یکی از پرسش های بنیادین در بررسی حیات سیاسی حکومتها، به میزان مشروعیت آنها باز میگردد. اینکه مبانی مشروعیت حکومت چیست و تا چه اندازه با آن تطبیق دارد؟ اگر فاقد مشروعیت شده علت آن چه بوده و زوال آن چگونه خود را نشان داده است؟ !P1!
محققان علوم سیاسی تعاریف گوناگونی برای واژه «مشروعیت» ارایه دادهاند، اما همه آنها به توجیه عقلی اطاعت مردم از حکومت و اعمال قدرت زمامداران بر مردم پرداختهاند.
در حقیقت فرمانبری داوطلبانه و تبعیت آگاهانه مردم از تصمیمات قدرت سیاسی حاکم را اصطلاحاً «مشروعیت» خواندهاند و بالتبع هرگاه این فرمانبری دچار خدشه شود مشروعت حکومت نیز دچار بحران خواهد شد.
گاهی رژیمی عملاً استقرار دارد و منطبق بر قانون به قدرت خود ادامه میدهد، بی آنکه اکثریت مردم حقانیت آن را باور داشته باشند. از این رو ممکن است همین تعارض ذهنی در روند اطاعت شهروندان خلل ایجاد کند و حکومت را در نهایت تا مرز بحران و نهایتاً فروپاشی پیش ببرد.
سلطنت پهلوی که از بدو تاسیس با بحران مشروعیت مواجه بود، تلاش کرد تا در ظاهر هم که شده جلوههایی از مشروعیت را برای مردم و دولتهای خارجی به نمایش گذارد.محمد رضا پهلوی با هدف ساختن اصل و ریشهای قدیمی برای حکومت، مراسمی مانند جشنهای 2500 ساله، مراسم تاجگذاری، سلام نوروزی، تاجگذاری ملکه و... را بنیان نهاد.وی مجالس شورای ملی، مؤسسان و سنا را در کنار انتخاباتی نمایشی حفظ کرد تا به ظاهر برخوردار از مشروعیت قانونی هم باشد.او همچنین با جعل القابی مانند شاه شیعه، نظر کرده ائمه، دیدن خواب بزرگان دینی و زیارت قبور بزرگان و به جا آوردن حج و چاپ قرآن به دنبال کسب وجهه نزد مردم مسلمان ایران بود.
اما به رغم تمام این تلاشها، حوادثی روی داد که موجب شد عدم مشروعیت رژیم بیش از پیش به چشم آمده و نه تنها برای مردم و مخالفین که برای خود او و حامیانش نیز به اثبات رسد و نهایتاً کار به فروپاشی رژیم بینجامد.
بی تردید حادثه 19 دی ماه 1356 نقش تعیین کنندهای در این زمینه داشت. در حالی که طرح نام امام توأم با زندان و انواع محرومیتها بود، بزرگذاشتهای پی در پی که به مناسبت شهادت فرزند مجاهد و فاضل ایشان، آیتالله سید مصطلفی خمینی برگزار میشد. به یکباره نام رهبر نهضت را بر سر زبانها انداخت. مفسر رادیو بی بی سی در این باره میگوید:« از عصر 13 آبان ماه 1343 که اطلاعیه چند سطری سازمان امنیت خبر تبعید آیتالله خمینی را منتشر کرد تا 13 سال بعد که اطلاعیه مجالس ترحیم فرزندش سید مصطفی در مطبوعات ایران منتشر شد، ذکر نام آیتالله خمینی رسماً ممنوع بود». (تاریخ شفاهی به روایت بی بی سی، نشر تفکر)
این مجالس از یک سو بیانگر مشروعیت بالای امام (به عنوان رهبر مخالفین) در مقابل شاه و از سوی دیگر معیاری برای عدم مشروعیت سلطنت پهلوی بود. در ادامه همین روند بود که رژیم در اقدامی واکنشی و نسنجیده که حاکی از عدم شناخت افکار عمومی بود با درج مقاله توهینآمیز علیه امام در روزنامه اطلاعات سعی در تخریب وجهه و موقعیت امام نزد مردم داشت که نه تنها به مقصود خود نرسید که به یکباره آتش خشم عمومی را شعلهور ساخت و اعتراض گسترده مردم قم در 19 دی ماه 1356 را موجب شد.
رژیم اگرچه به سرکوب خونین اعتراضات مبادرت ورزید اما این حادثه و تبعات آن نشان داد که «حقانیت» سلطنت پهلوی نه تنها زوال یافته که «مشروعیت اخلاقی و قانونی» آن نیز خاتمه یافته است.
قیام نوزدهم دی ماه عملاً فصل جدیدی در روند مبارزات آزادیخواهانه و عدالتطلبانه مردم ایران بود که با اتکا به دین دنبال میشد. نگاهی هر چند کوتاه به مواضع امام خمینی نشان میدهد که تعداد پیامها و محتوای آنها از این تاریخ به بعد تفاوتهای اساسی با دوران پیش از آن دارد.
همچنین تلاشهای حکومت برای کنترل اوضاع و بازگشت اعتماد از دست رفته نیز قابل مطالعه است. در حقیقت قیام 19 دی همانگونه که موجب افزایش هماهنگی میان مبارزین و گسترش سطح نفوذ رهبری نهضت بود، در مقابل خط پایانی بر تلاشهای رژیم برای جلب اعتماد عمومی و بازگرداندن مشروعیت به دستگاه حاکم بود. شاید پر بیراه نباشد اگر گفته شود که پس از قیام 19 دی ماه 1356 هر آنچه که رژیم انجام داد مشروعیت سوز بود و نظام سلطنتی را به سمت فروپاشی سوق داد و هر چه که مبارزین به رهبری امام انجام دادند، مشروعیتساز شد و زمینه بازگشت امام و پیروزی انقلاب را فراهم آورد.