به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران عماد افروغ با تأکید بر اینکه از عوامل نداشتن سنت قوی در باب آزادی در ایران تاریخ و ساخت سیاسی استبدادی گذشته است، گفت: «سنت اخباریگری از عوامل اصلی بسته شدن فضای آزاداندیشی بعد از اسلام بوده است.»
وی در پاسخ به این سوال که «چرا جامعه ما دارای سنتی قوی در خصوص آزادی نیست؟» گفت:این امر عوامل مختلفی دارد. برخی از عوامل آن به تاریخ و ساخت سیاسی استبدادی گذشته ما برمیگردد. باید بپذیریم که ما ساختی داشتیم که حداقل آن مونارشی(سلطنتی) بوده است و بیشترین قرابت و نزدیکی با ساخت سیاسی استبدادی، همان نظام پادشاهی است، البته بین نظام پادشاهی و نظام استبدادی فرق است، چون قرار است نظام پادشاهی به قواعد و سنتی پایبند باشد، اما به دلیل جایگاهی که در اختیار شاه است اگر بستری فراهم شود که در آن ناظران و ناقدانی در مقام اطمینان از رعایت قواعد و سنن، حضور و وجود نداشته باشند، خواه ناخواه این نظام سلطنتی به نظام استبدادی سوق پیدا میکند.
در ذیل و یا عرض این عوامل میتوان عوامل دیگری را هم جستجو کرد که بعد از اسلام مطرح میشود، سنت اخباریگری یکی از عوامل اصلی در بسته شدن فضای آزاداندیشی است، چون اخباریگری نوعی نگاه لفظگرایانه و منفک و متنفر از عقل، قرآن و اجماع دارد. لفظگرایی و صورتگرایی و منقطع شدن از عقل، با فرض نسبت درونی آزاد اندیشی با تفکر و تعقل، عامل مؤثری در بسته شدن فضای آزادی است. به هر حال ما باید بپذیریم که میان عقل و آزادی، تفکر خلاق و آزادی و من اندیشنده و آزادی رابطه ای وثیق و غیر قبل انکار وجود دارد.
از عوامل مانع آزادی، جبرگرایی و تاریخیگرایی است، که پدیده اخیر پدیدهای متأخر و زاده واکنش افراطی به لیبرایسم در غرب است. بنابراین، جبرگرایی میتواند عنصر سومی باشد که به گونهای با فضای اخباریگری و جمودگرایی مرتبط است، یعنی نبایستی اخباری گرایی را به تنهایی و در انزوا بررسی کرد، علاوه بر اینکه خودش عامل مؤثری است، در ذیل فرهنگ سیاسی خاصی میتواند مانور دهد. آن فرهنگ خاص که اخباریگری در آن مانور میدهد، به گونهای به جبرگرایی همراه با نگرش تکلیف گرایانه محض در دین بر میگردد، یعنی وقتی ما نگاه حقمدار به انسان نداریم و صرفا نگاه وظیفهگرایانه به او داریم، خواه ناخواه او را به یک جمود و به یک تقدیرگرایی و مشیت گرایی ناموجهی سوق میدهیم که نتیجهاش این میشود که انسان نمیتواند در مورد جایگاه خود و دیگران سؤالی داشته باشد، چون همه را به تقدیر و مشیت الهی احاله میدهد و فراموش میکند که اگر مشیت الهی هم در کار باشد هیچ مقامی نمیتواند تشخیص دهنده آن مشیت الهی، روی زمین باشد. درست است که انسانها باید قناعت پیشه باشند، اما از طرف دیگر باید این سؤال را مطرح کنند که سهمی که آنها از مواهب طبیعی و اجتماعی دارند همان سهم مقدر الهی است یا خیر؟ چه کسی میتواند تشخیص دهنده سهم مقدر الهی باشد؟!
عامل دیگر و ذیل یک نگاه منظومهای و مرتبط که اشاره شد، تاریخیگرایی است. تاریخیگرایی با توجه به تاریخ فرق دارد. تاریخیگرایی یعنی آنچه که در تاریخ اتفاق افتاده همانی است که باید اتفاق میافتاده است، یا اینکه ما از یک منظر جدا از حقیقت گرایی و با منش تبارگرایی مفرط به تاریخ بنگریم و همه چیز را به تاریخ و اجتماع و مآلاً به قدرت احاله دهیم، اتفاقی که در غرب رخ داده است.
در غرب در واکنش به جریان اومانیسم و خرد خودبنیاد شاهد نهیلیسمی هستیم که نهایتا به تاریخیگرایی، جبرگرایی و قدرت گرایی میانجامد. اینها موانع بسیار مؤثری در رشد و شکوفایی آزادی هستند و اگر ما به گونهای آنها را در انقلاب اسلامی بازتولید کنیم، یعنی نظام سلطنتی و استبدادی را به گونهای مستقیم یا غیرمستقیم در قالب تفسیر و تصوری غلط از ولایت فقیه به مردم تحمیل کنیم، یا به گونهای نگاه تکلیف گرایانه صرف به مردم داشته باشیم و از حق آنها غفلت بورزیم و از فلسفه سیاسی مردم سالاری دینی غافل شویم و نگاه تک مؤلفهای از مشروعیت به دست دهیم و فراموش کنیم که چه شد که انقلاب اسلامی به وقوع پیوست و بار دیگر مضامین مورد تنفر و انزجار امام(س) از اخباریگری، جمودگرایی، تفکر انجمن حجتیه و ...موجود در منشور روحانیت را در قالبهای دیگر زنده کنیم، با دست خود موانع مزبور را تحکیم و تشدید نمودهایم. منشور روحانیت واقعاً به زیبایی و فصاحت هرچه تمام به نحلههای ناموجه و بازدارنده تفکر آزاد اشاره کرده است که شایسته است بار دیگر مورد بازخوانی جدی تری قرار گیرد. از جمله این نحلههای بازدارنده، گرایشات مخالف با اندیشههای فلسفی و عرفانی و در واقع متحجرانه و عوام فریبانه است.
وی در گفت وگو با خبرگزاری مهر در پاسخ به سوال دیگری که بحث بومی کردن بحث آزادی در اندیشه غربی را مطرح میکرد، گفت:
«قرار نیست ما چیزی را از غرب بومی کنیم. این حرف غلطی است، ما بومی نمیکنیم ما چیزی را درونی نمیکنیم، ما در واقع با غرب گفتگو میکنیم. ما با غرب مواجهه انتقادی مثبت و منفی میکنیم. آنهایی که میگویند نمیتوان با غرب گفتگو کرد و غرب را یک کلیت در هم تنیده از آسمان افتاده میدانند، سخت در اشتباه هستند؛ همان طوری که شرق را نباید یک کلیت در هم تنیده از آسمان افتاده دانست. خیلی راحت میتوان دیالوگ برقرار و گفتگو کرد. ما میتوانیم پیش فرضهای خود را روشن کنیم، پیش فرضهای خداشناسی، انسانشناسی، کیهان شناسی و... میتوانیم از قرآن و تاریخ خود الهام بگیریم و بحث فلسفی مستقلی در مورد انسان داشته باشیم. با تکیه بر منابع و فلاسفه بزرگ خود میتوانیم معونه خود را معلوم و با این معونه گفتگو کنیم، یعنی با این معونه هم گفتگو میکنیم و هم تاریخ خود و تاریخ غرب را آسیب شناسی میکنیم و در این بین چیزی از غرب میگیریم و چیزی به آن میدهیم و این گفتگو را باید زنده و سیال دید. یک باره و برای همیشه نمیتوان تکلیف این گفتگو را معلوم کرد، چون عوامل اجتماعی زیادی در طول زمان و مکان روی گفتمان و منظومه فکری ما اثر میگذارند، عواملی که میتوانند بازتابی روی گفتگو و فرهنگ گفتگو داشته باشند.»