسلام هراسی و یافتن دشمنی که در پرتو آن بتوانند مردم خود را وادار به تمکین کنند، نباید از یاد برود. این استراتژی را یک نویسنده فرانسوی به نام «ژان کلود روفن» در کتاب «امپراتوری و بربرهای جدید» تشریح کرده است. در این کتاب که بلافاصله پس از فروپاشی شوروی منتشر شد، آمده است: «غرب بدون داشتن یک دشمن رعب آور قادر به ادامه حیات نخواهد بود. شوروی رفت و حالا باید دشمن جدیدی اختراع کرد. در میان کشورهای جهان سوم، کشورهای اسلامی از بیشترین استعداد برای صعود به این جایگاه برخوردارند....» خوب اسناد و مدارک زیادی هم داریم که نشان می دهد چه کسانی القاعده و طالبان را بوجود آوردند.
چه عواملی باعث شکل گیری بنیادگرایی و رادیکالیسم در جوامع میشود؟
جهل و تعصب که هر دو دوستان قدیمند در یک بستر عقب مانده اجتماعی، مهمترین عوامل زمینه ساز بنیادگرایی هستند. البته در کنار این عوامل، ترس از عنصر بیگانه یا هر چیز که بتواند هویت فرد یا جمع را تهدید کند یا به منافع افرادی آسیب برساند که در مرز فقر و غنی قرار دارند، جملگی عومل تشدید کننده این پدیده هستند. به همین دلیل خرده بورژواها که در چنین مرزی قرار دارند بیشتر از هر قشر دیگر در معرض رادیکالیسم قرار می گیرند.
این عوامل در شکل دهی بنیادگرایی اسلامی در جوامع اسلامی چیست؟
در جوامع اسلامی عامل اصلی برخورد این جوامع با مدرنیته غربی زمینه ساز این رادیکالیسم شدهاند. زیرا این مدرنیته در این جوامع به گونهای نابسامان و ناهماهنگ عمل می کند و نه تنها تعادل جامعه را به هم می زند بلکه هویت جمعی را هم تهدید کرده و نابرابری های جدید هم به ارمغان می آورد. وقتی رادیکالیسم شکل گرفت دیگر اهداف خود را با عقلانیت تعیین نمیکند بلکه خشمی سرخورده و سرگردان بوجود میآورد که ممکن است قبل از عوامل و حتی تهدید خودی ها را هدف قرار دهد. مانند کشتن شیعیان به دست سنیهای افراطی. یک عامل برجسته دیگر ایدئولوژی است که فکر و ذهن فرد را شدیدا شست وشو کرده و از آن عنصری از خودبیگانه می سازد که فرمانده آن نه عقل است و نه در وجود خود او بلکه ایدئولوگ که فرمان می دهد. برای مثال کسی که تحت تاثیر وهابیسم قرار می گیرد، دیگر اختیاری از خود ندارد. انسان اساسا موجودی «ایماژینر» است که تصویرهای ذهنی او تعیین کننده رفتار اوست و ایدئولوژی و آموزش های بسته عامل اصلی تصویر ساز هستند که افراد کم سواد و جاهل را به خود جلب می کند. از نظر من فرقی بین یک چریک متعصب مارکسیست با یک فرد القاعده ای وجود ندارد. تنها اینکه فرد مارکسیست اعمال خود را بهتر توجیه می کند و سیستماتیک تر دست به کشتار می زند در حالی که یک القاعده ای نه توجیه خردورزانه ای دارد و نه اهدافش را نظام مند تعیین می کند.
اساسا بنیادگرایی اسلامی چیست؟منابع اسلامی چه تعریفی از بنیادگرایی دارند؟ چرا بنیادگراها در جوامع اسلامی بیشتر ظهور پیدا می کنند؟
همانطور که گفتم جوامع اسلامی در برخورد با غرب از خواب بیدار شدند و دریافتند که در زمینههای دنیوی عقب مانده اند. سپس دو طرز فکر شکل گرفت. یکی اینکه باید سراپا غربی شد و دیگری اینکه باید به منابع خودی رجوع کرد. آنگاه در رجوع به منابع خودی از میان گرایشهای مختلف یکی هم این بود که اگر مسلمانان دستوارات اسلام را خوب رعایت می کردند از هرجهت بر غربی ها پیشی می گرفتند. خوب تا اینجا بحثی نیست. مشکل زمانی بوجود آمد که عده ای خودسرانه راه بازگشت به سرچشمه ها را در پیش گرفتند و چون از دانش لازم برخوردار نبودند به تفسیرهای غلط رسیدند. یکی از این جریان ها همین وهابیت بود. اینان طرد و تکفیر غرب را هم به آموزههای خود افزودند. خوب نعصب هرچه باشد مولد نیروی زیادی است و بدیهی است که عده ای رند و زیرک هم در پی استفاده از این نیرو برمی آیند. عده ای این نیرو را محمل به قدرت رسیدن قرار می دهند و عده ای دیگر از آن برای تخریب استفاده می کنند. حالا در اینجا یک نویسنده الجزایری هم کتابی زیر عنوان «بیماری اسلامی» نوشته و تقصیرها را گردن پاره ای متون و آیات و احادیث انداخته و میگوید« تعصب ورزی خود جزیی از آموزه های اسلام است که اگر فرد مسلمان مواظب خود نباشد سریعا به این بیماری دچار میشود.» به نظر من اسلام یک دین تخصصی است و هرکس نمیتواند دست به تفسیر آیات قرآن بزند یا در مورد آن اظهار نظر کند. مثلا در کتاب «آیات شیطانی» به مواردی برمی خورید که نویسنده از شأن نزول آیه اطلاعی نداشته و به حدس و گمان آیه ای را به فلان انگیزه نسبت داده است. بنابراین فرقی بین سلمان رشدی و فلان طالب افغانی وجود ندارد. هردو به نحوی دچا سوء برداشت هستند.
عنصر فرهنگ و موقعیت جغرافیایی تا چه اندازه در ظهور بنیادگرایی نقش داشته است؟به گفته برخی کارشناسان نقش مولفه هایی نظیر«رنج»، «تحقیر»، «خشونت» و طرد شدن ناشی از اعمال قدرت اکثریت علیه اقلیت و یا کلا اعمال قدرت در قالب دیکتاتوری حاکم بر جوامع، باعث رشد بنیادگرایی می شود. این موضوع را تا چه اندازه صحیح میدانید؟
آب و هوای گرم بیشتر مستعد تعصب پروری است ولی نمی توان این عامل را تعمیم داد. برعکس رنج، تحقیر و مورد خشونت قرار گرفتن انگیزه های عینی تری در شکل گیری رادیکالیسم هستند. همه جوامع اسلامی به نوعی زیر یوغ رژیم های خودکامه و دست نشانده هستند. می توان تصور کرد که استعمار غرب همیشه از وحدت مسلمان ها هراس داشته است و برای جلوگیری از آن از دیرباز برنامه ریزی میکرده چنانکه وجود اسرائیل هم دقیقا برای جلوگیری از چنین وحدتی و برای ایجاد مشغله و جنگ های به تعویق انداز قابل توجیه است. چگونه میشود که غرب در هرشرایطی از اسرائیل حمایت میکند و حتی منافع خود را هم به خطر می اندازد. یکی از برنامه های استعمار، حکومت اقلیت بر اکثریت و دیگری ایجاد نزاع های مرزی است. نگاه کنید مرزها را چگونه تعیین کرده اند که همیشه یک نزاع وجود داشته باشد. حالا هم هرجا رادیکالیسم، تعصب و خشونت هست، رد پای استعمارگران هم مشاهده می شود. القاعده را کی درست کرد طالبان را که بوجود آورد. زیرا تعصب و خشونت، بزرگترین عامل عقب افتادگی است.
برخی بنیادگرایی را بر پایه دولت اسلامی تلقی می کنند؟ دولت اسلامی از دیدگاه بنیادگراها چه ویژگی هایی دارد؟
بهترین نمونه یک دولت اسلامی همین جمهوری اسلامی است که نه تعصب دارد و نه از دست آوردهای غرب روی برمی گرداند و نه قرائت تند و تیز ارائه می دهد. درعین حال هم هستند گروه هایی که دست کمی از طالبان ندارند. اما این گروه ها تصوری که از دولت اسلامی دارند یک دولت خشن، واپسگرا و تروریست است. چیزی که آبرویی برای اسلام باقی نمی گذارد. می خواهند با دنیا قطع رابطه باشند، بر سر زنان چماق بزنند و از هرچیز زیبایی روی برگردانند. در واقع اینان عقده های روانی خود را به جای تعالیم اسلام می گذارند، از سیره پیامبر بویی نبرده اند و از رأفت علی چیزی نیاموخته اند.
آیا بنیادگرایی با رادیکالیسم همخوانی دارد؟ این دو چه پیوندی می توانند با یکدیگر برقرار کنند؟وجه اشتراک این دو مقوله چیست؟ برخی بنیادگرایی را مصادف با رادیکالیسم و خشونت تلقی می کنند آیا این معنا درست است؟
در اینجا بازی با لغت است. رادیکالیسم یعنی افراط در اصول و خواسته ها. حالا این اصول ممکن است کاملا دنیوی باشند یا عقیدتی و غیره درحالی که بنیادگرایی صرفا مذهبی است. در نتیجه بنیادگرایی یعنی رادیکالیسم دینی. ناسیونالیست های رادیکال، کمونیست های رادیکال و مذهبیون رادیکال. یعنی عام و خاص.
فوکویاما معتقد است بنیادگرایی زمینه مدرنیته است آیا بنیادگرایی اسلامی هم می تواند زمینه ساز مدرنیته باشد؟
بعضی این تصور را دارند که بنیادگرایی یعنی برگشت به عقب و سرچشمه های اولی برای جهش به جلو. چنین چیزی ممکن است در عمل بوجود بیاید ولی در اصول بنیادگرایان چنین چیزی وجود ندارد.
ابزار رادیکالیسم چیست؟ آیا خشونت مهم ترین ابزار رادیکالیسم است؟ ارتباط رادیکالیسم با خشونت چگونه معنا می شود؟
خشونت در واقع ابزار کار ضعفاست و رادیکالیسم هم از نوعی ضعف سرچشمه میگیرد ولی الزاما رادیکالیسم با خشونت همراه نیست. بسیاری از گروههای ایدئولوژیک مواضع تندی اتخاذ میکنند بدون آنکه دست به خشونت عملی بزنند.
بنیادگرایی اسلامی تا چه اندازه مولود غرب و اهداف غرب است؟ رهبران بنیادگرایی آیا برای رسیدن به مقاصد خود از هر ابزاری بهره می جویند که ممکن است یکی از ابزار آنها تعامل با قدرت های خارجی برای سرکوب و اعمال خشونت باشد، چه پیوندی میان بنیادگرایی اسلامی و غرب می تواند وجود داشته باشد؟
الآن دیگر بنیادگرایی اسلامی یک وجه و یک جریان ندارد. هر جریانی را باید جداگانه مورد بررسی قرار داد. هستند گروه هایی که عربستان سعودی را الگو قرار داده و فکر می کنند اگر با آمریکا رابطه خوبی برقرار کنند، میتوانند در پرتو قدرت آن به نشر اندیشههای خود بپردازند. مثلان اخوان الملسمین یکی از این گروه هاست. آمریکا هم فکر میکند مهار اخوان را در دست دارد و میتواند از آنها برای کنترل جریانهای تندرو استفاده کند. القاعده هم زمانی همین برداشت را داشت ولی امروز استراتژی معارضه با غرب را در پیش گرفته است. اگر کسی فکر کند میتواند از یک گروه ایدئولوژیک استفاده کند سخت در اشتباه است. این گروهها هرکار بکنند در خدمت ایدئولوژی خود میکنند. دراین میان گروه هایی هم هستند که هیچ رابطه ای با غرب ندارند. مثل "بوکوحرام" در آفریقا.
اخیرا در خاورمیانه بنیادگرایی رشد زیادی داشته است. القاعده، سلفی ها و ... به نظر می رسد این بنیادگراها از طرف قدرت های خارجی هم حمایت می شوند، علت آن چیست؟اینکه غربی ها با درگیری در خاورمیانه خواهان دسترسی به بازار تسلیحاتی هستند آیا این مساله می تواند علت عمده حمایت غربی ها از بنیادگرایی باشد؟
فکر نمیکنم غرب برای فروش اسلحهای اندک دست به چنین کاری بزند. برعکس برای تخریب از آنها استفاده میکند. در سوریه دست این گروهها را باز گذاشتند تا به حساب رژیم سوریه برسند و بعد با خود اینها تسویه حساب کنند. البته کل جریانهای تروریستی مستقیم یا غیر مستقیم در خدمت منافع غرب هستند. آنها در پناه کامپیان مبارزه با تروریسم سیاست های کلان خود را به پیش میبرند. از این گروه ها برای بی ثباتی یا جلوگیری از قدرت گرفتن زیاد یک دولت استفاده میکنند. حتی در مصر هم اجازه نمیدهند یک دولت قوی روی کار بیاید. زیرا وقتی دولتی ضعیف باشد هر معاملهای با آن امکان پذیر است.
به نظر میرسد بنیادگراهایی مثل سلفیها در کشورهایی که انقلاب عربی در آنها رخ داده، در حال به قدرت رسیدن هستند آیا این امکان وجود دارد که روزی این بنیادگراها با ساز و کار دموکراسی کنار بیایند؟اساسا برای آنکه بنیادگراها در ساز وکار دموکراتیک قرار بگیرند چه اقداماتی باید انجام شود؟
این گروهها با دموکراسی میانهای ندارند ولی در طول زمان مانند اخوانیها استحاله مییابند. فعلا قصد غرب این است که بازی در میدان کشورهای اسلامی صورت گیرد. امید به اینکه سلفیها ممکن است از طریق انتخابات قدرت را قبضه کنند سر آنها را گرم میکند. سر دولت اخوانی هم گرم میشود. این یک سیاست بخردانه بود که غرب پیاده کرد و درگیریها را به میدان این کشورها محدود کرد.
ادعای ورود دموکراسی در عراق و افغانستان وجود دارد و طی سال های اخیر قدرت از طریق قواعد دموکراسی تغییر کرده ولی در مقطع فعلی این کشورها پایگاهی برای تربیت و پرورش بنیادگراهای افراطی شده است. علت آن چیست؟
این کشورها تا دموکراسی راه درازی در پیش دارند. دولتهایی که در این کشورها روی کار آمدهاند ضعیف تر از آن هستند که بتوانند مثلا طالبان را ریشه کن کنند. در عراق گروههای سنی از سوی عربستان تقویت میشوند و نمیگذارند دولت نوپا مسلط شود. به علاوه این دموکراسی که بی حجابی را هم مباح می داند می تواند آتش خشم تندروان اسلامی را شعله ورتر سازد.
آینده بنیادگراهای اسلامی چه خواهد بود و چه ساز و کاری برای کنترل بنیادگرایی و رادیکالیسم در جهان می توان تعریف کرد؟
این حرکتها راه به هیچ جایی نخواهند برد ولی لطمه زیادی به وجهه اسلام و مسلمانان میزنند. در آینده پیش بینی میشود این گروهها استحاله میشوند و به جای آنها از نو گروه های جدید تندرو شکل میگیرد. وظیقه مسلمانان حمایت از قرائت واقعی از اسلام است وگرنه همیشه در گرداب تندروی و خشونت گرفتار خواهند ماند. دولتهای اسلامی هم نباید برای مفابله با غرب از این گروهها استفاده کنند یا به آنها پر و بال بدهند که بعدا مزاحم جدی خود آنها خواهند بود.