جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

پیام سیاسی غدیر

محمد رجائی نژاد

کد خبر: ۲۳۶۳۰
پیام سیاسی غدیر

قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم:
«یا ایهاالناس! الست اولی بکم من انفسکم؟»
قالوا: بلی یا رسول الله
قال: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه»
گفت هر کس را منم مولای او پس علی مولای او باشد نکو
حیدر از فرمان ربّ کاینات شد ولی، بر مؤمنین و مؤمنات

اما کیست مولا؟

کیست مولا آنک آزادت کند بند رُقیت ز پایت بر کند
واقعه غدیر خم از وقایع مهم صدر اسلام و مورد اتفاق همه فرق اسلامی است که پیام های زیادی در خود نهفته دارد. یکی از پیام های سیاسی آن، تحقق عدالت و آزادی است. عدالت واقعی و آزادی انسان به تمام معنی از تمام قیودات بندگی، رهایی و دوری از تمام نشانه های بندگی بندگان؛ یعنی زر و زور و تزویر. محو و نابودی هر نوع سلطه و سلطه پذیری و حاکمیتی به غیر از حاکمیت خدا، پشت پا زدن به هرچه آداب و رسوم غلط جاهلی و...
شاید گفته شود؛ معرفی ولی و حاکم و جانشین بعد از خود توسط پیامبر اسلام(ص) چه ربطی به تحقق عدالت و آزادی انسان دارد؟ این عمل، به ظاهر یک نوع محدودیت و عدم قدرت انتخاب است! نشانه هایی از استبداد و دیکتاتوری دارد؟ و... چگونه می توان این تضاد را تفسیر نمود و واقعه ی غدیر را پیام آور عدالت و آزادی برای مردمان تعبیر و تحلیل کرد؟! در پاسخ می توان گفت؛ مشکل در نگاه به ظاهر امر است، نه باطن و محتوا! با کمی تأمل و تحمل و دقت و کنکاش در تاریخ و وقایع صدر اسلام، بویژه در سیره نظری و عملی پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) و ویژگی های اخلاقی و رفتاری آنان به نتایج دیگری خواهیم رسید.
گفتمش اَستار این‌ کنایت برگیر گفتمش اسراراین حکایت بشمر
حال مسمی بگو ز تسمیه بگریز حل معما بکن ز تعمیه بگذر
پیامبر اسلام(ص) به دستور خداوند، در غدیر صرفاً درصدد معرفی حاکم و ولی پس از خود نبود، بلکه بیشتر در پی بیان شرایط و خصلتهای حاکم و خلیفه اسلام و مسلمین بود. خصلتها و ویزگیهایی که تا جهان باقی است، آن هم باقی باشد و نصب العین برای مدعیان حکومت! لذا این ویژگیها در آن زمان تنها در علی(ع) متجلی و مصداق داشت. تنها کسی که به تمام معنا می توانست نظام نوپای اسلام را نظراً و عملاً به سر منزل مقصود برساند و بشریت را به عدالت و آزادی واقعی رهنمون کند. کسی که الگوی کاملی باشد برای آیندگان! این واقعیت را در سیره نظری و عملی امام علی(ع)، چه زمانی که در کنار پیامبر اسلام، و چه در دوره 25 ساله دوری از حکومت و چه در دوره ی زمامداری و حکومت کوتاه پنج ساله اش می توان به روشنی مشاهده نمود. پس پیامبر (ص) فقط در صدد معرفی جانشین خود نبود بلکه در پی بیان شرایط و خصوصیات یک ولی و حاکم اسلامی بود. اعلام ویژگیهای یک خلیفه و جانشین، آنچنان که خدا می خواهد.
حال چرا امام علی (ع)؟ مگر ایشان چه خصلت ها و ویژگیهایی داشت که می توانست خلیفه و جانشین رسول الله باشد؟ چون، تنها در سیره ی نظری و عملی امام علی (ع) است که؛ عرب بر عجم، سیاه بر سفید، فقیر بر غنی، نزدیکان بر غیر نزدیکان، همفکران بر غیر همفکران، یاران بر غیر یاران، مسلم بر غیر مسلم هیچ تفوق و بزرگی ندارد؛ همه برابرند. تنها در سیره ی سیاسی امام علی است که خودی و غیر خودی وجود ندارد. همه در نزد علی انسانند و عدالت و آزادی بر همگان ساری و جاری است. در حکومت علوی است که محور، اسلام است و امت و مردم. اوست که به نظر و رأی مردم، ولو نظر و رأی آنان اشتباه باشد، احترام می گذارد و حاضر نمی شود با زر و زور و تزویر حکومت و خلافت را به دست گیرد. حتی پس از روی آوردن مردم به او و کسب حاکمیت، در نامه ای به مالک اشتر، گوش زد می کند؛ «اگر مردم تو را نخواستند، فرمانروایی خود را با ریختن خون دیگران استوار مکن؛ چراکه چنین عملی حکومت و ریاست تو را تضعیف و آن را از پای در خواهد آورد.»
با کندوکاوی در تاریخ صدر اسلام و سیره سیاسی امام علی(ع) بر همگان روشن می شود که علی منافع شخصی خود را فدای منافع جامعه نوپای اسلامی و مردم می کند و در وقت زمامداری نیز عدالت و آزادی را بر همگان، حتی مخالفین و معاندین یکسان به اجرا در می آورد و تبعیض روا نمی دارد. همه را با یک دید می نگرد و معتقد است:
بنی آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
در فرهنگ سیاسی امام علی(ع) سخن حق گفتن و اعتراض در برابر حاکم بالاترین سخن است. آزادی بیان و عقیده نه فقط جرم نیست و محرومیت از حقوق اجتماعی و سیاسی را در پی ندارد بلکه نشانه بلوغ و تثبیت حاکمیت و ریاست است. در مرامنامه علی از دروغ و ریا و تزویر و تطمیع مردم خبری نیست. اینجاست که معلوم می شود پیام غدیر تنها معرفی یک شخص به جانشینی نبوده بلکه معرفی شرایط و مشخصه های یک حاکم و خلیفه مسلمین بوده که بهترین و بالاترین مصادیق آن هم امام علی(ع) بوده است.
او بود که بارها مردم را به نظارت بر خویش دعوت کرد و انتقاد از حاکم را تکلیف شرعی مردم دانست! وقتی هم دم از مردم می زد و از مردم می گفت، فقط مسلمانها را نمی گفت؛ بلکه کل بشر مدّ نظرش بود. خودش به صراحت فرمود: «مردم یا با ما هم دین اند یا همنوع»؛ یعنی حرمت و حقوق همه باید محفوظ باشد.، هم موافق و هم مخالف! هم خودی و هم غیر خودی! هم فکر و غیر همفکر و... عدالت علوی، یعنی این!
به منصوبانش و اطرافیانش می گفت: «مبادا مانند گرگ درنده به جان مردم بیفتید و خوردنشان را غنیمت شمرید!»
تنها او بود که در خانه اش را شکستند! ولی هیچگاه در دوره ی حکومتش در خانه مردم را نشکست! با اینکه به در خانه اش ریختند و تهدید کردند. و حرمت حریم خصوصیش را حفظ نکردند! اما هیچوقت او این کار را نکرد. حتی آنجا که دانست بساط فحشا پهن است، نقض حریم نکرد. به قاضی چنان امنیت و استقلالی داده بود که علیه خودش حکم کرد! این صفات را کجا و در چه کسی می توان یافت تا به عنوان الگو معرفی شود؟
ای دل سخن از شه نجف کن مداحی غیر بر طرف کن
شاهی که به ذات او عدالت ختم است، چو بر نبی رسالت.
صورتش را نزدیک آتش می برد و می گفت: «بچش علی، این سزای حاکمیست که مردمش را فراموش کند.» این است سیره و روش علی (ع)!
اینجاست که می توان گفت: پس پیامبر در غدیر صرفاً در صدد معرفی یک فرد بجای خویش نبود!
به معاویه نگفت «خدا حق حکومت را به من داده.» گفت: «مردم مرا خواسته اند.» و چون مردم مرا خواسته اند پس...
در بستر مرگ گفت: «مبادا در خون مردم بیفتید و بگویید وای علی کشته شد.»

بجز از علی که گوید به پسر که قاتل من چو اسیر تست اکنون به اسیر کن مدارا

اگر در دولتش دزدی می شد، هیچگاه افراد بیچاره و بی پناهی را نمی گرفت و سران فاسد را رها کند. با اصل کاریها، سریع و قاطع و قدرتمند برخورد می کرد. مسالمت در عین مقاومت؛ سیره ی امام(ع) بود. کسانی را که با او جنگیدند، شمشیر بر او کشیدند و ناسزا گفتند و طلب مرگ بر جان عزیزش خواستند، تکفیرشان نکرد. بلکه با جوانمردی تمام گفت: «برادران مسلمان مایند که در حق ما ظلم کردند!»
با شکیبائی تمام، نگذاشت در جنگ صفین، یارانش جواب شعارهای زشت یاران معاویه را بدهند. گفت: «من بدم می آید که شما زشت گویی و درشت گویی کنید، بهتر آنست که از کارهایشان بگویید و حال و روزشان را یاد کنید و به خدا بگویید: خدایا خونهای ما و آنها را حفظ کن!» گذشت و ادب را ببین، مسالمت در عین مقاومت را ببین! صلح اندیشی اینست، سیره ی علوی چنین است.

در میانه نبرد صفین، درست سر بزنگاه و آنجا که به قول مالک اشتر «فقط چند قدم و ضربت شمشیر تا خیمه معاویه مانده بود»، با اینکه نامرد مردمان زمانش دست از جنگ کشیدند و دل در گرو نفس نهادند، و یاریش نکردند، جز سلاح «کلمه» سلاح دیگری بر این نافرمانان نکشید. نفرمود: من عالِم به غیبم و دروازه ی علمم و عاری از هر عیبم و خالی از هوای نفسم و به دور از هر بیمم، دانم هرآنچه شما ندانید، آگاهم به آنچه شما ناآگاهید، پس مطیع باشید و گوش به فرمان! دم فرو بندید و هیچ مخندید و مهیا باشید بهر نبرد. امام (ع) هیچگاه چنین چیزها را نگفت، امام (ع) هیچ وقت دستور نداد که؛ یاران جانی و باغی، بر کوته بینان طاغی حمله ور شوند و فتنه ی معاویه را در نطفه خفه کنند.
بلکه اختیار جنگش دست مردم بود. به جای مردم تصمیم نمی گرفت و نظر بر حق خودش را به مردم تحمیل نمی کرد. در گیر و دار نبرد، هنگامی که کج فهمان از یارانش، گول نفاق دشمن خوردند و دل از امام خویش بریدند، و هنگامی که قرار بر مذاکره و حکمیت شد، او خواست به عنوان حکم، مالک اشتر یا ابن عباس را بفرستد، مردمش مخالفت کردند و ابوموسی اشعری را فرستادند، و او باز رای برحق خودش را به مردمش تحمیل نکرد و در عمل میزان را رای مردم قرار داد و باز جز سلاح «کلمه» به کار نگرفت.

در فصلی دیگر، مسالمت و مماشات امام (ع) با خوارج کارساز نیفتاد، همان هایی که حکمیت و داوری ابوموسی را تحمیل کرده بودند، بجای اینکه خود را مؤاخذه نمایند، طلبکارِ امام (ع) شدند و او را محکوم می کردند، گناه و اشتباه و نادانی خویش را توجیه و به گردن دیگران و امام می نهادند. ولی باز آنها را رها کرد و شماتت ننمود. تا اینکه خوارج مسلح شدند، تیغ کشیدند، فتنه کردند و بر مسلمین حمله کردند. لذا مجبور شد برای حفظ اسلام و مسلمین، شمشیر کشد و با آن مارهای خوش خط و خال بجنگد! اما با اینحال پس از جنگ و سرکوب، آنها را نفی بلد نکرد، مبغوض و مقهور نکرد. حقوقشان از بیت المال را قطع ننمود. آنها در کمال آزادی علیهش اعتراض و تظاهرات میکردند، نه گفت از من اجازه بگیرید، نه سرکوبشان کرد. این است سیره ی علوی!
خوارج مسلح، در کمال امنیت در مسجد خدا، وسط نماز جماعت، با صدای بلند برضد او شعار داده و اهانت می کردند و او خطاب به خود، این آیه را می خواند: «فاصبر، ان وعد الله حق». همین! نه طرد! نه شکنجه، نه قطع حق و حقوق، نه اعدام و نه...
با مردمش بی غل و غش بود و یکرو و ساده و صاف. می گفت: «نباید چیزی را از شما پنهان کنم جز در جنگ» و...

با اینکه پس از پیامبر، او اول کسی بود که با رای قاطع مردم حاکم شد، بدون گزینش نخبگان و توصیه! فقط با بیعت مردم! باز بعد از انتخاب شدن به مردم نگفت: به خانه روید و مطیع باشید و اطاعت مطلق نمایید. بلکه فرمود: در صحنه بمانید و اظهار نظر نمایید و انتقاد به حق کنید که من ایمن از خطا نیستم مگر اینکه خدا نگهم دارد.
عده ای از بستگان سببی و نسبی، اصحاب پیامبر و بزرگان از مسلمین، همچون عبدالله بن عمر، سعد ابن ابی وقاص، مشروعیت دولتش را نپذیرفتند و بیعت نکردند، با این حال آنان را تکفیر و تبعیدشان ننمود و خانه برسرشان نکوبید. نه زندانشان کرد و نه در خانه حبسشان! و نه حتی علیهشان سخن گفت و از حقوق اجتماعی و سیاسیشان محروم ساخت!

طلحه و زبیر، با اینکه با امام بیعت کرده بودند، و به بهانه حج، مدینه را ترک کردند تا با جمعی دیگر جنگ راه بیندازند، (خطبه 137) ولی امام علی (ع) به آن دو چنین گفت: می دانم حج نمی روید! و... اما با این وجود مانع رفتنشان نشد و به جرم فتنه گری دستگیرشان نکرد، بر سابقه جهادهایشان در رکاب پیامبر (ص) خط بطلان نکشید. در همین رابطه امام (ع) می فرماید: [طلحه و زبیر] بر من خروج کردند، و همسر رسول خدا (ص) را به همراه خود می کشیدند، چونان کنیزی که به بازار برده فروشان می برند. به بصره روی آوردند، در حالی که همسران خود را پشت پرده نگهداشتند. اما پرده نشین حرم پیامبر را در برابر دیدگان خود و دیگران قرار دادند. پس از ورود به بصره، به فرماندار من و خزانه داران بیت المال مسلمین، و به مردم بصره حمله کردند، گروهی از آنان را با شکنجه کشتند و گروه دیگر را با حیله و نیرنگ. (خطبه 172) با همه ی این بازی ها و دشمنی ها؛ شب جنگ جمل، زبیر را صدا زد و با ذکر خاطره ی برادری سابقشان و سابقه جهادیشان در محضر پیغمبر، دل او را لرزاند و از جنگ منصرفش کرد.

پس پیامبر اسلام (ص) در غدیر خم فقط در پی شناساندن خلیفه ی بعد خود نبود، او در صدد حاکمیت منطق و حکمت بود، علم و معرفت بود، در صدد معرفی یک انسان کامل، انسانی که سلاحش در درجه اول «کلمه» بود نه شمشیر!
روز جمل، اول سپاه مقابل تیراندازی کردند و یک سرباز او را کشتند. یارانش گفتند شروع کنیم؟ گفت نه! و سر به آسمان بلند کرد و گفت: «اللهم اشهد» خدایا شاهد باش. سپاه مقابل، دومین تیر را انداخته و دومین سرباز او را کشتند. یاران گفتند: شروع کنیم؟ باز مخالفت کرد و سر به آسمان بلند کرد و گفت: «اللهم اشهد.» تیر سوم را که انداختند و سومین سرباز او را که کشتند، سر به آسمان بلند کرد و گفت «خدایا شاهد باش که ما شروع نکردیم.» آنگاه شمشیر کشید و تیغ زد.
ماجراجو و جنگ طلب نبود. بعد از جنگ، بر پیکر طلحه گریست و خطاب به او گفت: «کاش بیست سال پیش از این مرده بودم و کشته ی ترا افتاده بر زمین و زیر آسمان نمی دیدم!» حتی حرمت سابقه جهاد دشمنش را هم نگه داشت.

تنها از امام علی (ع) است که در اوج قدرت در نامه ای خطاب به حارث همدانی، می نویسند: «واصفح مع الدوله، تکن لک العاقبه؛ در حکومت مدارا کن تا آینده ی خوبی داشته باشی.» در این نامه به اخلاق کارگزاران و رهبران حکومتی اشاره کرده و یکی صفات اصلی آنان را داشتن روحیه ی بردباری و مماشات دانسته و آینده ی روشن و خوب برای جامعه و حکومت را در گرو رفق و مدارا معرفی می کند؛ به نوعی بر سیاست نرم خویی و ملایمت و ملاطفت با ملت خویش، و پیش گرفتن صلح و آشتی با دیگر ملل توصیه می کنند.
زین سبب پیغامبر با اجتهاد نام خود وان علی مولا نهاد
گفت هر کو را منم مولا و دوست ابن عم من علی مولای اوست
کیست مولا آنک آزادت کند بند رقیت ز پایت بر کند
چون به آزادی نبوت هادیست مؤمنان را ز انبیا آزادیست

پس ای مؤمنان:
خدمت آن کن که آزادت کند راه آنکس رو که او شادت کند
هر که در دنیا و دین مفلس بود هیچ عاقل کی به دنبالش رود
ای پسر دِه باطن خود را صفا هرچه می‌جوئی بجو از مصطفی
تو زآل مصطفی همّت طلب تا دهندت هر دو عالم بی سبب
حبّ آل مصطفی در دل بگیر تا بگردی در دو عالم تو امیر

انتهای پیام

دیدگاه شما