صدور منشور روحانیت در واپسین ماههای عمر مبارک امام خمینی نقطه عطفی در جنبش جدید در حوزههای علمیه و تحول عمیق در این نهاد کهن، به شمار میرود. این اثر ماندگار مرهون محتوای غنی پیام و نیز نفَس رحمانی صادرکننده آن است که در تاریخ حوزههای علمیه نظیر نداشت. مهمترین محورهای این پیام از قرار زیر است: جهاد علمی فقها در طول تاریخ؛ غنای علمی حوزهها از نظر منابع و شیوههای بحث و اجتهاد و پایبندی به شیوه اجتهاد جواهری در عین پویا بودن فقه؛ پیشگامی علمای اسلامی در نهضتها و انقلابهای الهی و مردمی و شهادت بسیاری از آنان در این راه؛ مخالفت علمای اصیل اسلام با سرمایهداران زالوصفت؛ لزوم زهد و ساده زیستی روحانیان و عدم تعلق به تجملات دنیا؛ مخالفت روحانیون با بعضی از مظاهر تمدن غرب صرفاً به جهت ترس از نفوذ اجانب؛ خطر روحانیون مقدس نما و متحجر در حوزه و خون دل خوردن امام از دست آنان و نیز تغییر شیوه مقدس مآبی و دین فروشی در دوره جدید؛ لزوم اتحاد و یکپارچگی طلاب و روحانیت؛ مواظبت برای روی کار نیامدن انقلابی نمایان و روشنفکران و اشتباه بودن سپردن برخی پستهای کلیدی و سرنوشت ساز نظام در اوائل انقلاب به آنان؛ کارآمدی
فقه و نظام اسلامی برای حل مشکلات جامعه؛ لزوم حضور فعال روحانیت در همه مسائل و مشکلات و کافی نبودن اجتهاد مصطلح برای اداره جامعه.
این پیام که در روز چهارشنبه سوم اسفند 1367 صادر شد، در روزهای اولیه بازتاب وسیعی در میان علما، فضلا و طلاب حوزههای علمیه و حتی در میان مردم و مسؤلان دولتی داشته است و در سالهای بعد نیز پیامدهای قابل توجهی برای حوزههای علمیه و روحانیت داشته است:
بازتاب ها
در پی صدور این منشور، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم طی اطلاعیهای از پیام سراسر سوز و هدایت آن امام بزرگوار تشکر و تقدیر نموده و اعلام کرد همانند گذشته آماده عمل به فرمان آن جناب و هماهنگ با طلاب عزیز و انقلابی در عمل به جمله، جمله آن، کمال کوشش را خواهد کرد. قائم مقام رهبری نیز که مخاطب بخشی از این پیام بوده است، اظهار داشت پیام امام روح تازهای به ملت و روحانیت دمید. دست اندرکاران اصلی حوزه در آن زمان یعنی جامعه مدرسین، شورای مدیریت، دفتر تبلیغات اسلامی، جامعة الزهراء و... با صدور اطلاعیه مشترکی از عموم روحانیون غیور و مدرسین عالی مقام دعوت کردند با یک راهپیمایی، میثاق ناگسستنی خود را با مرجع تقلید و رهبر بزرگوار انقلاب تجدید نمایند. آنان افزودند این فریاد سازنده و سوزنده که برخاسته از جان و نشسته بر دلها است، ضمن آن که خط مشی و راهنمای راه پر فراز و نشیب روحانیت متعهد در آینده است، باید عمیقاً در تمامی حوزهها مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته و در عمل پیاده شود. همچنین ائمه جمعه و جماعات شهرستانها و شخصیتهای موجه حوزوی و مردمی با ارسال تلگرافهای جداگانه و
صدور اطلاعیههایی ضمن حمایت از این پیام، روحانیان و مردم را به راهپیمایی فراخواندند. در پی این دعوتها، راهپیماییهای پر تعداد و وسیعی از سوی روحانیون و مردم در اقصی نقاط کشور، از جمله قم، مشهد، تهران، اصفهان، تبریز، رشت و... برگزار شد. آیتالله مشکینی رئیس وقت مجلس خبرگان رهبری و امام جمعه قم، در جمع راهپیمایان قمی اظهار داشت: این پیام مهمترین پیام از پیامهای امام بزرگوار به روحانیت و عالم اسلام است... در این هدایت نامه راه روشنی در رابطه با خط و مشی و سیاستهای انقلاب برای همه افراد به ویژه روحانیت ارائه گردیده است. رئیس مجلس خبرگان ضمن فراخواندن همه نهادهای حوزه خصوصاً جامعه مدرسین و دفتر تبلیغات اسلامی به وحدت و همکاری در امور، از شورای مدیریت حوزه علمیه در خواست نمود برنامههای خود را کامل کرده و از طلاب جبهه رفته و انقلابی در امور استفاده شود. ایشان در این راستا پیشنهاد کرد طلاب انقلابی نمایندگانی را برای ارتباط با جامعه مدرسین و مدیریت حوزه انتخاب کنند و اعضاء جامعه مدرسین نیز به صورت هفتگی با بدنه حوزه جلسه داشته باشند.
با اوج گیری حمایتها از پیام امام، آیتالله موسوی اردبیلی رئیس
وقت دیوان عالی کشور از روحانیون و فضلای حوزه برای تصدی مشاغل قضایی دعوت کرد و آیتالله صانعی در درس خارج خود، از طلاب و متعهد انقلابی خواست هشدار امام امت در مورد متحجرین، مقدس مآبها، واپس گراها، دوستان ناآگاه، دشمنان آگاه و لیبرالها را جدی تلقی کرده و این افراد را بهتر بشناسند. همچنین به منظور تبیین و تشریح پیام تاریخی و روح بخش امام امت در خصوص جامعه روحانیت و نقش آن در پاسداری از ارزشهای اسلام و انقلاب آیتالله فاضل لنکرانی در مدرسه آیتالله العظمی گلپایگانی قم حضور یافت و مسئولیت فضلاء و روحانیون و طلاب حوزه در قبال این پیام را مورد بررسی قرار داد. آیتالله فاضل لزوم وحدت روحانیون و طلاب در برابر هرگونه مقدس مآبی و تحجرگرائی را خاطر نشان ساخت و افزود: همگرایی روحانیون متعهد با یکدیگر در قبال اندیشههای مسمومکننده تحجرگرائی و مقدس مآبی در حوزه علمیه میتواند بخشی از پیام امام امت در مورد وظایف روحانیون را به منصه ظهور برساند. چنان که آیتالله خامنهای رئیسجمهور وقت در اجتماع عظیم طلاب و روحانیون در مسجد امام حسن عسگری قم حضور یافت و بمدت دو ساعت به سؤالات روحانیون پاسخ گفت. ایشان اظهار داشت: اعتقاد
من این است که برای حوزه زیاد فکر میشود و مسئله فکر کردن برای حوزه کافی نیست، حوزه احتیاج به یک مرکزیت نیرومند و موجه دارد که از طرف امام مورد تایید باشد و با قوت و برنامه ریزی حوزه را طبق نیاز امروز و آینده طراحی کند. ایشان ضمن اظهار رضایت از نحوه برخورد اولیه با پیام امام در حوزه خصوصاً صدور اعلامیه مشترک بین ارگانهای حوزه از شورای مدیریت حوزه علمیه درخواست کرد که پیشنهادات رسیده در زمینه ایجاد رشتههای تخصصی علوم اسلامی در حوزه و اصلاح نحوه توزیع شهریه را بررسی نمایند.
با گسترش استقبال از پیام امام، جامعه مدرسین و شورای مدیریت حوزه علمیه قم طی اطلاعیههای اعلام کردند به منظور آماده کردن مقدمات اجرای فرامین حضرت امام در پیام اخیرشان به روحانیت اقدام به تشکیل ستادی تحت عنوان "ستاد زمینه سازی اجرای فرمان امام" نموده است و از فضلای حوزه خواست پیشنهادات خود را ارائه دهند.
پیامدها
اینک با گذشت بیش از دو دهه از صدور این پیام، ارزیابی پیامدهای آن کاملاَ آسان است. کافی است کسی با اندک تأملی، وضعیت حوزه در زمان صدور این پیام را با وضعیت فعلی مقایسه نماید. اگر چه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ضرورت تحول در حوزه متناسب با زمان احساس شد و انگیزه آن نیز در دست اندرکاران حوزه به وجود آمد اما شرایط انقلابی کشور و اشتغال اکثر روحانیان تأثیرگذار در امور انقلاب باعث شد که پیشرفت قابل توجهی در این امر حاصل نشود. اما منشور روحانیت علاوه بر این که خط و مشی تحول اساسی در حوزه را مهیا کرد، انگیزه مجدد و مضاعفی ایجاد نمود تا تحول مورد نظر آغاز گردد. تنها چند روز پس از صدور منشور، فعالیت سازماندهی شده و گروهی "ستاد زمینه سازی فرمان امام " و به دنبال آن "مجمع مقدماتی بررسی مسایل حوزه " آغاز شد. این دو اقدام، از دو جهت نقطه عطفی محسوب میشد: اولا، این فعالیت تحت اشراف و عنایت و با همراهی بزرگان و زعمای حوزه در جامعه مدرسین و شورای مدیریت حوزه چون آیتالله فاضل لنکرانی و آیتالله مشکینی صورت میگرفت. ثانیا، عملکردها به صورت سازماندهی شده و گروهی انجام شده و حمایت
بدنه حوزه را نیز به همراه داشت.
مجمع مقدماتی بررسی مسایل حوزه
با توجه به آنکه پیام امام خمینی گستردگی خاصی داشته و زوایای مختلفی را شامل میشد، ستاد اجرایی فرمان امام، تصمیم گرفت برای تبیین و تشریح این پیام و همچنین ایجاد زمینه تحقق آن در حوزه، اجرای فرمایشهای امام را در مجمعی مورد بحث و بررسی قرار داده و طرحها و پیشنهادهای فضلا و اندیشوران در این باره را در معرض تضارب آرا گذارد و دیدگاههای مختلف در کمیسیونها مورد شور واقع شود. لذا ستاد طرح برگزاری مجمع مقدماتی بررسی مسایل حوزه را تنظیم کرد. در این مجمع هشت کمیسیون در نظر گرفته شد که عبارت بودند از آموزش، تحقیقات، تبلیغ، اخلاق، اهداف، حوزههای شهرستانها، تشکیلات، خدمات و رفاه.
پس از آن، از علما و فضلای سراسر کشور درخواست طرح شد. طرحها و پیشنهادهای فراوانی به مجمع رسید و هیات اجرایی ستاد، پس از بررسی آنها، مهمترین طرحها را در قالب مباحث پیشنهادی کمیسیونهای هشتگانه تنظیم کرد. مجمع مقدماتی پس از فعالیتهای گسترده و با تلاش مستمر مجریان امور، فعالیت خود را در خرداد ماه سال 68 آغاز کرد و در طول سه روز کمیسیونهایی به طور فشرده به
بررسی جوانب پیام و طرحهای رسیده پرداختند و نتایج فعالیتها را در اختیار ستاد زمینه سازی اجرای فرمان امام قدس سره قرار دادند. متاسفانه سه روز پس از پایان مجمع مقدماتی، ثلمه ارتحال امام قدس سره حوزه را داغدار کرد، اما دستاورد مجمع مقدماتی در سمینارهای بعدی مورد عنایت و استفاده قرار گرفت و سمینار بررسی مسایل حوزه که سالهای بعد برگزار شد در چارچوب کمیسیونهای مجمع مقدماتی بود.
منبع: جمهوری اسلامی