«کرامت انسانی یکی از مؤلفههای اخلاقی کردن سیاست در شیوه حکومت علوی است. این عنصر اخلاقیترین عنصر اخلاق سیاسی در حکومت علوی معرفی میشود. مواردی که زیرمجموعه این مؤلفه قرار میگیرند، شاید در مؤلفههای دیگر نیز کم و بیش یافت شوند. جلوههای کرامت انسانی از فطرت انسان برمی آید و به زیباترین وجه، زیباییهای اخلاق را به تصویر میکشد. جلوههای این مؤلفه در مواردی چون شهوتگریزی، گمان نیک بردن، دگردوستی و گذشت، نفی عیب جویی و پرده دری، چشم پوشی، نفی خودپسندی، انتقاد خیرخواهانه و عزت و شرافت و آزادی به چشم میخورد.»
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، ابوالفضل شریفی در یادداشتی، در روزنامه آرمان منتشر کرده آورده است:جلوههای کرامت انسانی از بسیاری از سخنان گهربار مولای متقیان میدرخشد. آن حضرت به کرامت ذاتی انسانها باور داشت و بر اساس کرامت انسان، با مردم رفتار میکرد. همچنین بر این باور بود که حکومت مبتنی بر کرامت انسانی نمیتواند اخلاق و اصول آن را در برخورد با مردم زیر پا نهد. امام علی علیهالسلام یکایک جلوههای کرامت انسان را تبیین میکند تا مردم و زمامداران از آن سرمشق بگیرند.
در این نوشتار به هشت جلوه از کرامت انسان در نگاه امیرمؤمنان علی علیهالسلام اشاره میشود. در جلوه نخست، حضرت، زمامدار را موظف میکند «أَنْ یُکَسِّرَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَوَاتِ؛ بر سیاستمدار است که از شهوتها و طغیان گریهای نفس خود جلوگیری کند.» و همچنان هرگز در غضب شتاب نکند و با سختگیری بر هوای نفس بر آن تسلط یابد. گمان نیک بردن [به جا] یکی دیگر از جلوههای کرامت انسان است که حضرت آن را سبب رفع گرفتاریها و مشکلات میداند، در حالی که ریشه گمان بد را در بخل و حرص و ترس بیان میکند.
سومین جلوه کرامت انسان، سخنان امام علی علیهالسلام درباره دگردوستی است. سخنان حضرت در این باره فراوان است، ولی میتوان دستور امام به رحمت و محبت و لطف در حق به مردم را عصاره آن دانست. دگردوستی، ویژگیای است که در برابر خوددوستی قرار میگیرد و گذشت، جلوه آشکار آن است. به دیگر سخن، عفو و گذشت که حضرت فراوان بر آن تأکید دارد، یکی از رفتارهای تحسین برانگیز دگردوستان است. چهارمین جلوه کرامت انسانی، در نفی عیب جویی و پردهدری به چشم میآید. در این باره امام علی علیهالسلام به پوشاندن عیبهای مردم دستور میدهد و عیب جویان را دورترین افراد از زمامدار در نظر میگیرد. از این رو پرده دری به صفتی تعبیر میشود که با کرامت انسان و اصلاح جامعه در تضاد قرار دارد و به رواج فحشا دامن میزند. یکی دیگر از جلوههای کرامت، چشمپوشی است.
این جلوه گاهی به آرامش فکر و آسایش خاطر میانجامد و گاه از گستاخ شدن گناهکار جلوگیری میکند. نفی خودپسندی و فخرفروشی، ششمین جلوه از کرامت انسانی است. بر این اساس، حضرت علی علیهالسلام به زمامدار فرمان میدهد «إِیَّاکَ وَ الْإِعْجَابُ بِنَفْسِکَ؛ بپرهیز از خودپسندی و از تکیه کردن بر چیزی که تو را به آن وادارد.» افزون بر این موارد، انتقاد خیرخواهانه به امید برطرف شدن عیب یا اصلاح نقص، یکی از جلوههای کرامت قلمداد میگردد. در تأیید این جلوه میتوان به وظیفه سیاستمداران در آمادگی برای استیضاح و گزینش مشاورانی که تذکرهای حق محور میدهند، اشاره کرد. آخرین جلوه کرامت انسان، داشتن عزت و شرافت است. حافظ بزرگی و سربلندی آدمی، بینیازی وی از دیگران است؛ محتاج به غیر نبودنی که تنها با کسب و کار به دست میآید. در این باره امیرمؤمنان علی علیهالسلام میفرماید: اگر به کسی نیکی کنی، وی را بنده خویش کردهای و اگر از کسی بینیازی ورزی، تو نیز مثل اویی و اگر دست نیاز به سوی کسی یازی، همچو بنده و زیردست او میشوی.
به هر حال با توجه به جلوههای کرامت انسانی میتوان دریافت که در این دنیا زندگی بدون کرامت و شرافت نه تنها زندگی نیست، از زندگی حیوانی نیز پستتر خواهد بود. همچنین اگر انسان بدون کرامت و شرافت زندگی کند، به جهت داشتن نیروها و استعدادهای گوناگون میتواند به تباهی و نابودی کرامت و شرافت همه انسانها اقدام کند و برای پر کردن ظرف خودخواهی هایش همه را به خاک و خون بکشد. در مجموع، دور از واقعیت نیست که وجود کرامت انسانی را در اخلاقی کردن سیاست حکومت علوی، نشان گر پیوند زیبایی اخلاق و سیاست یا آرمان و واقعیت بدانیم. در زمینه پیوند اخلاق و سیاست و نهادن سیاست بر پایه اخلاق، حضرت علی علیهالسلام اخلاق سیاسی خود را به گونهای رقم زد که آرمان با واقعیت گره بخورد. آن حضرت در اخلاق سیاسی خود، به عملی سازی نُه مؤلفه دست زد تا واقعیتهای گذرای زمانش را بر پایه اصول اخلاقی هماهنگ سازد.
در واقع، حقطلبی امیرمومنان علی علیهالسلام در کنار عدالت محوری و ابزارانگاری قدرت بدون استفاده نادرست از آن برای رسیدن به حق و عدالت، سه پایه اساسی بنای اخلاقی او را شکل داد. همچنین، تقوا در قالب فردی و گروهی، همراه با توجه به جلوههای کرامت انسانی سبب شد تا مولای متقیان به مردمگرایی در حکومت روی آورد و پایههای دیگری از نظام اخلاقیـسیاسی خود را بسازد. همچنان که تأکید امام بر صلح مداری و غافل نماندن از نمایش صلح در کنار پای بندی به پیمانهای سهگانه، بنای این نظام را محکمتر میساخت.
در نهایت، مصلحتسنجی حضرت علی علیهالسلام در جامعه علوی، پایههای این بنا را کامل کرد تا بنای نظام اخلاقی ـسیاسی حضرت بر نُه پایه استوار شود. بدین ترتیب، عملیسازی مؤلفههای نُهگانه اخلاق سیاسی امام علی علیهالسلام در شیوه حکومت توانست چنین الگویی را به دیگر حکومتها معرفی کند که سیاست، تنها با رشد آرمان و اخلاق به سر منزل مقصود خواهد رسید، نه با کشتن اخلاق در مسلخ قدرت و سیاست. بنابراین، بهتر است بدانیم برای جلوگیری از مرگ تدریجی آرمان در جهان، از چه راهکارهایی میتوان بهره برد. و چگونه میتوان روح اخلاقی و انسانی را در بدن سیاستهای بینالمللی دمید تا عمر انسانیت به سر نیاید.