دست اندازی افراد، گروهها و احزاب برای مصادره اندیشه امام خمینی، مهمترین خطری بود که همواره انقلاب را تهدید میکرد. شاید اگر اندیشه امام که در برخی موارد حتی در ابعاد قانونی نمود پیدا میکرد، در یک دستگاه اجرایی منسجم به بدنه اجرایی جامعه منتقل میشد، نگرانیای در باره مصادره آن توسط شخص یا گروه کمتر وجود داشت؛ اما تصمیمهای متناسب با زمان، آنهم در شکل ساز و کار یک دفتر ساده نگرانیها را تشدید میکرد. این نگرانی همواره وجود داشت که تفکر درست و اثرگذار امام و تصمیمهای خردمندانهاش به درستی و با دقت نظر به دست مجریان قانون نرسد؛ و این اندیشه به مرور یا مورد خدشه و یا مورد مصادره قرار بگیرد.
اما اکنون در صفحات تاریخ انقلاب شاهد روندی غیر از این نگرانیها هستیم؛ چرا؟ علیرغم همه مصائب سالهای اولیه انقلاب نه اندیشه امام از سوی فرد، گروه و یا جریانی مصادره شد و نه اینکه جریانهای غیر پایدار امکان رشد پیدا کردند؛ چه علتی در راس این اتفاق قرار دارد؟ سهم خواهیها هیچ اثر منفی در روند انتقال اندیشه امام به بستر اجرایی و بستر جامعه نگذاشت. چرا و چگونه این اتفاق صورت گرفت؟!
بیتردید احمد خمینی یکی از مؤثرترین عوامل در ثبات و آرامش انقلاب اسلامی بود و در کنار پدر با تواضع و دوری ازخودخواهی رسم فرزندی را به شایستگی تمام به جای آورد. کسی که هیچگاه در میان مردم تجلی ننموده چرا که به دنبال مطرح کردن «خود» نبود. کسی که به سبب انجام صحیح وظایف در قبال امام خمینی(س) شخصیت وی همواره از سوی جریانهای مشکوک و مخالف اصالت راه امام مورد تخریب قرار میگرفت.
تاریخ انقلاب گواه یک حقیقت روشن است که او هیچ نخواست؛ هیچ از خود نگفت و هیچ از خود ننوشت. در حالی که واجد تمامی شرایط برای به چهره تبدیل شدن بود. آقازادهای با مشی متفاوت بود که معامله نکرد؛ مقابله نکرد؛ و مصادره نکرد؛ در برابرعوامل مهیج نلغزید؛ سخن گفتن ازسید احمد خمینی بسیار سخت است. چرا که صندوق اسرار انقلاب وجود خود را با وجود امام گره زد. هرچند در باره این مرد بزرگ در ابعاد مختلف به ویژه پس از رحلتش سخن بسیار گفته شد؛ اما این یادداشت در نظر دارد به مرور و بازخوانی برخورد احمد آقا با افراد و گروهها با استناد و تکیه بر «خاطرات» بپردازد. بازگویی شخصیت ایشان متضمن تحقیق میدانی وسیع است. استناد این یادداشت به تاریخ شفاهی و خاطرات افراد است؛
نگاه احمد آقا به گروهها و اشخاص
مشخص است در زمان حیات شخصیتها به سبب وجود خود شخص و نفوذ معنوی و کاریزماتیک وی امکان تحریف سخنانش نیست؛ بلکه پس از حیات او امکان و زمینه دستبرد و سوء استفاده فراهم میشود. بویژه کسانی که در زمان حیات رهبر امکان فرصتطلبی و سوء استفاده را نداشته باشند بهترین فرصت را برای تحریف سیره و شخصیت او فراهم میکنند. البته تحریف سخنان وشخصیت امام(س) را پس از او دو گروه میتوانستند انجام دهند: گروه اول: دسته و گروهی که از آغاز با افکار و اندیشههای او مخالف بودهاند و در زمان حیات امام(س) به سبب پایگاه مردمی وجایگاه علمی ایشان قدرت مخالفت با او را نداشتند، اما پس از رحلت امام و احساس خلأ وجودی او با عناوین مختلف بنای مخالفت با او را گذاشته و تلاش میکنند با حذف و تحریف افکارش شخصیت او را مخدوش کنند.
گروه دوم: دسته و گروهی که از لحاظ شخصیتی در زمان امام و انقلاب هویت و نقشی نداشتند، اما پس از رحلت امام و بر کرسی قدرت نشستن، تلاش میکنند تا از سخنان امام عبارات و جملاتی که در راستای منافع خود میبینند، استفاده کنند. که در این روزها شاهد چنین اقداماتی هسیتم. اما چرا چنین شد؟ در اینجا نقش مهم و حیاتی سید احمد در حفظ آثار امام مشخص میشود. پس از رحلت امام نظر به وجود مرحوم سید احمد خمینی ما شاهد تحریفات در آثار امام(س) نیستیم، به چند دلیل: اولاً بنا به شهادت شخص امام و یارانش، ایشان یکی از افراد معتمد پدرش بود. کاملترین خدمات اطلاعاتی وارتباطی رابه رهبری انقلاب ارائه مینمود. (مهاجر قبیله ایمان، ص201). امام خمینی در مورد او گفته است:«من خدای قاهر حاضر منتقم را شاهد میگیرم که احمد از آن روزی که در کمک اینجانب در بیرونی مشغول اداره امور من بوده تا الآن که این ورقه را مینویسم قدمی یا قلمی برخلاف گفتار و نوشتار من برنداشته و با وسواس عجیب در کلیه گفتارهای من یا نوشتههای من سعی نموده که حتی یک کلمه بلکه گاهی یک حرف را که به نظر او محتاج به اصلاح است بدون اذن من تصرف نکند». (صحیفه امام، ج20، ص442) در ادامه به مرور برخی خاطرات در باره برخورد احمد آقا با افراد و گروهها میپردازیم:
احمد آقا بین گروهها تفاوتی قائل نبود
حجت الاسلام والمسلمین سید محمود دعایی در خاطرهای میگوید: با توجه به اینکه ایشان به منبع قدرت نزدیک بود، این شائبه از سوی بعضیها ایجاد شد که ایشان بین گروهها و افراد تفاوتی قائل بود که البته این فقط در حد حرف بوده... این تعبیر نهایت بیانصافی است. آنچه که برای او اصل بوده، امام بود، اندیشه امام بود و پیروزی انقلاب در ابعاد مختلف. اصلاً برای ایشان فرد که مثلاً با ما هست یا نیست با چه کسی خوب است با چه کسی بد است مطرح نبود. نگاه میکرد اگر آن فرد به درد انقلاب میخورد، نسبت به انقلاب و نسبت به اندیشه امام، نسبت به اسلام به درد میخورد به تمام معنا از او حمایت میکرد. برای احمدآقا اساس اینگونه بود.(امین امام، ص105)
احمد آقا تعصب گروهی نداشت
همین نگاه در کلام آیتالله موسوی بجنوردی نیز وجود دارد که با ذکر خاطرهای بیان میکند: احمد آقا در واقع یک وزنه تعادل بین گروهها و افراد بویژه مسئولین و افراد سیاسی که نزد امام میآمدند بود؛ اصلاً تعصب نسبت به هیچ گروهی نداشت. تعصبش درباره اسلام، امام و انقلاب بود. اینها برای ایشان اصل بود. اگر فردی ایمان به اندیشههای امام داشت مورد تأیید ایشان قرار میگرفت. ممکن است ابر بیاید روی خورشید را برای مدتی بپوشاند اما این ابر بالاخره رفتنی است خورشیدهم همیشه هست.حقیقت هیچوقت مخفی نمیماند. جلوی حقیقت را کسی نمیتواند بگیرد و پایان کار آن فرد که میخواهد حقایق را وارونه جلوه نماید، خسران است.
امام میگفت طبیعی است که گروهها مطالباتی از انقلاب داشته باشند
دکتر محمود بروجردی در خاطره به ذکر دیدگاه امام در باره مطالبات گروههای پس از انقلاب پرداخته و چنین میگوید: یک شب با احمد آقا نشسته بودیم و دو نفری راجع به اوضاع و احوال سیاستمداران در کشور صحبت میکردیم. هردویمان از وضع موجود آن زمان عصبانی بودیم. بلند شدیم و خدمت حضرت امام رفتیم. ظاهراً چهرههای ما نشان از درون ما داشت. نشستیم، حضرت امام رو کردند به ما که چه خبر؟ من رو کردم به احمد آقا و گفتم شما بگو. ایشان هم گفت شما بگو. حاج احمد آقا شروع کردند به گفتن. تا شروع کرد به صحبت کردن حضرت امام نگذاشت جملهاش تمام بشود. فرمود همه گروهها دست در دست هم کردند که شاه را از این مملکت بیرون کنند و این کار را کردند. خب طبیعی است که هرکسی یک چیزی بخواهد و نظری داشته باشد. با همدیگر بنشینید و مباحثه و گفتگو بکنید، با همدیگر کنار بیایید. و کاری کنند که همه گروهها و افراد در کنار هم برای کشور خدمت کنند.
احمد به دنبال کسب رضایت گروهها و اشخاص نبود
اما در این میان گفتار خانم دکتر فاطمه طباطبایی در بازگفت دیدگاه احمد آقا از درجه اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. ایشان معتقد است: برای احمد آقا رضایت فردی و گروهی فرقی نمیکرد و آنچه مهم بود این بود که شرایط همان طوری باشد که امام میخواست. نسبت به گروهها و اشخاص برخورد میکرد؛ او تنها کسی بود که سلامت و صلابت دفتر امام را حفظ میکرد و در مقابل افرادی که میخواستند در دفتر نفوذ کنندخیلی هوشیارانه عمل میکرد.(حضور، ش 14، ص 77)
اعتراض ما به احمد آقا!
اهمیت کار احمد آقا در برخورد عادلانه با همه گروهها زمانی بیشتر محرز شد که ترتیب ملاقات رسمی مجاهدین خلق، در سال 1358 (با حضور مسعود رجوی و موسی خیابانی) با امام را مهیا کردند. حجت الاسلام والمسلمین موسوی تبریزی در همین رابطه خاطرهای نقل میکند: پس از تشکیل حزب جمهوری اسلامی وقتی بحث ملاقاتهای آنها با امام پیش میآمد بین آنها و حتی نهضت آزادی که اگر اعضایش ملاقات با امام را درخواست میکرد مزیتی قائل نمیشد. حتی در رابطه با مجاهدین خلق، وقتی که ملاقات رسمی با امام گرفتند در سال 1358 که خود مسعود رجوی و موسی خیابانی هم بودند، بنده خودم جزء آنهایی بودم که ناراحت شدم. با دوستان دیگر مثل مرحوم آقای فاکر، آقای معادیخواه، آقای ریشهری، که دفتر تبلیغات را به امر امام تأسیس کرده بودند، همه همعقیده بودیم که چرا حضرت امام با سازمان مجاهدین ملاقات کرد. رفتیم خدمت حاج احمد آقا، اول به ایشان اعتراض کردیم گفت شما بروید به خود امام بگویید، به من چه ربطی دارد. یعنی اینکه من هیچ دخالتی در این قضیه نداشتم. امام به من گفت هرکس اینجا بیاید برای من یکسان است. ما خدمت حضرت امام رفتیم. سخنگوی این افراد هم من بودم. عرض کردیم آقا ما آمدیم خدمت شما به این دلیل که درست است که اینجا بیت امام است و هرکسی باید راه به اینجا داشته باشد، ما حرفی نداریم، ولی به صورت ویژه برای سران مجاهدین ملاقات دادن به نظر ما تقویت مجاهدین است و اینها در کارهایشان اشکالاتی دارند. هرچند که آنها ادعا میکردند که رهبر ما حضرت امام است و... بعد حضرت امام مطالبی را فرمودند که ما قانع شدیم و آن این بود:من اینها را راه دادم که با آنها اتمام حجت کنم. اولاً اینها فردا نروند بگویند که ما وقت خواستیم حرفهایمان را بگوییم ولی امام راه ندادند. خواستیم اینها بیایند حرفهایشان را بزنند و ما هم بشنویم و یک وقت نگویند که ما حرف داشتیم و گفتیم و امام نشنیدند. دوم اینکه من خواستم اینها احساس کنند که اگر درست عمل کنند انقلاب با آنها مشکلی ندارد. دو چیز از اینها خواستیم بیشتر هم نخواستیم. اول؛ اسلحه را زمین بگذارند و اسلحههای زیادی را که از پادگانها برده بودند تحویل بدهند؛ و دوم؛ ساختمانهای دولتی را تحویل بدهند. ساختمانهای دولتی نباید در اختیار گروه خاصی باشد. بعد طبق قانون بروند راهپیمایی و تظاهرات کنند، روزنامه داشته باشند، فعالیت سیاسی داشته باشند، در آن صورت من حرفی ندارم. من اینها را به ایشان گفتم و گفتم که من از این دو مسئله نخواهم گذشت. البته آنها بعد از آن جلسه حرف امام را گوش نکردند.
احمد آقا گزارشها را با امانت منتقل میکرد
حجتالاسلام والمسلمین سیدحسین خمینی معتقد است: همواره عقیده احمدآقا این بود که باید اطلاعات و گزارشها در باره گروهها، افراد و مسئولین را ابتدا به صورت کامل و با امانت به امام منتقل کرد تا خودشان تصمیم بگیرند.(حضور، ش 10، ص 160).
بیطرفی احمد در مواجهه با گروهها
آیتالله خامنهای نیز در خاطرهای احمد آقا را مطمئنترین کانال ارتباطی گروهها با شخص امام میداند و در خاطرهای میفرماید: امام از طرق مختلف از شرایط و اوضاع مطلع میشد؛ که یکی از مطمئن ترین آنان حاج سید احمد بود؛ یکی از شاخصههای این مرد بزرگوار این بود که تعادل بین همه افراد ، شخصیتها و گروهها را به نحو احسن حفظ میکرد بیآن که طرفداری از جناح یا گروهی بکند؛. (گنجینه دل، ص 20)
گروههای مستعد را در کنار امام قرار میداد
آیتالله اسدالله بیات در باره توان جذب بالای احمد آقا در جمع کردن گروهها در کنار هم معتقد است: بیشک اگر نبود هوشیاری و دقت عمل حاج احمد آقا سرنوشتی را که خانه بسیاری از مراجع بزرگ را شامل می شد، گریبانگیر دفتر امام هم میشد و او به راحتی نمی توانست بدون دغدغه به رهبری انقلاب بپردازد، ولی دفتر امام درعین سادگی، کارایی زیادی داشت. ایشان توان بسیار بالایی در جذب نیروها و گروههای مخلص و مستعد در کنار امام را دارا بود .
نتیجه سنجش افکار بنیصدر!
حجتالاسلامو المسلمین امام جمارانی در خاطرهای جالب نقل میکند: یک شبی من بودم، احمدآقا و بنیصدر هم بودند. این جلسه به طور طبیعی تشکیل شده بود. من و حاج احمدآقا رفته بودیم منزل یک رفیق مشترکی، صاحب منزل گفت: امشب آقای بنیصدر قرار است بیاید اینجا. احمد آقا نگاهی به ما کرد که، برویم یا نرویم؟ (این موضوع وقتی بود که اختلافات داشت به حد بالا بروز میکرد.) بعد طولی نکشید که ما دیدیم بنیصدر آمد تو، بنیصدر یک جملهای به احمدآقا گفت: -در آن موقع ایشان سنجش افکار میکردند - که آیا در این سنجش افکار جدید فهمیدی نتیجه چه شده؟ احمدآقا گفت نتیجه چه شده؟ گفت من 41 یا 45 و پدرت 55 شده، خیلی نزدیکِ پدرت به ما! احمدآقا خندید و گفت: ببین آقای بنیصدر (همینجوری که نشسته بود دستش را گذاشت به پشت بنیصدر) دستِ من پشت تو است، تا این دست من پشت تو است هستی، دست ما که از پشت تو برداشته شود رفتی، تو خیال نکن اینهایی که میروند سنجش افکار، به تو حرف راست میزنند و واقعیت را به تو میگویند. گول این حرفها را نخور. این راههایی که شماها پیش گرفتید راههای درستی نیست. من از باب رفاقت و دوستانه به شما میگویم.- این صحبتهایی که آن شب بین احمدآقا و بنیصدر شد خیلی جالب بود. بعد هم زدند به دندۀ شوخی و صحبت آمد. - خلاصه مجلس تمام شد و ما آمدیم. اما بنیصدر آنجا ماند. توی راه من به احمدآقا گفتم که این مردک چه میگفت؟ احمدآقا گفت: همینها [منافقین] باعث بیچارگیاش شدند. برای ما خیلی روشن نبود که منافقان دور بنیصدر را گرفتهاند، و این مسئله سنجش افکار هم القائاتی است که آنها به او میکنند. که تو مثلاً، 45 هستی و چیزی نمانده که به امام برسی.(گنجینه دل، ص 163)
ارزیابی گروهها براساس موازین ترسیمی از سوی امام
حجتالاسلام والمسلمین رحیمیان معتقد است که احمد آقا برای ایجاد وحدت میان گروههای مختلف علاقهمند به کشور تلاش زیادی انجام داد و در اختلاف میان جریانهای مدافع انقلاب هیچگاه از خط خاصی حمایت نمیکرد و اجازه نمیداد به خط خاصی منسوب شود و ارزیابی جناحهای سیاسی موجود را تنها منوط به اصول و موازین ترسیمی از سوی امام خمینی میدانست و برخوردهای حذفی و انحصار گرایانه از هر جناحی را خلاف مصالح انقلاب اسلامی توصیف میکرد.(برگرفته از مصاحبه رحیمیان)؛ احمد آقا می فرمود :... «باید سعی کرد امام خرج دستهای و دولتی نشود.» (مجموعه آثار، ج1، ص489)
احمد آقا طوری عمل میکرد که کانالهای متعددی برای ارتباط، با همه گروههای داخل نظام در دفتر حضور داشته باشند. افرادی که ارتباط بدون واسطه با حضرت امام داشتند کم بودند. به هر شکل هرکدام از ماها گرایشی داشتیم. گرایش خاصی در احمدآقا وجود نداشت. گاهی وقتها احمدآقا که نزدیک به امام بود چوب ناحقی به خاطر جایگاه خودش میخورد. دیدگاه امام بود که مثلاً باید فلان کار بشود این ارتباط باشد یا نباشد؛ در حالی که بیرون فکر میکنند این دایره خارج از مدار خواست امام بوده! شاید در آن مقطع صلاح بود که این ارتباط از این کانال باشد. تلاش و نگاه احمدآقا در بحث احزاب و گروهها این بود که آنها در چارچوب خط امام اثباتاً حرکت کنند.(همان)
احمدآقا مانع حذف فیزیکی افراد می شد
دکترحمید انصاری معتقد است: در شرایطی که امام تمام نیروهای انقلابی را به همکاری دعوت و از مواجهه با انقلاب بر حذر میداشت، درگیریهایی در سطح جامعه میان نیروهای به اصطلاح «حزباللهی» و «نیروهای سازمان مجاهدین خلق ایران» وجود داشت. حاج احمد آقا ضمن مخالفت با رفتن جامعه به سمت بحران، افراد را از جایگاه کلیت نظام دعوت به آرامش میکرد و با دیدگاه انتقادی نسبت به این افراد معتقد بود باید از حرکت جامعه به سمت خشونت و حذف فیزیکی دوری کرده و با تعاملگری جامعه را به سمت آرامش پیش برد و در بستر فکری طبیعی مشکلات را حل و فصل کرد.(مهاجر قبیله ایمان)
برخیها به دنبال مصادره بودند
حجت الاسلام والمسلمین سید محمود دعایی در فرازی دیگر با ذکر خاطرهای از برخورد احمد آقا و حضرت امام با گروههای مختلف میگوید: در نوفل لوشاتو خدمت امام بودیم و در مورد جریانات ملی مذهبی و نهضت آزادی و جریان بنیصدر اصطکاک داشتیم، ولی حاج احمدآقا سعی میکرد یک تعاملی ایجاد کند برای پیشرفت کارها، اما هیچوقت حاج احمدآقا برای برخورد قاطع با اینها منع نمیکرد و من موارد زیادی دارم که با برخوردهای شدید قطبزاده، بنیصدر و یزدی برخورد داشتیم. مثلاً دکتر یزدی شبها با حاج احمدآقا و دوستان میرفتند در یک هتل معروف هتل طویله معروف بود چون شبها جا نبود در بیرون نوفل لوشاتو که دانشجویان بودند و ما بودیم و اتاق ارتباطات بود و شبها با هم گره داشتند و روزها میآمدند در آنجا. یک روز که ما شدیداً با بنیصدر و قطبزاده و اینها اصطکاک پیدا کرده بودیم زیرا که آنها میگفتند که ما سخنگوی امام هستیم و خبرگزاریها مینوشتند که بنیصدر سخنگوی امام، سخنگوی امام یزدی، قطبزاده و اینها برخلاف نظر امام صحبت میکردند و سعی هم داشتند جریان را به نفع خود مصادره کنند؛ چند بار خدمت امام عرض کردیم، امام فرمودند که من سخنگو ندارم، من خودم حرف خودم را میزنم. بعد از آن نیز احمد آقا به صورت جدی پایبند به این فرمایش امام بود.(امین امام، ص106)
ضمیری پاک در برخورد با گروهها داشت
آیتالله امامی کاشانی در همین رابطه معتقد است: من شواهد شخصی دارم که نمیشود بیان کرد؛ مشی احمد آقا درباره گروهها و احزاب اینگونه بود که همیشه دوست داشت تا همه گروهها و جمعیتها با هم جمع و دورحضرت امام باشند تا لطمه و صدمهای به کسی وارد نشود. احمد آقا واقعاً دارای ضمیری پاک و صاف بودند.(محبوب مردم، ص12)
در برخورد با گروهها عاقلانه عمل میکرد
آیتالله خامنهای، رهبر معظم انقلاب معتقد است: یکی از صفات خوب امام را که من در احمد آقا دیدهام، مسئله «بیرودربایستی بودنشان» بود. امام هم همینطور بودند، مرحوم حاج آقا مصطفی هم همین گونه بود. من از نزدیک با احمدآقا معاشرت و رفاقت داشتم، با هیچکس و هیچ گروه و شخصی رودربایستی نداشتند. در برخورد با گروهها هم همینگونه بود. جاهایی که لازم بود که یک صراحت خوبی را داشت البته نه در همه جا، که تعبیر درست آن «رودربایستی نداشتن» است. از دیگر خصوصیات وی اینکه مرد عاقلی بود و بشدت به امام عشق میورزید و علاقهمند بود و از بن دندان به این انقلاب اعتقاد داشت و به همین دلیل آن هوش سرشار در خدمت انقلاب و امام بود و اصل برای ایشان همین بود.(گنجینه دل، ص16)
احمد آقا مواضع فراجناحی داشت
طبیعی است که اگر فضای باز سیاسی در کشور وجود نداشته باشد یعنی راه انتقاد بسته شده است و جامعهای که نتواند انتقاد را تحمل کند به آفتهایی دچار خواهد شد که گریزی از آنها نیست. سید احمد خمینی همواره موضعی فراجناحی داشتند؛ وقتی نسبت به بعضی امور انتقاد میکردند به واقع از سر تکلیف بود نه تحت تأثیر جریان سیاسی خاص. نقد را برای انقلاب و اسلام مفید میدانستند. اصولاً ایشان معتقد نبودند که باید گرد افراد را هالهای از معصومیت فرا بگیرد که امکان نقد را از آنان سلب نماید. حاج سید احمد آقا خطر بازگشت روحیه دیکتاتوری را نتیجه بلامنازع عدم انتقادپذیری میدانستند. لذا معتقد است: بیشتر دعواهای سیاسی امروز به هواهای نفسانی بر میگردد. اگر ما همه انبیاء را در کنار هم گردآوریم هرگز با هم دعوا نخواهند داشت زیرا از هواهای نفسانی دور بودند. اینکه چرا من نباشم و چرا از افراد، جناح و خط ما نباشند و اینکه چرا فلان کس که مرا تأیید میکند نباشد همه از هواهای نفسانی «ما» برمیخیزد. همه ما میدانیم در اصول اساسی انقلاب و نظام بین هر دو جریان فرقی نیست. مگر چه مقدار بین مؤثرترین افراد در هر دو جریان درباره احکام و اصول اسلام با یکدیگر اختلاف وجود دارد. بیایید به خاطر خدا کنار بگذارد و حمایتگر رهبر و ارکان نظام و انقلاب باشید. مجموعه نظام و انقلاب برادر هستند و دنیای استکبار قصد نابودی آن را دارند.(گنجینه دل، ص 134)
رعایت اصل اعتدال در برخورد با گروهها
دکتر صادق طباطبایی که ارتباط زیادی با احمد آقا داشته، معتقد است: احمد آقا باعث شد قشر سنتی میانهرو و قشر روشنفکری که در کشورهای اروپایی مشغول تحصیل و به دنبال نظریات امام بودند و میخواستند در مسیر انقلاب باشند، به هم مرتبط شوند.
او انسانِ انعطافپذیری بود. کسی که استراتژیاش مشخص است؛ و هدفش معین است؛ و راهبرد دارد؛ معتقد است و به رهبری قیام ایمان مطلق دارد، چنین کسی طبیعی است وقتی که دارای روحی بلند، دارای اعتدال، تساهل و تسامح باشد میتواند بین همه گروهها ارتباط برقرار کند. او کسی بود که هدفش همواره برایش مشخص بود ولی تاکتیک کار را تغییر میداد و میدانیم که مهم هدف است. استراتژی ثابت اما تاکتیک متغیر، اوایل کسانی بودند که گاهی که احمد آقا نرمش نشان میدادند، میگفتند که بابا او انقلابی نیست. در ذهن آنها انقلابیگری در مشت گره کرده، خشونت و دعوا خلاصه میشد. در حالی که اینجور هم نیست. گاه نجنگیدن سختتر از جنگیدن است. هدف مهم است. از ویژگیهای حاج احمد آقا این روحیه تساهل و تسامحاش بود. دوستدار رفیقهایش بود و میتوانست خوب خودش را در مجموعه بافت فکری فرد یا جریان مقابل قرار بدهد و این رمز موفقیت ایشان در ایجاد این ارتباطها بود. (امین امام، ص60)