یک عضو مجلس خبرگان رهبری با بیان اینکه حکومت اسلامی یعنی حق سوال برای مردم و وظیفه پاسخ گویی و شفاف سازی برای مسئولان، لزوم پاسخ گویی و رفع شبهه را، به عنوان واجب الهی خواند و گفت: هیچ مقام و عنوانی حتی پیامبر(ص) از این وجوب، مستثنی نبوده و حتی وجوب اطاعت از حاکم، مشروط به پاسخگویی و شفاف سازی اوست.
پاسخ گویی مسئولان در حکومت اسلامی واجب الهی است
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، آیت الله هاشم هاشم زاده هریسی در گفت وگو با شفقنا، مسئولیت و پاسخگویی مسئولان را در همه حکومتها یک اصل و در حکومت اسلامی، اصلی پایهای و بسیار مورد تأکید دانست و اظهار کرد: اگر پاسخگویی در حکومتهای دیگر در اندازه قانون یا یک توصیه باشد در حکومت اسلامی، وظیفه، تکلیف و واجب الهی به شمار میرود؛ یعنی اگر به این مسئولیت، پاسخگویی و رفع شبهه عمل نکند واجب را ترک کرده و مرتکب گناه و حرام شده اند.
او با بیان اینکه خداوند با علم فراگیر خود بر انجام این مسئله تأکید کرده و به عنوان ضامن اجرایی در ورای این موضوع قرار میگیرد، گفت: این نوع نگاه، خاص اسلام است که پاسخگویی و احساس مسئولیت کارگزاران حکومت، مسئولیتی واجب و ترک آن حرام محسوب میشود.
استثنا نبودن هیچ مقام و عنوانی- حتی پیامبر(ص) با وجود عصمت- از لزوم پاسخگویی به مردم
هاشم زاده هریسی با اشاره به آیه 93 سوره نحل « ...ولتسألن عما کنتم تعملون؛ و از آنچه میکردهاید بازخواست میشوید»، ادامه داد: آیات مرتبط با این موضوع در قرآن، فراوان است. این مسئولیت در اسلام، فراگیر بوده و هیچ کس از مسئول بودن، مسئولیت و مورد سوال قرار گرفتن استثنا نیست. فرد مسئول در هر مقام و عنوانی باشد حتی پیامبر، امام و... از این پاسخگویی مستثنی نمیشود بلکه هرچه مقام بالاتر، مسئولیت سنگین تر و اختیار بیشتری داشته باشد این مسئولیت و پاسخگویی نیز افزایش مییابد.
او با بیان اینکه در قرآن در آیه 23 سوره انبیا میفرماید «و لا یسئل عما یفعل؛ خدا از آنچه میکند، پرسش نمیشود اما ایشان مورد پرسش واقع خواهند شد» تصریح کرد: زیرا تمام اعمال خداوند بر اساس حکمت است، او میداند و سوال کننده نمیداند؛ به این دلیل است که از خدا سوال نمیشود. همه افراد دیگر مسئول هستند، از عملکرد آنها سوال میشود و باید پاسخگو باشند. با اینکه خداوند مسئول این پاسخگویی نیست اما به بسیاری از سوالات، درخواستها و دعاهای بندگان جواب میدهد.
این عضو خبرگان رهبری پاسخگو نبودن افراد را برابر با ادعای مقام اولویت و تکبر دانست و افزود: این ادعا بسیار بزرگ و سنگین است حتی پیامبر اسلام(ص) با وجود مقام عصمت که او را از گناه و اشتباه مبرا میکند، در جایی میفرماید: «انی مسئول و انکم مسئولون»؛ خود را مسئول دانسته، حق پرسیدن را به مردم میدهند و همه بندگان خدا را مسئول میدانند.
او با اشاره به کلام امیرالمومنین(ع) که «اوصیکم بتقوی الله فیما انتم عنه مسئولون»، گفت: این جمله به این معناست که شما را به تقوای الهی در هر موضوعی که مسئولیتی به شما سپرده شده توصیه میکنم و اینگونه بر پاسخگو بودن آنها در برابر مردم تأکید میکنند. علی(ع) در ادامه میفرماید: «به سوی خدا باز میگردید» یعنی در اینجا به دو جنبه از مسئولیت، اشاره شده است؛ مسئولیت و پاسخگویی در برابر مردم و دیگری در پیشگاه خداوند که در مسئولیت خود در برابر مردم تا چه اندازه مسوول و پاسخگو بودند.
لزوم پاسخگویی مسئولان نظام اسلامی به مردم در چهار جهت
هاشم زاده هریسی با تأکید بر اینکه مسئولان در حکومت اسلامی مسئولیتی چهار جانبه داشته و از هر چهار جهت مورد سوال قرار می گیرند، بیان کرد: مسئولیت در پیشگاه خدا، در برابر مسئول بالاتر، در برابر مردم و نیز مسئولیت در برابر وجدان، فطرت و ایمان خویش که باید در هر چهار جنبه پاسخگو باشد.
او با بیان اینکه مسئول بالاتر موظف است به عملکرد زیردستان خود نظارت کرده و آنها را مورد سوال قرار دهد، ادامه داد: حتی افراد مورد اعتماد و آگاه نیز امکان اشتباه و خطا دارند که باید بر عملکرد آنها نظارت شود و به حال خود رها نشوند. با توجه به اینکه در حکومت اسلامی، مسئله بیعت به عنوان یک قرارداد و شرایط، میان مسئولان و مردم وجود داشته و مردم با بیعت، مسئولیت را به آنها سپرده و او را در آن موقعیت نصب کردهاند، آن مسئولیت امانت مردم در دستان آنها محسوب میشود و مردم اجازه پرسش از نحوه عمل آنها دارند. این حق از سوی خدا به مردم داده شده است تا بتوانند بپرسند که به تعهدات و شرایط موجود در قرارداد عمل شده است یا خیر.
مشروط بودن وجوب اطاعت از حاکم به شفافیت و پاسخگویی او به مردم
این عضو مجلس خبرگان با اشاره به سخن امام علی(ع) که با بیان عدم مطلق بودن اطاعت مردم از خود (با وجود مقام امامت)، این اطاعت را مشروط بر عمل خود به وظایف، شفافیت در همه مسایل و پاسخگو بودن دانسته است، اظهار کرد: این اطلاع رسانی در همه زمینهها مگر در مسایل امنیتی که موارد بسیار نادر و خاصی هستند واجب است. نباید مسئله امنیتی را توسعه داد، همه چیز را خط قرمز محسوب کرد و اجازه داد استثناء ها افزون بر اصل شوند بنابراین وجوب اطاعت در حکومت اسلامی که نظم و پیشرفت را برای جامعه به ارمغان میرود، مشروط به شفاف بودن مسئولان با مردم، عمل کردن به وظیفه و تعهد مورد بیعت، رعایت عدالت در تقسیم بیت المال، شرایط و سایر مسایل خواهد بود.
حکومت اسلامی یعنی حق سوال برای مردم و وظیفه پاسخگویی برای مسئولان
او با اشاره به منشور حکومتی حضرت علی(ع) اظهار کرد: علی(ع) در منشور حکومتی خود تأکید میکند در صورت ایجاد شبهه برای مردم، مسئولان موظف به توضیح، استدلال و رفع شبهه هستند. با دستگیری و برخوردهای تند، شبهه رفع نخواهد شد. امیرالمومنین(ع) حتی در برابر خوارج بسیار کج سلیقه، لجوج و نافهم با استناد بر قرآن، استدلال و برای رفع شبهه تلاش میکرد؛ از نظر شرعی و فکری رفع شبهه واجب است حتی جنگ یا مجازات باغیان، خوارج و غیره مشروط به توضیح و رفع شبهه است.
هاشمزاده دلیل تأکید اسلام بر لزوم پاسخگو بودن مسئولان را از چند جهت دانست و تصریح کرد: یکی از این جهات این است که مسئولیت در نظام اسلامی، تعهد، قرارداد و بیعتی میان حکومت، مسئولان و مردم است. تعهد، مسئولیت زاست و حق سوال از نحوه عملکرد و صحت آن را برای مردم ایجاد می کند. دومین جنبه تأکید بر اهمیت، شخصیت ارزش و جایگاه مردم به عنوان بنده خدا است. کرامت انسان، کرامت خداست و باید حفظ شود.
او با بیان اینکه سومین استفاده رفع شبهه از مردم، ایجاد نزدیکی دل، ذهن و اعتماد ملت به حکومت است ادامه داد: بقا و اقتدار یک حکومت، وابسته به اعتماد ملت است؛ پاسخگو بودن مسئولان، اعتماد، انتظام، وحدت و همدلی را در جامعه و اقتدار، عظمت و سلامت را برای حکومت ایجاد میکند؛ مسئولان نیز در صورت دارا بودن اشتباه، به آن پی برده از مردم عذرخواهی میکنند و کنترل بیشتری بر اعمال خود خواهند داشت. اگر وظیفه پاسخگویی نباشد، مسئولان دچار غرور و تکبر شده، از انجام تخلفات، ترسی نخواهند داشت، مردم از سوال مرعوب میشوند و در نتیجه همه اینها مسئول به فساد مبتلا خواهد شد.
این عضو مجلس خبرگان با تاکید بر اینکه حکومت اسلامی باید شفاف باشد، تصریح کرد: این شفافیت باید به گونهای باشد که هر جا خطا، تبعیض، بیعدالتی و کوچکترین فساد اقتصادی و... وجود دارد به وضوح دیده شود. مبارزه با فساد، تنها برخورد قضایی نیست بلکه تلاش برای شفافسازی شرایط در زمینههای اقتصادی است به گونهای که در هر گوشهای بروز کوچکترین فساد و رشوه از دور نیز نمایان شود تا هیچ فردی چنین جراتی نیابد که حتی به فسادهای کوچک مبتلا شود. شفاف سازی نیز در صورت پاسخگویی حاصل میشود.
اعتماد ملت به حکومت در صورت شفافسازی و پاسخگویی مسئولان
او ادامه داد: در صورت شفاف سازی، اعتماد میان ملت و حکومت به دست می آید و اعتماد ملت بر حکومت و رحمت و عدالت حکومت بر ملت، یک بهشت میسازد. حکومت علوی و اسلامی چنین حکومتی است. تعریف کلمه عدالت و شعار دادن و هر روز بر زبان راندن آن در صورت عدم احساس و لمس آن در جامعه، مسئله ای را حل نخواهد کرد. امام صادق(ع) میفرماید: «وای بر کسانی که شعار عدالت میدهند و عمل خلاف عدالت انجام میدهند.» پشیمانترین افراد در آخرت، این گونه افراد هستند.
ساقط شدن مسئول از مسئولیت در صورت عدم رعایت عدالت
هاشم زاده هریسی اولین پیامد عدم وجود پاسخگویی در جامعه را عمل نکردن مسئول به تعهد خود خواند و تصریح کرد: در این صورت مسئول از شایستگی و عدالت و در نتیجه آن از حاکمیت و مسئولیت ساقط میشود؛ زیرا هنگامی که حاکمیت، خلاف عدالت شود خلاف شرعی خواهد بود. دومین پیامد آن از بین رفتن اعتماد میان مردم و حکومت است که در صورت بروز این مسئله، جامعه همواره جنگ، جدل و بدبینی را همراه خواهد داشت. در پیامد سوم، همه این پاسخ ندادنها و عدم رفع شبهات ایجاد شده برای مردم تبدیل به عقده میشود که گشورده شدن آن موجب ویرانی خواهد شد و آثار آن همه را از خوب و بد در بر میگیرد.
او با بیان اینکه اخلاق، امری جامع بوده و در همه جنبههای زندگی انسان اعم از گفتار، وظیفه، عملکرد و... حاکمیت دارد، افزود: این جامعیت تا اندازهای است که پیامبر اکرم(ص) دلیل مبعوث شدن خود را کامل کردن مکارم اخلاق بیان میکند. پاسخگویی نیز یکی از شئون اخلاق است؛ به این معنا که پاسخگویی، حلم و انتقاد پذیری از اخلاق مداری فرد ریشه می گیرد. چنین فردی سوال را میشنود، به آن فکر می کند و با بردباری پاسخ میگوید. در صورت عدم وجود اخلاق، تکبر، غرور و استبداد ایجاد میشود، فرد، خود را مانند خدا دانسته و حق سوال پرسیدن را به کسی نداده و ارزش و اهمیتی برای مردم قایل نیست.
این عضو مجلس خبرگان رهبری با تاکید بر اینکه هر کجا مردم حق پرسش دارند، مسئول نیز وظیفه پاسخگویی و حتی عذرخواهی در صورت بروز اشتباه از سوی خود را دارد، خاطرنشان کرد: عذرخواهی از مردم در صورت عملکرد اشتباه، نه تنها مشکلی ندارند بلکه عملی بسیار پسندیده است. در روایات بیان شده است که برای کار و خدمتی که برای مردم کردهاید بر آنها منت نگذارید؛ حتی در کنار خدمات بزرگ امکان وجود اشتباهات و کاستیهایی هست که اذعان به آن مشکلات از شفاف بودن حکومت نشات میگیرد. در جهان غرب مشاهده میشود با وجود اختلاف و عدم اطلاع آنها از این توصیههای اسلامی و معنویت، این شفافیت وجود دارد به عنوان مثال ما وجود مشکلات اقتصادی را در آنجا از چه روشی متوجه شدهایم؟ تحقیق و بررسی؟ خیر، خود آنها این مشکلات را با مردم در میان میگذارند.