امام در وصیتنامه سیاسی الهی خود، مطالبی در مورد «آنچه در حفظ و بقای انقلاب اسلامی دخالت دارد» و همچنین «موانع و خطرهایی که آن را تهدید می کند» برای نسل های حاضر و آینده ذکر کرده است. بررسی همه دیدگاه های امام خمینی در زمینه آسیب شناسی انقلاب اسلامی کاری عظیم و طولانی است و امکانات و تلاش وسیع محققان را می طلبد؛ با توجه به سفارشات و تأکید بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، مردم و مسئولان چقدر در صیانت از آرمان های انقلاب اسلامی موفق بودند؛ موضوعی است که خبرنگار شفقنا با مرتضی مبلغ کارشناس مسائل سیاسی و معاون اسبق سیاسی وزارت کشور به بحث گذاشته است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، متن گفت وگوی شفقنا با مرتضی مبلغ به این شرح است:
از دیدگاه شما ویژگی های انقلاب اسلامی چیست؟
مبلغ: انقلاب در پیشینه خود، یک فرآیند طولانی تاریخی را پشت سر گذاشته است. با ورود ایران به دوران جدید و ارتباطاتی که با دنیا پیدا کرد و با توجه به فشارهای شدیدی که از نظامهای استبدادی گذشته به خصوص نظام قاجار بر ایرانیان بود، جنبشی در ایران شکل گرفت که خواسته آن آزادیخواهی، استقلال خواهی، پیشرفت و تعالی بود که در بدو امر منجر به جنبش انقلاب مشروطیت شد؛ به تدریج انقلاب مشروطیت شکست خورد و مجدداً نیروهای آگاه ایران و بهتبع آنها تودههای مردم تلاشهای گستردهای را شروع کردند تا بتوانند آرمانهای خود را باز تولید و محقق کنند.
یکی از مهمترین جنبشها بعد از انقلاب مشروطه، نهضت ملی شدن صنعت نفت بود، این نهضت جدید ضد استعمار و به دنبال استقلال و آزادیخواهی بود که با کودتای سال 32 یک نوع عقبگردی را بر مردم ایران تحمیل کرد. بعد از کودتا مجدداً جنبشهای جدیدی شروع شد، در جنبشهای قبلی، نخبگانی که مسائل محور را دنبال میکردند کمتر وجهه مذهبی داشتند و بیشتر خواستهها و مطالباتشان جنبههای ضد استعماری، آزادیخواهی و پیشرفت بود. در اثر این پدیده تاریخی به تدریج نیروهای مذهبی نیز شکل جدیدی پیدا کردند و یک جریان جدیدی شکل گرفت که قالب آن مذهبی و مطالبات آنان بیشتر جنبه اجتماعی و سیاسی داشت. نقطه عطف این نهضت و مبارزات آزادیخواهی و ضد استعماری بیشتر در قیام 15 خرداد نشان داده شد و در این قیام هویت و جریانات مذهبی برجستگی ویژهای پیدا کرد؛ این جریانها ادامه پیدا کرد تا منجر به انقلاب اسلامی شد. در حقیقت انقلاب اسلامی تداوم مبارزات تاریخی ملت ایران حول محور استقلال، مبارزات ضد استعماری، آزادیخواهی و پیشرفت است. علاوه بر محورهایی که مردم ایران در انقلاب دنبال میکردند بعد آرمانها و هویت اسلامی نیز به آن اضافه شد. در انقلاب اسلامی
این بعد و تلفیق دو بعد قبلی شکل جدیدیتری پیدا کرد و حاصل آن جریاناتی تحت عنوان استقلال و آزادی و جمهوری اسلامی شد.
نقش امام خمینی(س) به عنوان یک رهبر در پیروزی انقلاب ایران را چگونه ارزیابی می کنید؟
مبلغ: امام(س) به عنوان یک پدیده منحصر به فرد و استثنایی در تاریخ ایران شناخته می شود، امام(س) توانست جایگاه کاریزماتیک فوق العادهای بین مردم پیدا کند، شخصیتی که او از خودش نشان داد نقش بسیار تعیین کنندهای در پیروزی انقلاب و تداوم آن داشت، مردم این را به خوبی میدانند و از آن آگاه هستند. کاریزمای امام(س) به نسبتی که بین خود، جامعه و مردم برقرار کرد و همچنین به نوع هدایت و راهبری جامعه مربوط میشد، یعنی امام(س) در حافظه تاریخی ایران فردی است که به خوبی میتواند مطالبات مردم را پاسخگویی کند، جامعه را رهبری و بن بستها را باز کند و مردم را راستای اهدافشان پیش ببرد به دلیل این خصوصیات شخصیتی امام(س) از کاریزمای بسیار بالایی برخوردار بود.
امام(س) فردی صادق، توانا و راهگشا بود و توانست با روند خود نظام استبدادی را که هیچ کس تصور نمیکرد به فروپاشی منجر کند و نظام جدیدی را که بنیانهای آن بر خواسته مردم استوار بود، به وجود بیاورد. امام(س) هیچ چیز را برای خود نمیخواست و همه تلاش خود را برای سعادت مردم کرد در واقع انقلاب اسلامی را بدون امام(س) نمی توان تعریف کرد.
امام(س) برای این حرکت انقلابی چگونه از ویژگی ها و پتانسیل مردم استفاده کرد؟
مبلغ: امام(س) بسیار به مردم اعتماد داشت هیچ وقت مردم را به خودی و غیر خودی یا خوب و بد تقسیم نکرد و تا جایی که امکان داشت به همه مردم اعتماد می کرد. این اعتماد فقط شعار نبود بلکه آن را در عمل نشان میداد. او نسبت به تحولات سیاسی داخلی و خارجی بینش بسیار وسیعی داشت و برای مشکلات و بن بستها بهترین راهکار را ارائه میداد به همین دلیل بسیار مورد توجه و علاقه مردم بود. امام(س) اسلامی را دنبال می کرد که با خواست مردم، شرایط روز و اقتضائات زمان تعادل داشته باشد و پیشرفت نسبتاً مثبتی پیدا کرد و توانست با تمدن جدید به خصوص آزادی و دموکراسی همگام، سازگار و متناسب شود. او همیشه مردم را به معنویت دعوت می کرد. وارستگی تام امام(س) از دنیا و خواسته های دنیوی، از ویژگی های ایشان بود که به شدت او را در نگاه مردم برجسته می کرد.
گاهی اختلافاتی در نحوه استناد به اظهارات و دیدگاه های حضرت امام(س) مشاهده می شود که به نوعی توجیه عملکردها را در پی دارد، نوع یادآوری سفارش های حضرت امام باید به چه شکلی باشد که شائبه استفاده برای توجیه عملکرد را در گروه های مختلف ایجاد نکند؟
مبلغ: جریاناتی که به وجود آمده حاصل دو مطلب است؛ ابتدا جریان افراطی است که این جریان افراطی رفتارهای غلط و ضد مردمی و ناکارآمدیهای بسیاری دارد و برای توجیه رفتارها و انقلابی جلوه دادن خود همه اعمالشان را به امام(س) نسبت میدهند. برنامه سازی، تبلیغات و استفاده از جملات امام(س) در شرایط ویژه و خاص و برجسته کردن جملات بدون اینکه پیشینه آن را بگویند که درحقیقت این ظلم بزرگ و نابخشودنی در حق امام(س) و گذشتگان است. با انجام چنین رفتارهایی طبیعی است نسل جدیدی که در آن زمان نبوده یا دوران کودکی او بوده و نتوانسته امام(س) را از نزدیک بشناسد؛ تمام اشکالات رفتاری چنین افرادی را به امام(س) نسبت داده و از آرمانهای انقلاب صیانت نخواهد کرد.
ادامه رفتارهایی که شائبه هایی را در استناد به سخنان امام (س) ایجاد می کند چه تاثیری در نوع نگاه نسل جدید و مردم خواهد داشت؟
مبلغ: جریانی که از ابتدا با انقلاب و جمهوری اسلامی و امام(س) سر عناد داشته از این فرصت و شرایط سوء استفاده میکند و بهانه هایی به دست می آورند و بر طبل این قصه می کوبند. در واقع دو جریانی به وجود میآید که به ظاهر کاملاً مخالف هم هستند ولی نتایج و محصول رفتارشان عینا در راستا و مکمل همدیگر است و می بینیم موجی در جامعه به وجود آمده که این موج یک نوع خود زنی را برای برخی اقشار به وجود آورده است. یعنی همین مردم و کسانی که با افتخار انقلاب کردند و ایثارهای فراوانی در این راه کردند و توانستند جلوه های بسیار ارزشمند و تاریخی را از ایثار، فداکاری، نخبگی، فرهنگ مداری و آزادی خواهی و... به نمایش بگذارند پیشینه انقلاب را زیر سوال می برند.
ماهیت این حرکت یک ماهیت غیر واقعی و غیر شناختی است و بیشتر منشأ گرفته از کسانی است که می خواهند رفتارهای خسارت بار و ضد امام(س) خود را به نام امام(س) و آرمان های انقلاب توجیه کنند. برای شناخت واقعیت نمی توان از منظر و جایگاه احساسات و عواطف افراد واکنشی وارد شد و طبیعی است که نقد رفتارها و سیاستهای افراد و شخصیت های گذشته کار درستی است، اما به شرط اینکه این نقدها از منظر واقعیت شناختی و شناخت شناسی باشد و جنبه روان شناختی و واکنشی نداشته باشد، نقد گذشته براساس واقعیت و منطق میتواند چراغی و درسی برای آینده و پیشرفت باشد اما متاسفانه محصول نقدهای امروز تخریب خوبی ها و دستاوردهای گذشته شده است.
نسلی که در آن زمان نبودند یا سن کمی داشتند چطور باید جایگاه افرادی مثل امام(س) را بشناسند؟
مبلغ: این کار فعالان و نخبگانی است که در شرایط انقلاب بودند و انقلاب را درک کردند. آنان باید تبیینی درست و واقع بینانه از شرایط گذشته و نقش و جایگاه امام(س) داشته باشند. فعالان و نخبگان میتوانند در این زمینه نقد منصفانه و سازنده داشته باشند و باید توجه کنند که یک جریان افراطی عملاً آرمان های انقلاب و جایگاه و نقش امام(س) را تخریب کرده و قربانی مطامع شخصی خودش می کند از این رو نخبگان دلسوز جامعه که حقایق را به خوبی می دانند و نگاه منتقدانه و منصفانه به گذشته دارند، نباید سکوت کنند چرا که سکوت در برابر چنین جریاناتی خسارتی جبران ناپذیری همراه خواهد داشت بنابراین همه باید به این عرصه مغشوش که خوب، بد و حق و باطل در هم مخلوط شده، وارد شوند و حقایق را برای نسل جدید روشن و بیان کنند.
برخی از کارشناسان معتقدند وضعیتی که هم اکنون با آن روبه رو هستیم نشان می دهد که نخبگان و فعالان در انتقال نظرات امام به جامعه چندان موفق نبوده اند به نظرتان موانع رسیدن به این موفقیت چه بوده است؟
مبلغ: اگر رسانه ها و افراد نتوانند آنچه هست را بگویند، طبیعی است که حقایق درست آشکار نمیشود از طرف دیگر لازم است افراد صاحب صلاحیت برای تبیین حقایق احساس وظیفه کنند.
بعد از انقلاب اسلامی ایران مردم و انقلابیون توانستند به وظایفشان به درستی عمل کنند؟
مبلغ: در سال 57 انقلاب در ایران رخ داد و نظام پادشاهی گذشته را به طور کلی سرنگون کرد و ساختار کاملاً نوینی به وجود آورد فعالان این عرصه افرادی بودند که کمتر تجربه حکومتداری و مدیریت سیاسی و اجتماعی را در پیشینه خودشان داشتند و به طور طبیعی از طریق آزمون و خطا تجربه کسب میکردند و به تدریج بر امور مسلط میشدند. در طول سالهای اول انقلاب فشارهای زیادی از سوی عوامل داخلی و خارجی بر مردم وارد شد به خصوص جمعیت خارج از کشور، چرا که ایران جزو اهداف استراتژیک آنها بود. با وجود این مشکلات نخبگان و مدیران بسیار سریع توانستند به چارچوبهای روشن و مشخصی از مدیریت جامعه برسند و نقاط ضعف خود را بر طرف کنند. طبیعی است که در این حین با توجه به موانع و فشارهایی که وجود داشت و همچنین تجارب کمی که در دست مدیران، نخبگان و رهبران جامعه بود مردم آن طور که مایل بودند به اهداف خودشان نرسیدند، اما به طور میانگین یک روند قابل قبولی برای جامعه به خصوص در دو دهه اول انقلاب به وجود آمد و به تدریج مردم را به سمت آرمانهای خودشان پیش میبرد؛ سرعت این حرکت با رهبری امام خمینی(س) که مورد اعتماد ویژه مردم بود بسیار جدیتر و بیشتر شد به خصوص در روند پیشرفت کشور قابل قبول و روبه پیشرفت و توسعه بود به طور کلی جمهوری اسلامی یک روند قابل قبولی را برای ایران به وجود آورده بود؛ البته در سالهای گذشته در روند مدیریتی کشور اتفاقاتی افتاد که به نظر میرسد با پسرفتهایی در برخی از عرصهها مواجه شدیم که این نکته بسیار جدی است، در حالی که تا قبل از این تجارب مدیریت کشور به گونهای شکل گرفته بود که میانگین قابل قبولی برای روند رشد و توسعه و نزدیک شدن به آرمانهای انقلاب به وجود آمده بود.
با وجود همه تلاش ها در سطوح مختلف کشور، هنوز هم آرمان های اصلی انقلاب از جمله شعار استقلال آزادی جمهوری اسلامی به طور کامل محقق نشده و هنوز هم به گفته کارشناسان امر تا تحقق همین شعار فاصله داریم، چرا با وجود همه تلاش ها شعارهایمان به طور کامل محقق نشده است؟
مبلغ: هر جامعهای به خصوص مردم ایران با توجه به اینکه پیشینه تمدنی و فرهنگی بسیار قدرتمندی دارند و همچنین سرمایه های عظیمی وارد کشور می شود، در نتیجه مطالبه پیشرفتهای مردم بسیار قوی است و به دلیل بعد تاریخی ایران طبیعی است که در هر مقطعی مطالبه پیشرفت متوقف نمیشود. بعد دیگر آن برمیگردد به رفتار مدیرانی که بر جامعه در هر مقطعی حاکم میشوند و طبیعی است هر جا که مسوولان بتوانند کارآمدی و پختگی لازم را از خود نشان دهند و ارزشها را در شرایط مکانی و زمانی جدید بازتولید کنند یا آرمانها و خواستهها و مطالبات را با توجه به اقتضائات زمانی پیش ببرند، طبیعی است که می توانند پاسخ بهتری به مطالبات مردم دهند، اما اگر در مدیریت کشور ناکارآمدی حاکم شود و به دلیل انحراف از اصول و عدم توانایی در به روز کردن مطالبات مردم موفق نباشد؛ روند پیشرفت متوقف، کند و یا پسرفت حاصل میشود و در این صورت مطالبات مردم جدیتر و عینی تر و شدیدتر میشود.
نظرتان در مورد تغییر مدیریت ها متناسب با کارآمدی آنها چیست؟
مبلغ: اگر مدیریتی با رویکردهای کارآمد بتواند ارزشها، آرمانها و تجارب گذشته را متناسب با شرایط و اقتضائات جامعه بازتولید کند، طبیعی است که کشور دوباره روی ریل طبیعی خود قرار میگیرد و به سمت پیشرفت حرکت میکند. ما پسرفتهایی و آسیبهای جدی داشتیم اما خروج از انحراف راهی جز تغییر رویکردها و مدیریتها و تبدیل آن به رویکردهای سازنده و مدیریتهای کارآمد و مجرب، نیست.
بعد از انقلاب اسلامی، ایران با جنگ مواجه شد برخی می گویند اگر جنگ نمی شد ایران می توانست موفق تر باشد و توان اجرایی آن گرفته نمی شد و برخی می گویند جنگ سبب تثبیت انقلاب شده است؟ نظر شما چیست؟
مبلغ: جنگ توسط دشمنان جمهوری اسلامی به ایران تحمیل شد، اما متقابلاً با توجه به اینکه این جنگ در دوران انقلابی به ایران تحمیل شد و پتانسیل عظیمی از انرژی مردم و انقلاب توانست در راستای مقاومت آزاد شود و دستاوردهای بسیاری از جمله اعتماد به نفس مردم، نمایش قدرت و مقاومت، کسب استقلال و تجارب گسترده در سیاست خارجی و داخلی و مدیریت داخلی به دست آورد. جنگ همیشه خانمان سوز است و جنبه منفی دارد، اما ضمن جنبههای منفی مانند کشتارها و تخریبها، دستاوردهای تاریخی نیز برای ما به همراه داشت.
برای این امر دستورالعمل کلی وجود ندارد، هر جامعهای متناسب با شرایط می تواند راههای حفظ آرمانهای خود را گزینش کند. نخبگان در این زمینه نقش مهمی دارند، سطح آگاهی مردم، نوع حکومت حاکم، ساز و کار سیاسی حاکم در نظام سیاسی میتواند روشهای محافظت از آرمانها و مقابله در برابر انحرافها را مشخص کند و به پیش ببرد.
برخی از اندیشمندان پس از انقلاب ایران نظریه ای مبنی بر پایان انقلاب ها ارائه کردند و معتقد بودند که پس از آخرین انقلاب قرن که انقلاب ایران بود دیگر انقلاب به مفهوم کلاسیک آن نخواهیم داشت اما طی دو سال گذشته خاورمیانه شاهد تغییر و تحولات جدی و تغییر حاکمیت و سقوط دیکتاتورهای مشهوری بود. گروهی از کارشناسان جریانات خاورمیانه را انقلاب نمی دانند، اگر این تحرکات و تغییرات انقلاب نیست پس چه عنوانی می توان به آن اطلاق کرد؟
مبلغ: انقلابها از شکلی خشن، تند و با کشتارهای وسیعی برخوردار است. در انقلاب، نظامی جدید به وجود میآید و تمام مظاهر نظام قبل را منهدم می کند اگر به حوادث اخیر خاورمیانه اینطور نگاه کنیم می توان گفت آنچه در کشورهای عربی اتفاق می افتد، انقلاب است.
اما دوران انقلابهای خشن و پر هزینه گذشته است و علت آن این است که تجارب بشری به این نتیجه رسیده که انقلابهای تند و خشن با نگاههای مارکسیستی گره خورده بود و حالت جدیدی از انقلاب را به وجود آورده بود، در واقع اینها هزینههای بسیاری بر جامعه تحمیل میکند و چون پشتوانه فرهنگ و نخبگی لازم را ندارد به بازتولید همان نظامهای استبدادی و مخرب گذشته منجر میشود، لذا نخبگان و فعالان سیاسی در کشورها باید با روشهای پختهتر، آرامتر و فرهنگیتری به فعالیت سیاسی بپردازند و متقابلاً جریانهای حاکم و حکومتهای استبدادی و دیکتاتوری با در دست گرفتن تجارب گذشته، بفهمند که مقاومت در مقابل مردم نهایتاً منجر به انهدام کامل آنها میشود. به همین دلیل گفته می شود دوران انقلابها گذشته است البته این بدین معنا نیست که هرگز هیچ انقلابی اتفاق نمیافتد، اگر حکومت مردمی که در یک جامعه حاکم است خشونت را نسبت به ملت خود به حد اعلا برساند و هیچ راه برون رفتی برای مردم باقی نگذارند، طبیعی است آنان به سمت ایجاد نوعی انقلاب خواهند رفت.
با توجه به فضای موجود پیش بینی شما از آینده خاورمیانه و میزان تأثیرگذاری انقلاب ایران در خاورمیانه چیست؟
مبلغ: استقلال خواهی و آزادی خواهی موجی است که در کشورهایی که با حکومتهای استبدادی مواجه اند، راه افتاده و این ابتدای امر است و به نظر می رسد این کشورها با جنبشها گستردهای به راه خودشان ادامه میدهند، حتی در کشورهایی که هنوز در حرکت یا جنبشی اتفاق نیفتاده به نظر میرسد که اتفاق خواهد افتاد البته این پیش بینی به حکومتها بستگی دارد، اگر حکومتها عاقل باشند و خواستههای مردم را درک کنند میتوانند با اصلاح خودشان مطالبات جامعه را پاسخ دهند از این رو مسلماً این روند آزادیخواهی در خاورمیانه ادامه خواهد داشت و آینده بهتری برای منطقه پیش بینی میشود و به دلیل مسلمان بودن مردم این کشورها آرمانهای اسلامی مردم به شکل جدیتری متبلور میشود و در عصر سیاست خود را به عرصه ظهور میرساند.